मुक्त्वा को नरके वासं मनसापि विचिन्तयेत् । सिन्धुजाद्भुतभावानां रसं त्यक्त्वा सुदुस्त्वजम्
नरकवासातून सुटल्यावर, कोण मनातसुद्धा समुद्रातील अद्भुत अमृत सोडून अतिशय दुःखद गोष्टींचा विचार करील?
विण्मूत्ररसपानञ्ज क इच्छेन्मतिमान्नरः । गर्भवासात्परो नास्ति नरको भुवनत्रये
शहाणा माणूस मलमूत्राचा रस प्यायची इच्छा करेल का? तिन्ही लोकांत गर्भवासापेक्षा वाईट नरक दुसरा नाही.
तद्भीताश्च प्रकुर्वन्ति मुनयो दुस्तरं तपः । हित्वा भोगञ्च राज्यञ्च वने यान्ति मनस्विनः
या भीतीमुळेच ऋषी कठीण तप करतात, आणि ज्यांना समज आहे ते भोग आणि राज्य सोडून जंगलात जातात.
यद्भीतास्तु विमूढात्मा कस्तं सेवितुमिच्छति । गर्भे तुदन्ति कृमयो जठराग्निस्तपत्यधः
ज्याचे मन गोंधळले आहे, तोही या भीतीने त्या ठिकाणी राहायला का इच्छितो? गर्भात किडे टोचतात आणि पोटातील ज्वाळा जाळते.
वपासंवेष्टनं कूरं किं सुखं तत्र भूपते । वरं कारागृहे वासो बन्धनं निगडैर्वरम्
राजा, मांसाच्या घट्ट वेढ्यात काय सुख आहे? तुरुंगात राहणे किंवा साखळदंडात बांधले जाणे यापेक्षा ते काहीच चांगले नाही.
अल्पमात्रं क्षणं नैव गर्भवासः क्वचिच्छुभः । गर्भवासे महद्दुःखं दशमासनिवासनम्
क्षणभरही गर्भवास कधीच शुभ नसतो; तिथे दहा महिने राहण्याचे दुःख फार मोठे असते.
तथा निःसरणे दुःखं योनियन्त्रेऽतिदारुणे । बालभावे तदा दुःखं मूकाज्ञभावसंयुतम्
तसेच, जन्माच्या कठीण प्रक्रियेतही दुःख असते; बालपणातही मूकपणा आणि अज्ञान यामुळे दुःखच असते.
क्षुतृष्णावेदनाशक्तः परतन्त्रोऽतिकातरः । क्षुधिते रुदिते बाले माता चिन्तातुरा तदा
भूक आणि तहान यांना असहाय्य, पूर्णपणे दुसऱ्यावर अवलंबून आणि घाबरलेला; बाळ भुकेने रडले की आई चिंतेत पडते.
भेषजं पातुमिच्छन्ती ज्ञात्वा व्याधिव्यथां दृढाम् । नानाविधानि दुःखानि बालभावे भवन्ति वै
आजारी बाळाच्या तीव्र वेदना पाहून औषध द्यायची इच्छा होते; बालपणात अनेक प्रकारची दुःखे येतात.
किं सुखं विबुधा दृष्ट्वा जन्म वाञ्छन्ति चेच्छया । संग्रामममरैः सार्धं सुखं त्यक्त्वा निरन्तरम्
हे सर्व पाहून, शहाणे लोक स्वतःहून जन्माची इच्छा का करतील? सततचे सुख सोडून, कोण अमरांशी युद्ध करायला इच्छितो?
कर्तुमिच्छेच्च को मूढः श्रमदं सुखनाशनम् । सर्वथैव नृपश्रेष्ठ सर्वे ब्रह्मादयः सुराः
मूर्ख माणूसच सुख नष्ट करणारे श्रम करायला इच्छितो; राजांमध्ये श्रेष्ठा, ब्रह्मादिक सर्व देवही—
कृतकर्मविपाकेन प्राप्नुवन्ति सुखासुखे । अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् । देहवद्भिर्नृभिर्देवैस्तिर्यग्भिश्च नृपोत्तम
कर्माचे फळ मिळाल्यावर त्यांना सुखदुःख भोगावे लागते; जे काही कर्म केले, ते चांगले असो वा वाईट, ते देहधारी माणसांनी, देवांनी आणि प्राण्यांनी नक्कीच भोगावेच लागते, हे राजा.
तपसा दानयज्ञैश्च मानवश्चेन्द्रतां व्रजेत् । क्षीणे पुण्येऽथ शक्रोऽपि पतत्येव न संशयः
तप, दान आणि यज्ञ यांच्या जोरावर माणूस इंद्रपद मिळवू शकतो; पण पुण्य संपले की, इंद्रही खाली पडतो, यात शंका नाही.
रामावतारयोगेन देवा वानरतां गताः । तथा कृष्णसहायार्थं देवा यादवतां गताः
रामावताराच्या वेळी देवांनी वानररूप घेतले; तसेच कृष्णाला मदत करण्यासाठी देवांनी यादवांचे रूप घेतले.
एवं युगे युगे विष्णुरवताराननेकशः । करोति धर्मरक्षार्थं ब्रह्मणा प्रेरितो भृशम्
अशा रीतीने, प्रत्येक युगात विष्णू धर्माच्या रक्षणासाठी, ब्रह्माच्या प्रेरणेने, अनेक वेळा अवतार घेतो.
