तपस्विषु धुरीणौ तौ पुराणौ मुनिसत्तमौ । गृणन्तौ तत्परं ब्रह्म गङ्गाया विपुले तटे
ते दोघे प्राचीन, श्रेष्ठ तपस्वी आणि ऋषी, गंगेच्या विस्तीर्ण काठी बसून, त्या परब्रह्माचे भक्तिपूर्वक स्तुती करत होते.
हरेरंशौ स्थितौ तत्र नरनारायणावृषी । पूर्णं वर्षसहस्रं तु चक्राते तप उत्तमम्
तेथे हरिचे अंश असलेले नर आणि नारायण हे ऋषी, हजार वर्षे अखंड आणि श्रेष्ठ तप करत राहिले.
तापितं च जगत्सर्वं तपसा सचराचरम् । नरनारायणाभ्यां च शक्रः क्षोभं तदा ययौ
नर-नारायणांच्या तपामुळे सगळे जग, जडजिवंत सर्व काही तापले; तेव्हा इंद्र अस्वस्थ झाला.
चिन्ताविष्टः सहस्राक्षो मनसा समकल्पयत् । किं कर्तव्यं धर्मपुत्रौ तापसौ ध्यानसंयुतौ
सहस्त्र नेत्र असलेला इंद्र चिंता करत मनात विचार करू लागला — हे धर्माचे पुत्र, ध्यानात मग्न असलेले हे तपस्वी, यांच्याबद्दल काय करावे?
सिद्धार्थां सुभृशं श्रेष्ठमासनं मे ग्रहीष्यतः । विघ्नः कथं प्रकर्तव्यस्तपो येन भवेन्न हि
हे दोघे अत्यंत श्रेष्ठ आणि शुभ अशा स्थानाला पोहोचले आहेत; त्यांचे तप फळू नये म्हणून मी कसा विघ्न आणू शकतो?
उत्पाद्य कामं क्रोधञ्च लोभं वाप्यतिदारुणम् । इत्युद्दिश्य सहस्राक्षः समारुह्य गजोत्तमम्
काम, क्रोध किंवा फारच तीव्र लोभ निर्माण करून — असे ठरवून, सहस्त्र नेत्र असलेला इंद्र आपल्या उत्तम हत्तीवर बसला.
विघ्नकामस्तु तरसा जगाम गन्धमादनम् । गत्वा तत्राश्रमे पुण्ये तावपश्यच्छतक्रतुः
विघ्न घालायचे ठरवून तो वेगाने गंधमादन पर्वतावर गेला; तिथे त्या पवित्र आश्रमात जाऊन शचीपतीने त्या दोघांना पाहिले.
तपसा दीप्तदेहौ तु भास्कराविव चोदितौ । ब्रह्मविष्णू किमेतौ वै प्रकटौ वा विभावसू
त्यांच्या तपामुळे त्यांची शरीरे तेजस्वी झाली होती, जणू काही सूर्यच तिथे प्रकटले आहेत; हे ब्रह्मा आणि विष्णू आहेत का, की अग्नीचे रूप आहे?
धर्मपुत्रावृषी एतौ तपसा किं करिष्यतः । इति सञ्चिन्त्य तौ दृष्ट्वा तदोवाच शचीपतिः
हे धर्मपुत्र ऋषी, हे तप करून काय साध्य करणार आहेत? असे विचार करत, त्यांना पाहून शचीपती बोलला.
किं वा कार्यं महाभागौ ब्रूतं धर्मसुतौ किल । ददामि वां वरं श्रेष्ठं दातुं यातोऽस्म्यहमृषी
हे महाभाग, धर्मपुत्रांनो, तुम्ही येथे काय साध्य करायचे ठरवले आहे ते सांगा; मी तुम्हाला श्रेष्ठ वर देण्यासाठी आलो आहे.
अदेयमपि दास्यामि तुष्टोऽस्मि तपसा किल । व्यास उवाच एवं पुनः पुनः शक्रस्तावुवाच पुरः स्थितः
जरी देणे अशक्य असले तरीही, मी तुमच्या तपामुळे प्रसन्न झालो आहे म्हणून देईन. व्यास म्हणतो — असे म्हणून शक्र पुन्हा पुन्हा त्या दोघांसमोर बोलत राहिला.
नोचतुस्तावृषी ध्यानसंस्थितौ दृढचेतसौ । ततो वै मोहिनीं मायां चकार भयदां वृषः
पण ते दोघे ऋषी ध्यानात स्थिर राहिले, काहीच बोलले नाहीत; मग इंद्राने मोहात टाकणारी आणि भीतीदायक अशी माया निर्माण केली.
वृकान्सिंहांश्च व्याघ्रांश्च समुत्पाद्याबिभीषयत् । वर्षं वातं तथा वह्निं समुत्पाद्य पुनः पुनः
त्याने लांडगे, सिंह, वाघ निर्माण करून त्यांना घाबरवले; पुन्हा पुन्हा पाऊस, वारा आणि अग्नी निर्माण केला.
भीषयामास तौ शक्रो मायां कृत्वा विमोहिनीम् । भयतोऽपि वशं नीतौ न तौ धर्मसुतौ मुनी
इंद्राने मोहाची माया करून त्या दोघांना घाबरवले, पण भीती दाखवूनही धर्मपुत्र ऋषी त्याच्या वश झाले नाहीत.
नरनारायणौ दृष्ट्वा शक्रः स्वभवनं गतः । वरदाने प्रलुब्धौ न न भीतौ वह्निवायुतः
नर-नारायण हलले नाहीत हे पाहून, इंद्र आपल्या स्वर्गात परत गेला; ना वरांच्या लोभाने, ना अग्नी-वाऱ्याच्या भीतीने ते डगमगले.
