दूरं वै राघवं दृष्ट्वा वने मायाविना किल । त्यक्त्वा त्वां नाधिगच्छामि पदमेकं शुचिस्मिते
'त्या मायावीने रामाला दूर नेले असले, तरी, हे पवित्र हास्य असणाऱ्या, मी तुला सोडून एक पाऊलही टाकणार नाही.'
कृरु धैर्यं न मन्येऽद्य रामं हन्तुं क्षमं क्षिप्तौ । नाहं त्यक्त्वा गमिष्यामि विलंघ्य रामभाषितम्
'आज धैर्य म्हणजे रामाला मारायला धावणे असे मला वाटत नाही. मी तुला सोडून जाणार नाही, किंवा रामाची आज्ञा मोडणार नाही.'
व्यास उवाच रुदती सुदती प्राह ते तदा विधिनोदिता । अक्रूरा वचनं क्रूरं लक्ष्मणं शुभलक्षणम्
व्यास म्हणाले — त्या वेळी सुदती रडत असताना, प्रथेप्रमाणे बोलली, पण तिची वाणी कठोर होती. लक्ष्मण मात्र शुभ लक्षणांचा असून, त्याच्या मनात काहीही क्रूरता नव्हती.
अहं जानामि सौमित्रे सानुरागं च मां प्रति । प्रेरितं भरतेनैव मदर्थमिह सङ्गतम्
सुमित्रानंदना, मला माहीत आहे की, तुझ्या मनात माझ्याबद्दल आपुलकी आहे. भरतानेच तुला माझ्यासाठी इथे पाठवले आहे.
नाहं तथाविधा नारी स्वैरिणी कुहकाधम । मृते रामे पतिं त्वां न कर्तुमिच्छामि कामतः
मी अशी स्त्री नाही — स्वैरिणी किंवा कपटी, नीच नाही. राम जर मरण पावला, तर मी तुझ्याशी इच्छा करूनही लग्न करणार नाही.
नागमिष्यति चेद्रामो जीवितं सन्त्यजाम्यहम् । विना तेन न जीवामि विधुरा दुःखिता भृशम्
राम परत आला नाही, तर मी आपले प्राण सोडीन. त्याच्याशिवाय मी जगू शकत नाही; मी अगदी एकटी आणि दुःखाने भरलेली आहे.
गच्छ वा तिष्ठ सौमित्रे न जानेऽहं तवेप्सितम् । क्व गतं तेऽद्य सौहार्दं ज्येष्ठे धर्मरते किल
जा किंवा राहा, सुमित्रानंदना, मला तुझी इच्छा काय आहे ते कळत नाही. आज तुझ्या मोठ्या भावाबद्दलची आपुलकी कुठे गेली?
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या लक्ष्मणो दीनमानसः । प्रोवाच रुद्धकण्ठस्तु तां तदा जनकात्मजाम्
तिचे बोल ऐकून लक्ष्मणाचे मन खचले. तो गळा दाटून आलेला असताना, त्या वेळी जनककन्येला म्हणाला.
किमात्थ क्षितिजे वाक्यं मयि क्रूरतरं किल । किं वदस्यत्यनिष्टं ते भावि जाने धिया ह्यहम्
तू माझ्याशी शत्रूसारखी एवढी कठोर वाणी का बोलतेस? तुला स्वतःसाठी काही अनिष्ट घडणार आहे असे वाटते का, म्हणून असे बोलतेस का?
इत्युक्त्वा निर्ययौ वीरस्तां त्यक्त्वा प्ररुदन्भृशम् । अग्रजस्य ययौ पश्यञ्छोकार्तः पृथिवीपते
असे म्हणून तो वीर तिला रडत सोडून निघून गेला. दुःखाने व्याकुळ होऊन, तो आपल्या मोठ्या भावाकडे गेला.
गतेऽथ लक्ष्मणे तत्र रावणः कपटाकृतिः । भिक्षुवेषं ततः कृत्वा प्रविवेश तदाश्रमे
लक्ष्मण तिथून गेल्यावर, रावण कपटी रूप घेऊन, भिक्षुकाचा वेष धारण करून त्या आश्रमात शिरला.
जानकी तं यतिं मत्वा दत्त्वार्घ्यं वन्यमादरात् । भैक्ष्यं समर्पयामास रावणाय दुरात्मने
जानकीने त्याला ऋषी समजून, आदराने वनातील पाहुणचार केला आणि त्या दुष्ट रावणाला भिक्षा दिली.
