एकोनविंशत्साहस्रं गारुडं हरिभाषितम् । सप्तदशसहस्रं च पुराणं कूर्मभाषितम्
गरुडपुराण, जे श्रीहरींनी सांगितले, त्यात एकोणवीस हजार श्लोक आहेत. कुर्मपुराणात सतर हजार श्लोक आहेत.
एकाशीतिसहस्राणि स्कन्दाख्यं परमाद्भुतम् । पुराणाख्या च संख्या च विस्तरेण मयानघाः
स्कंदपुराण हे अतिशय अद्भुत असून त्यात एक्याऐंशी हजार श्लोक आहेत. अशा प्रकारे, पापरहितांनो, मी पुराणांची नावे आणि त्यातील श्लोकांची संख्या सविस्तर सांगितली.
तथैवोपपुराणानि शृण्वन्तु ऋषिसत्तमाः । सनत्कुमारं प्रथमं नारसिंहं ततः परम्
त्याचप्रमाणे, ऋषिश्रेष्ठांनो, उपपुराणांची नावे ऐका. प्रथम सनत्कुमार, त्यानंतर नरसिंह.
नारदीयं शिवं चैव दौर्वाससमनुत्तमम् । कापिलं मानवं चैव तथा चौशनसं स्मृतम्
नारदीय, शिव, आणि अतुलनीय दौर्वासस; कापिल, मानव आणि कौशनस असेही उपपुराण म्हणून ओळखले जातात.
वारुणं कालिकाख्यं च साम्बं नन्दिकृतं शुभम् । सौरं पाराशरप्रोक्तमादित्यं चातिविस्तरम्
वारुण, कालिकाख्य, सांब, नंदीने रचलेले शुभ, सौर, पराशरांनी सांगितलेले, आणि विस्तृत आदित्य हेही उपपुराण आहेत.
माहेश्वरं भागवतं वासिष्ठं च सविस्तरम् । एतान्युपपुराणानि कथितानि महात्मभिः
माहेश्वर, भागवत आणि सविस्तर वसिष्ठ — ही सर्व उपपुराणे महात्म्यांनी सांगितली आहेत.
अष्टादश पुराणानि कृत्वा सत्यवतीसुतः । भारताख्यानमतुलं चक्रे तदुपबृंहितम्
सत्यवतीपुत्राने अठरा पुराणे रचून, त्यावर आधारित आणि त्यांना पूरक असे अतुलनीय भारताख्यान निर्माण केले.
मन्वन्तरेषु सर्वेषु द्वापरे द्वापरे युगे । प्रादुःकरोति धर्मार्थी पुराणानि यथाविधि
प्रत्येक मन्वंतरात आणि प्रत्येक द्वापरयुगात, धर्माची इच्छा असणारा योग्य रीतीने पुराणांची निर्मिती करतो.
द्वापरे द्वापरे विष्णुर्व्यासरूपेण सर्वदा । वेदमेकं स बहुधा कुरुते हितकाम्यया
प्रत्येक द्वापरयुगात, विष्णू नेहमी व्यासरूप धारण करून, सर्वांच्या हितासाठी एक वेद अनेक भागांत विभागतो.
अल्पायुषोऽल्पबुद्धींश्च विप्रान्ज्ञात्वा कलावथ । पुराणसंहितां पुण्यां कुरुतेऽसौ युगे युगे
कलियुगात ब्राह्मणांचे आयुष्य कमी आणि बुद्धी मर्यादित आहे हे जाणून, तो प्रत्येक युगात पुण्यकारी पुराणसंहिता निर्माण करतो.
स्त्रीशूद्रद्विजबन्धूनां न वेदश्रवणं मतम् । तेषामेव हितार्थाय पुराणानि कृतानि च
स्त्रिया, शूद्र आणि द्विजबांधव — ज्यांना वेद ऐकण्याचा अधिकार नाही, त्यांच्या कल्याणासाठीच पुराणे रचली गेली.