पुनः पुनर्हरेरेवं नानायोनिषु पार्थिव । अवतारा भवन्त्यन्ये रथचक्रवदद्भुताः
राजा, पुन्हा पुन्हा हरिचे अवतार वेगवेगळ्या रूपांत होतात; इतरही अवतार रथाच्या चाकासारखे अद्भुत असतात.
दैत्यानां हननं कर्म कर्तव्यं हरिणा स्वयम् । अंशांशेन पृथिव्यां वै कृत्वा जन्म महात्मना
दैत्यांचा नाश स्वतः हरिनेच करावा लागतो, म्हणून त्याने आपल्या अंशाने पृथ्वीवर जन्म घ्यावा असे ठरले.
तदहं संप्रवक्ष्यामि कृष्णजन्मकथां शुभाम् । स एव भगवान्विष्णुरवतीर्णो यदोः कुले
म्हणून मी आता कृष्णाच्या जन्माची पवित्र कथा सांगतो; तोच भगवान विष्णू यदूंच्या कुळात अवतरला.
कश्यपस्य मुनेरंशो वसुदेवः प्रतापवान् । गोवृत्तिरभवद्राजन् पूर्वशापानुभावतः
कश्यप ऋषींचा अंश असलेला, तेजस्वी वसुदेव, राजन, पूर्वीच्या शापामुळे गवळा झाला.
कश्यपस्य च द्वे पत्न्यौ शापादत्र महीपते । अदितिः सुरसा चैवमासतुः पृथिवीपते
कश्यपाच्या दोन पत्नी, राजाधिराज, शापामुळे इथे अदिती आणि सुरसा म्हणून जन्माला आल्या.
देवकी रोहिणी चोभे भगिन्यौ भरतर्षभ । वरुणेन महाञ्छापो दत्तः कोपादिति श्रुतम्
देवकी आणि रोहिणी या दोघी भगिनी, भरतश्रेष्ठा, यांना वरुणाने मोठा शाप दिला, हे सर्वश्रुत आहे.
राजोवाच किं कृतं कश्यपेनागो येन शप्तो महानृषिः । सभार्यः स कथं जातस्तद्वदस्व महामते
राजा म्हणाला: कश्यपाने असे काय केले की त्या महान ऋषीला शाप मिळाला? तो आपल्या पत्नींसह कसा जन्माला आला? हे, महाबुद्धीमान, मला सांग.
कथञ्च भगवान्विष्णुस्तत्र जातोऽस्ति गोकुले । वासी वैकुण्ठनिलये रमापतिरखण्डितः
भगवान विष्णू, जे वैकुंठात वसतात आणि लक्ष्मीचे अखंड पती आहेत, ते गोकुळात कसे जन्मले?
निदेशात्कस्य भगवान्वर्तते प्रभुरव्ययः । नारायणः सुरश्रेष्ठो युगादिः सर्वधारकः
भगवान, अविनाशी, देवांचा श्रेष्ठ, युगांचा आद्य आणि सर्वांचा आधार असलेला नारायण, कोणाच्या आज्ञेने कार्य करतो?
स कथं सदनं त्यक्त्वा कर्मवानिव मानुषे । करोति जननं कस्मादत्र मे संशयो महान्
तो आपले निवासस्थान सोडून, जणू काही कर्माने बांधला आहे अशा मानवाच्या रूपात वागतो, असे का? आणि तो जन्म का घेतो? हाच माझा मोठा प्रश्न आहे.
प्राप्य मानुषदेहं तु करोति च विडम्बनम् । भावान्नानाविधांस्तत्र मानुषे दुष्टजन्मनि
मानवी देह मिळवून, तो जणू काही नाटक करतो, आणि त्या मानवी जन्मात, वेगवेगळ्या भावनांनी वागतो, अगदी वाईट जन्मातही.
कामः क्रोधोऽमर्षशोकौ वैरं प्रीतिश्च कर्हिचित् । सुखं दुःखं भयं नॄणां दैन्यमार्जवमेव च
माणसांमध्ये इच्छा, राग, असूया, दु:ख, वैर, कधी कधी प्रेम; सुख, दु:ख, भीती, दारिद्र्य आणि साधेपणा असे सर्व भाव येतात.
दुष्कृतं सुकृतं चैव वचनं हननं तथा । पोषणं चलनं तापो विमर्शश्च विकत्थनम्
वाईट आणि चांगली कृत्ये, बोलणे, मारणे, पालनपोषण, हालचाल, वेदना, विचार, आणि बढाईखोरी—
लोभो दम्भस्तथा मोहः कपटः शोचनं तथा । एते चान्ये तथा भावा मानुष्ये सम्भवन्ति हि
लोभ, दांभिकपणा, मोह, कपट, शोक आणि असेच इतर अनेक भाव मानवी जीवनात येतात.
स कथं भगवान्विष्णुस्त्वक्त्या सुखमनश्वरम् । करोति मानुषं जन्म भावैस्तैस्तैरभिद्रुतम्
ज्याचे सुख कधीही न बदलणारे आणि नाशरहित आहे, तो भगवान विष्णू अशा भावांनी भरलेल्या मानवी जन्मात कसा येतो?