स्त्रीशूद्रद्विजबन्धूनां न वेदश्रवणं मतम् । तेषामेव हितार्थाय पुराणानि कृतानि च
स्त्रिया, शूद्र आणि द्विजबांधव — ज्यांना वेद ऐकण्याचा अधिकार नाही, त्यांच्या कल्याणासाठीच पुराणे रचली गेली.
मन्वन्तरे सप्तमेऽत्र शुभे वैवस्वताभिधे । अष्टाविंशतिमे प्राप्ते द्वापरे मुनिसत्तमाः
या शुभ सातव्या मन्वंतरात, ज्याचे नाव वैवस्वत आहे, जेव्हा अठ्ठाविसावे द्वापर येते, हे ऋषिश्रेष्ठांनो,
व्यासः सत्यवतीसूनुर्गुरुर्मे धर्मवित्तमः । एकोनत्रिंशत्संप्राप्ते द्रौणिर्व्यासो भविष्यति
सत्यवतीपुत्र व्यास, माझे पूज्य गुरु आणि धर्माचे जाणकार, एकोणतीसाव्या चक्रात द्रौणिव्यासनामाने प्रकट होतील.
अतीतास्तु तथा व्यासाः सप्तविंशतिरेव च । पुराणसंहितास्तैस्तु कथितास्तु युगे युगे
अशाच प्रकारे, पूर्वी सत्तावीस व्यास होऊन गेले आहेत आणि त्या महात्म्यांनी प्रत्येक युगात पुराणसंहितांचे वाचन केले आहे.
ऋषय ऊचुः ब्रूहि सूत महाभाग व्यासाः पूर्वयुगोद्भवाः । वक्तारस्तु पुराणानां द्वापरे द्वापरे युगे
ऋषी म्हणाले: सूताजी, आम्हाला सांगा — पूर्वीच्या युगात कोणते व्यास जन्मले आणि प्रत्येक द्वापरयुगात पुराणांचे वक्ते कोण होते?
सूत उवाच द्वापरे प्रथमे व्यस्ताः स्वयं वेदाः स्वयम्भुवा । प्रजापतिर्द्वितीये तु द्वापरे व्यासकार्यकृत्
सूत म्हणाले: पहिल्या द्वापरयुगात स्वयंभूने स्वतः वेद विभागले. दुसऱ्या द्वापरयुगात प्रजापतींनी व्यासाचे कार्य केले.
तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे तु बृहस्पतिः । पञ्चमे सविता व्यासः षष्ठे मृत्युस्तथापरे
तिसऱ्या द्वापरयुगात उशनास, चौथ्या द्वापरयुगात बृहस्पती, पाचव्या द्वापरयुगात सविता, सहाव्या द्वापरयुगात मृत्यू यांनी व्यासपद भूषवले.
मघवा सप्तमे प्राप्ते वसिष्ठस्त्वष्टमे स्मृतः । सारस्वतस्तु नवमे त्रिधामा दशमे तथा
सातव्या द्वापरयुगात मगवान, आठव्या द्वापरयुगात वसिष्ठ, नवव्या द्वापरयुगात सारस्वत, आणि दहाव्या द्वापरयुगात त्रिधामा हे व्यास म्हणून ओळखले जातात.
एकादशेऽथ त्रिवृषो भरद्वाजस्ततः परम् । त्रयोदशे चान्तरिक्षो धर्मश्चापि चतुर्दशे
अकराव्या मध्ये त्रिवृष, त्यानंतर भरद्वाज, तेराव्या मध्ये अंतरिक्ष, आणि चौदाव्या मध्ये धर्म.
त्रय्यारुणिः पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः । मेधातिथिः सप्तदशे व्रती ह्यष्टादशे तथा
पंधराव्या मध्ये त्रय्यारुणि, सोळाव्या मध्ये धनंजय, सतराव्या मध्ये मेधातिथी, आणि अठराव्या मध्ये व्रती.
अत्रिरेकोनविंशेऽथ गौतमस्तु ततः परम् । उत्तमश्चैकविंशेऽथ हर्यात्मा परिकीर्तितः
एकोणविसाव्या मध्ये अत्रि, त्यानंतर गौतम, एकविसाव्या मध्ये उत्तम, ज्याला हर्यात्मा म्हणतात.
वेनो वाजश्रवाश्चैव सोमोऽमुष्यायणस्तथा । तृणबिन्दुस्तथा व्यासो भार्गवस्तु ततः परम्
वेन, वाजश्रवा, सोम, अमुष्यायण, तृणबिंदु, व्यास आणि त्यानंतर भार्गव.