मन्वन्तरे सप्तमेऽत्र शुभे वैवस्वताभिधे । अष्टाविंशतिमे प्राप्ते द्वापरे मुनिसत्तमाः
या शुभ सातव्या मन्वंतरात, ज्याचे नाव वैवस्वत आहे, जेव्हा अठ्ठाविसावे द्वापर येते, हे ऋषिश्रेष्ठांनो,
व्यासः सत्यवतीसूनुर्गुरुर्मे धर्मवित्तमः । एकोनत्रिंशत्संप्राप्ते द्रौणिर्व्यासो भविष्यति
सत्यवतीपुत्र व्यास, माझे पूज्य गुरु आणि धर्माचे जाणकार, एकोणतीसाव्या चक्रात द्रौणिव्यासनामाने प्रकट होतील.
अतीतास्तु तथा व्यासाः सप्तविंशतिरेव च । पुराणसंहितास्तैस्तु कथितास्तु युगे युगे
अशाच प्रकारे, पूर्वी सत्तावीस व्यास होऊन गेले आहेत आणि त्या महात्म्यांनी प्रत्येक युगात पुराणसंहितांचे वाचन केले आहे.
ऋषय ऊचुः ब्रूहि सूत महाभाग व्यासाः पूर्वयुगोद्भवाः । वक्तारस्तु पुराणानां द्वापरे द्वापरे युगे
ऋषी म्हणाले: सूताजी, आम्हाला सांगा — पूर्वीच्या युगात कोणते व्यास जन्मले आणि प्रत्येक द्वापरयुगात पुराणांचे वक्ते कोण होते?
सूत उवाच द्वापरे प्रथमे व्यस्ताः स्वयं वेदाः स्वयम्भुवा । प्रजापतिर्द्वितीये तु द्वापरे व्यासकार्यकृत्
सूत म्हणाले: पहिल्या द्वापरयुगात स्वयंभूने स्वतः वेद विभागले. दुसऱ्या द्वापरयुगात प्रजापतींनी व्यासाचे कार्य केले.
तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे तु बृहस्पतिः । पञ्चमे सविता व्यासः षष्ठे मृत्युस्तथापरे
तिसऱ्या द्वापरयुगात उशनास, चौथ्या द्वापरयुगात बृहस्पती, पाचव्या द्वापरयुगात सविता, सहाव्या द्वापरयुगात मृत्यू यांनी व्यासपद भूषवले.
मघवा सप्तमे प्राप्ते वसिष्ठस्त्वष्टमे स्मृतः । सारस्वतस्तु नवमे त्रिधामा दशमे तथा
सातव्या द्वापरयुगात मगवान, आठव्या द्वापरयुगात वसिष्ठ, नवव्या द्वापरयुगात सारस्वत, आणि दहाव्या द्वापरयुगात त्रिधामा हे व्यास म्हणून ओळखले जातात.
एकादशेऽथ त्रिवृषो भरद्वाजस्ततः परम् । त्रयोदशे चान्तरिक्षो धर्मश्चापि चतुर्दशे
अकराव्या मध्ये त्रिवृष, त्यानंतर भरद्वाज, तेराव्या मध्ये अंतरिक्ष, आणि चौदाव्या मध्ये धर्म.
त्रय्यारुणिः पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः । मेधातिथिः सप्तदशे व्रती ह्यष्टादशे तथा
पंधराव्या मध्ये त्रय्यारुणि, सोळाव्या मध्ये धनंजय, सतराव्या मध्ये मेधातिथी, आणि अठराव्या मध्ये व्रती.
अत्रिरेकोनविंशेऽथ गौतमस्तु ततः परम् । उत्तमश्चैकविंशेऽथ हर्यात्मा परिकीर्तितः
एकोणविसाव्या मध्ये अत्रि, त्यानंतर गौतम, एकविसाव्या मध्ये उत्तम, ज्याला हर्यात्मा म्हणतात.
वेनो वाजश्रवाश्चैव सोमोऽमुष्यायणस्तथा । तृणबिन्दुस्तथा व्यासो भार्गवस्तु ततः परम्
वेन, वाजश्रवा, सोम, अमुष्यायण, तृणबिंदु, व्यास आणि त्यानंतर भार्गव.
ततः शक्तिर्जातुकर्ण्यः कृष्णद्वैपायनस्ततः । अष्टाविंशतिसंख्येयं कथिता या मया श्रुता
त्यानंतर शक्ती, जातुकर्ण्य, आणि मग कृष्णद्वैपायन; ही अठ्ठावीस जणांची मोजणी मी ऐकली आहे.