व्याघ्रसिंहादिभिः कान्तौ चलितौ नाश्रमात्स्वकात् । न तयोर्ध्यानभङ्गं वै कर्तुं कोऽपि क्षमोऽभवत्
वाघ-सिंहांनी वेढले तरी, ते आपल्या आश्रमातून हलले नाहीत; त्यांच्या ध्यानात खंड घालायला कुणाच्याही शक्तीपलीकडे होते.
इन्द्रोऽपि सदनं गत्वा चिन्तयामास दुःखितः । चलितौ भयलोभाभ्यां नेमौ मुनिवरोत्तमौ
इंद्रही आपल्या राजवाड्यात परत जाऊन दुःखी मनाने विचार करू लागला — हे श्रेष्ठ ऋषी ना भीतीने हलतात, ना लोभाने.
चिन्तयन्तौ महाविद्यामादिशक्तिं सनातनीम् । ईश्वरीं सर्वलोकानां परां प्रकृतिमद्भुताम्
ते दोघे महान विद्या, आदिशक्ती, सनातन आणि अद्भुत अशी सर्व जगाची अधिष्ठात्री प्रकृती — हिचा ध्यान करत होते.
ध्यायतां कः क्षमो लोके बहुमायाविदप्युत । यन्मूलाः सकला माया देवासुरकृताः किल
या जगात ध्यान करणाऱ्यांना, कितीही मोठ्या मायावी शक्ती असल्या तरी, कोण समजू शकतो? देवांनी आणि दैत्यांनी निर्माण केलेल्या सगळ्या माया, त्या ध्यानाच्या मुळाशीच आहेत.
ते कथं बाधितुं शक्ता ध्यायन्ति गतकल्मषाः । वाग्बीजं कामबीजञ्च मायाबीजं तथैव च
जे सर्व पापांपासून मुक्त होऊन, मन लावून ध्यान करतात, त्यांना कोण त्रास देऊ शकतो? वाणीचं बीज, इच्छेचं बीज आणि मायाचं बीज—
चित्ते यस्य भवेत्तं तु बाधितुं कोऽपि न क्षमः । मायया मोहितः शक्रो भूयस्तस्य प्रतिक्रियाम्
ज्याच्या मनात ही बीजं असतात, त्याला कोणीही त्रास देऊ शकत नाही. इंद्रसुद्धा मायेमुळे फसून, त्यांना हरवण्यासाठी वारंवार उपाय शोधतो.
कर्तुं कामवसन्तौ तु समाहूयाब्रवीद्वचः । मनोभव वसन्तेन रत्या युक्तो व्रजाधुना
मग त्याने कामदेव आणि वसंत यांना बोलावून सांगितलं, 'हे कामदेवा, वसंत आणि रतीसोबत आता लगेच जा—'
अप्सरोभिः समायुक्तस्तरसा गन्धमादनम् । नरनारायणौ तत्र पुराणावृषिसत्तमौ
अप्सरांसोबत जलदपणे गंधमादन पर्वतावर जा, जिथे नर आणि नारायण हे प्राचीन, श्रेष्ठ ऋषी—
कुरुतस्तप एकान्ते स्थितौ बदरिकाश्रमे । गत्वा तत्र समीपे तु तयोर्मन्मथ मार्गणैः
एकांतात बदरिकाश्रमात राहून कठोर तप करत आहेत. त्यांच्या जवळ जाऊन, आपल्या प्रेमबाणांनी—
चित्तं कामातुरं कार्यं कुरु कार्यं ममाधुना । मोहयित्वोच्चाटयित्वा विशिखैस्ताडयाशु च
त्यांच्या मनात कामाची तीव्र इच्छा निर्माण कर. माझं काम लगेच पूर्ण कर. त्यांना मोहात पाड, दूर कर आणि आपल्या बाणांनी पटकन घायाळ कर.'
वशीकुरु महाभाग मुनी धर्मसुतावपि । को ह्यस्मिन् सर्वसंसारे देवो दैत्योऽथ मानवः
'हे भाग्यवान, धर्माचे पुत्र असलेल्या त्या ऋषींनाही वश कर. या सगळ्या जगात, देव, दैत्य किंवा माणूस—'
यस्ते बाणवशं प्राप्तो न याति भृशताडितः । ब्रह्माहं गिरिजानाथश्चन्द्रो वह्निर्विमोहितः
'जो तुझ्या बाणांच्या प्रभावाखाली येऊनही, जोरात घायाळ झाल्यावर सुद्धा, मोहात पडत नाही? ब्रह्मा, मी, गिरिजापती, चंद्र आणि अग्नि— सगळेच फसले आहेत.'
गणना कानयोः काम त्वद्बाणानां पराक्रमे । वाराङ्गनागणोऽयं ते सहायार्थं मयेरितः
'हे कामदेवा, तुझ्या बाणांच्या सामर्थ्याची मोजदाद कोण करू शकतो? या सर्व सुंदर अप्सरा मी तुला मदतीसाठी पाठवल्या आहेत.'
आगमिष्यति तत्रैव रम्भादीनां मनोरमः । एका तिलोत्तमा रम्भा कार्यं साधयितुं क्षमा
'तिथे रम्य तिलोत्तमा आणि रंभा इत्यादी येतील. त्यातली रंभा एकटीच हे काम करण्यास समर्थ आहे.'
त्वमेवैकः क्षमः कामं मिलितैः कस्तु संशयः । कुरु कार्यं महाभाग ददामि तव वाच्छितम्
'तरीही, या सर्वांसोबत तू एकटाच हे काम करू शकतोस— यात शंका नाही. हे महाभागा, हे कार्य पूर्ण कर; मी तुला हवी ती गोष्ट देईन.'