ततः शक्तिर्जातुकर्ण्यः कृष्णद्वैपायनस्ततः । अष्टाविंशतिसंख्येयं कथिता या मया श्रुता
त्यानंतर शक्ती, जातुकर्ण्य, आणि मग कृष्णद्वैपायन; ही अठ्ठावीस जणांची मोजणी मी ऐकली आहे.
कृष्णद्वैपायनात्प्रोक्तं पुराणं च मया श्रुतम् । श्रीमद्भागवतं पुण्यं सर्वदुःखौघनाशनम्
कृष्णद्वैपायन यांच्याकडून मी हे पुराण, म्हणजेच श्रीमद्भागवत, पवित्र आणि सर्व दुःखांचा नाश करणारे, ऐकले आहे.
कामदं मोक्षदं चैव वेदार्थपरिबृंहितम् । सर्वागमरसारामं मुमुक्षूणां सदा प्रियम्
हे सर्व इच्छा पूर्ण करणारे, मुक्ती देणारे, वेदांचा अर्थ लाभलेले, सर्व शास्त्रांचा सार असलेले आणि मुक्तीची इच्छा असणाऱ्यांना नेहमी प्रिय आहे.
व्यासेन कृत्वातिशुभं पुराणं शुकाय पुत्राय महात्मने यत् । वैराग्ययुक्ताय च पाठितं वै विज्ञाय चैवारणिसम्भवाय
व्यासनं हे अतिशय शुभ पुराण रचले आणि आपल्या पुत्र शुक, जो मोठ्या वैराग्याचा आणि महान आत्मा आहे, त्याला शिकवले, कारण तो अग्नीपासून जन्मलेला आहे हे त्यांना माहीत होते.
श्रुतं मया तत्र तथा गृहीतं यथार्थवद्व्यासमुखान्मुनीन्द्राः । पुराणगुह्यं सकलं समेतं गुरोः प्रसादात्करुणानिधेश्च
मी तेथे व्यास आणि इतर महान ऋषी यांच्या तोंडून जसे आहे तसे सर्व पुराणांचे गूढ, माझ्या गुरूच्या आणि करुणेच्या सागराच्या कृपेने ऐकले आणि समजून घेतले.
सूतेन पृष्टः सकलं जगाद द्वैपायनस्तत्र पुराणगुह्यम् । अयोनिजेनाद्भुतबुद्धिना वै श्रुतं मया तत्र महाप्रभावम्
सूताने विचारल्यावर, द्वैपायनाने तेथे सर्व पुराणांचे गूढ सांगितले; मी त्या गर्भाशयातून न जन्मलेल्या, अद्भुत बुद्धी आणि महान सामर्थ्य असलेल्या व्यक्तीकडून ते ऐकले.
श्रीमद्भागवतामरांघ्रिपफलास्वादादरः सत्तमाः संसारार्णवदुर्विगाह्यसलिलं सन्तर्तुकामः शुकः । नानाख्यानरसालयं श्रुतिपुटैः प्रेम्णाशृणोदद्भुतं तच्छ्रुत्वा न विमुच्यते कलिभयादेवंविधः कः क्षितौ
सर्वश्रेष्ठ शुक, संसाराच्या अथांग समुद्रातून पार जाण्याची इच्छा ठेवून, देवांच्या पायातील अमृताचा स्वाद घेण्यासाठी, प्रेमाने आणि लक्षपूर्वक हे अद्भुत भागवत ऐकले, जे अनेक कथा आणि रसांनी भरलेले आहे; असे ऐकूनही कलियुगाच्या भीतीपासून कोण सुटत नाही?
पापीयानपि वेदधर्मरहितः स्वाचारहीनाशयो ॥ व्याजेनापि शृणोति यः परमिदं श्रीमत्पुराणोत्तमम् । भुक्त्या भोगकलापमत्र विपुलं देहावसानेऽचलं योगिप्राप्यमवाप्नुयाद्भगवतीनामाङ्कितं सुन्दरम्
जो अत्यंत पापी, वेदधर्म आणि चांगल्या वर्तनापासून दूर असला, तरी जरी खोट्या हेतूने हे श्रेष्ठ, पवित्र पुराण ऐकतो, तो या जगात विपुल सुख उपभोगतो आणि जीवनाच्या शेवटी, भगवंताच्या नावांनी अंकित असलेली, योग्यांना मिळणारी सुंदर आणि अडगळी अवस्था प्राप्त करतो.