कृष्णद्वैपायनात्प्रोक्तं पुराणं च मया श्रुतम् । श्रीमद्भागवतं पुण्यं सर्वदुःखौघनाशनम्
कृष्णद्वैपायन यांच्याकडून मी हे पुराण, म्हणजेच श्रीमद्भागवत, पवित्र आणि सर्व दुःखांचा नाश करणारे, ऐकले आहे.
कामदं मोक्षदं चैव वेदार्थपरिबृंहितम् । सर्वागमरसारामं मुमुक्षूणां सदा प्रियम्
हे सर्व इच्छा पूर्ण करणारे, मुक्ती देणारे, वेदांचा अर्थ लाभलेले, सर्व शास्त्रांचा सार असलेले आणि मुक्तीची इच्छा असणाऱ्यांना नेहमी प्रिय आहे.
व्यासेन कृत्वातिशुभं पुराणं शुकाय पुत्राय महात्मने यत् । वैराग्ययुक्ताय च पाठितं वै विज्ञाय चैवारणिसम्भवाय
व्यासनं हे अतिशय शुभ पुराण रचले आणि आपल्या पुत्र शुक, जो मोठ्या वैराग्याचा आणि महान आत्मा आहे, त्याला शिकवले, कारण तो अग्नीपासून जन्मलेला आहे हे त्यांना माहीत होते.
श्रुतं मया तत्र तथा गृहीतं यथार्थवद्व्यासमुखान्मुनीन्द्राः । पुराणगुह्यं सकलं समेतं गुरोः प्रसादात्करुणानिधेश्च
मी तेथे व्यास आणि इतर महान ऋषी यांच्या तोंडून जसे आहे तसे सर्व पुराणांचे गूढ, माझ्या गुरूच्या आणि करुणेच्या सागराच्या कृपेने ऐकले आणि समजून घेतले.
सूतेन पृष्टः सकलं जगाद द्वैपायनस्तत्र पुराणगुह्यम् । अयोनिजेनाद्भुतबुद्धिना वै श्रुतं मया तत्र महाप्रभावम्
सूताने विचारल्यावर, द्वैपायनाने तेथे सर्व पुराणांचे गूढ सांगितले; मी त्या गर्भाशयातून न जन्मलेल्या, अद्भुत बुद्धी आणि महान सामर्थ्य असलेल्या व्यक्तीकडून ते ऐकले.
श्रीमद्भागवतामरांघ्रिपफलास्वादादरः सत्तमाः संसारार्णवदुर्विगाह्यसलिलं सन्तर्तुकामः शुकः । नानाख्यानरसालयं श्रुतिपुटैः प्रेम्णाशृणोदद्भुतं तच्छ्रुत्वा न विमुच्यते कलिभयादेवंविधः कः क्षितौ
सर्वश्रेष्ठ शुक, संसाराच्या अथांग समुद्रातून पार जाण्याची इच्छा ठेवून, देवांच्या पायातील अमृताचा स्वाद घेण्यासाठी, प्रेमाने आणि लक्षपूर्वक हे अद्भुत भागवत ऐकले, जे अनेक कथा आणि रसांनी भरलेले आहे; असे ऐकूनही कलियुगाच्या भीतीपासून कोण सुटत नाही?
पापीयानपि वेदधर्मरहितः स्वाचारहीनाशयो ॥ व्याजेनापि शृणोति यः परमिदं श्रीमत्पुराणोत्तमम् । भुक्त्या भोगकलापमत्र विपुलं देहावसानेऽचलं योगिप्राप्यमवाप्नुयाद्भगवतीनामाङ्कितं सुन्दरम्
जो अत्यंत पापी, वेदधर्म आणि चांगल्या वर्तनापासून दूर असला, तरी जरी खोट्या हेतूने हे श्रेष्ठ, पवित्र पुराण ऐकतो, तो या जगात विपुल सुख उपभोगतो आणि जीवनाच्या शेवटी, भगवंताच्या नावांनी अंकित असलेली, योग्यांना मिळणारी सुंदर आणि अडगळी अवस्था प्राप्त करतो.