या निर्गुणा हरिहरादिभिरप्यलभ्या विद्या सतां प्रियतमाथ समाधिगम्या । सा तस्य चित्तकुहरे प्रकरोति भावं यः संशृणोति सततं तु सतीपुराणम्
ही निर्गुण विद्या, जी हरि, हर यांसारख्यांनाही मिळत नाही, साधूंना अत्यंत प्रिय आणि ध्यानाने प्राप्त होते, ती नेहमी हे पवित्र पुराण ऐकणाऱ्याच्या हृदयाच्या गुहेत प्रकट होते.
सम्प्राप्य मानुषभवं सकलाङ्गयुक्तं पोतं भवार्णवजलोत्तरणाय कामम् । सम्प्राप्य वाचकमहो न शृणोति मूढः स वञ्चितोऽत्र विधिना सुखदं पुराणम्
संपूर्ण अवयवांनी युक्त मानवजन्म, जो संसारसागरातून पार जाण्यासाठी नौका आहे, आणि वाचक मिळूनही, जो मूर्ख हे ऐकत नाही, तो विधीने फसवला जाऊन, सुख देणारे हे पुराण गमावतो.
यः प्राप्य कर्णयुगलं पटुमानुषत्वे रागी शृणोति सततं च परापवादान् । सर्वार्थदं रसनिधिं विमलं पुराणं नष्टः कुतो न शृणुते भुवि मन्दबुद्धिः
जो मनुष्य जन्म घेऊन, कानांची जोडी मिळवून, नेहमी दुसऱ्यांची निंदा ऐकण्यात आसक्त असतो, पण सर्वार्थदायक, अमृतरूपी, निर्मळ पुराण ऐकत नाही, असा मंदबुद्धी मनुष्य पृथ्वीवर कसा हरवलेला नाही असे म्हणता येईल?
देवीसर्वोत्तमेतिकथनम् ऋषय ऊचुः सौम्य व्यासस्य भार्यायां कस्यां जातः सुतः शुकः । कथं वा कीदृशो येन पठितेयं सुसंहिता
ऋषी म्हणाले: सौम्य, व्यास यांच्या कोणत्या पत्नीपासून शुक नावाचा पुत्र जन्माला आला? आणि तो कसा, कोणत्या प्रकारचा, आणि कुणी ही उत्तम संहिता वाचली हे सांग.
अयोनिजस्त्वया प्रोक्तस्तथा चारणिजः शुकः । सन्देहोऽस्ति महांस्तत्र कथयाद्य महामते
तू सांगितलेस की शुक गर्भातून जन्मलेला नाही, आणि तो चारणापासून जन्मलेला आहे, याबद्दल आम्हाला मोठा संशय आहे—हे महाबुद्धीमान, आज आम्हाला सांग.
गर्भयोगी श्रुतः पूर्वं शुको नाम महातपाः । कथं च पठितं तेन पुराणं बहुविस्तरम्
पूर्वी शुक हा मोठा तपस्वी, गर्भयोगी होता असे ऐकले आहे; आणि त्याने हे विस्तृत पुराण कसे वाचले हे सांग.
सूत उवाच पुरा सरस्वतीतीरे व्यासः सत्यवतीसुतः । आश्रमे कलविंकौ तु दृष्ट्वा विस्मयमागतः
सूतम्हणाले, एकदा सरस्वतीच्या काठी सत्यवतीचा पुत्र व्यास आपल्या आश्रमात दोन चिमणी पिल्ले पाहून आश्चर्यचकित झाला.
जातमात्रं शिशुं नीडे मुक्तमण्डान्मनोहरम् । ताम्रास्यं शुभसर्वाङ्गं पिच्छांकुरविवर्जितम्
त्या घरट्यात अंड्यातून नुकतेच बाहेर पडलेले, सुंदर दिसणारे, तांबड्या चोचीचे, शुभांग आणि अजून पिसे न आलेले पिल्लू होते.
तौ तु भक्ष्यार्थमत्यन्तं रतौ श्रमपरायणौ । शिशोश्चंचुपुटे भक्ष्यं क्षिपन्तौ च पुनः पुनः
ती दोन्ही चिमणी सतत अन्न मिळविण्यात मग्न होत्या आणि खूप मेहनत करून त्या पिल्लाच्या उघड्या चोचीत वारंवार अन्न घालत होत्या.
अङ्गेनाङ्गानि बालस्य घर्षयन्तौ मुदान्वितौ । चुम्बन्तौ च मुखं प्रेम्णा कलविंकौ शिशोः शुभम्
त्या दोघी आनंदाने आपल्या अंगाने पिल्लाच्या अंगाला घासत आणि प्रेमाने त्याच्या सुंदर चेहऱ्यावर चुंबने घेत.