तां पप्रच्छ स दुष्टात्मा नम्रपूर्वं मृदुस्वरम् । काऽसि पद्मपलाशाक्षि वने चैकाकिनी प्रिये
त्या दुष्टाने नम्रपणे आणि मृदू स्वरात विचारले — 'कमलासारख्या डोळ्यांची तू कोण आहेस, प्रियेस, या वनात एकटीच का आहेस?'
पिता कस्तेऽथ वामोरु भ्राता कः कः पतिस्तव । मूढेवैकाकिनी चात्र स्थिताऽसि वरवर्णिनि
'तुझा वडील कोण, सुंदर नितंब असलेल्या? भाऊ कोण, पती कोण? तू उत्तम वर्णाची असूनही, या ठिकाणी एकटीच गोंधळलेली का उभी आहेस?'
निर्जने विपिने किं त्वं सौधार्हा त्वमसि प्रिये । उटजे मुनिपत्नीवद्देवकन्यासमप्रभा
'प्रियेस, तू राजवाड्यासाठी योग्य असताना, या एकाकी अरण्यात का आहेस? या झोपडीत, तू ऋषीपत्नी किंवा देवकन्येसारखी तेजस्वी दिसतेस.'
व्यास उवाच इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच विदेहजा । दिव्यं दिष्ट्या यतिं ज्ञात्वा मन्दोदर्याः पतिं तदा
व्यास म्हणाले — त्याची ही वचने ऐकून, विदेहकन्येने दिव्य बुद्धीने त्याला मंदोदरीचा पती ओळखून उत्तर दिले.
राजा दशरथः श्रीमांश्चत्वारस्तस्य वै सुताः । तेषां ज्येष्ठः पतिर्मेऽस्ति रामनामेति विश्रुतः
राजा दशरथ हे श्रीमंत होते, त्यांना चार पुत्र होते. त्यात माझा पती ज्येष्ठ असून, राम नावाने प्रसिद्ध आहे.
विवासितोऽथ कैकेय्या कृते भूपतिना वरे । चतुर्दश समा रामो वसतेऽत्र सलक्ष्मणः
कैकेयीच्या इच्छेने राजाने रामाला चौदा वर्षांसाठी वनवास दिला. म्हणून राम आणि लक्ष्मण इथे राहतात.
जनकस्य सुता चाहं सीतानाम्नीति विश्रुता । भङ्क्त्वा शैवं धनुः कामं रामेणाहं विवाहिता
मी जनकाची कन्या असून, 'सीता' नावाने प्रसिद्ध आहे. रामाने शिवधनुष्य मोडल्यावर, माझ्या इच्छेने माझे त्याच्याशी लग्न झाले.
रामबाहुबलेनात्र वसामो निर्भया वने । काञ्चनं मृगमालोक्य हन्तुं मे निर्गतः पतिः
रामाच्या बाहूंच्या बळावर आम्ही या वनात निर्भयपणे राहतो. सोन्याचा मृग पाहून, माझ्यासाठी तो शिकार करायला गेला आहे.
लक्ष्मणोऽपि पुनः श्रुत्वा रवं भ्रातुर्गतोऽधुना । तयोर्बाहुबलादत्र निर्भयाऽहं वसामि वै
लक्ष्मणानेसुद्धा पुन्हा आपल्या भावाचा आवाज ऐकला, जो आता निघून गेला आहे. मी दोघांच्या बळावर निर्भयपणे इथे राहते.
मयेदं कथितं सर्वं वृत्तान्तं वनवासके । तेऽत्रागत्यार्हणां ते वै करिष्यन्ति यथाविधि
मी तुला वनवासातील सगळा हकिगत सांगितला आहे. ते इथे आले की, योग्य रीतीने तुझा सन्मान करतील.
यतिर्विष्णुस्वरूपोऽसि तस्मात्त्वं पूजितो मया । आश्रमो विपिने घोरे कृतोऽस्ति रक्षसां कुले
तू एक यती आहेस, विष्णूचे रूप आहेस, म्हणून मी तुझी पूजा केली. या घोर वनात, राक्षसांच्या कुळात हा आश्रम उभारला आहे.
तस्मात्त्वां परिपृच्छामि सत्यं ब्रूहि ममाग्रतः । कोऽसि त्रिदण्डिरूपेण विपिने त्वं समागतः
म्हणून मी तुला विचारतो, माझ्यासमोर सत्य सांग — तू कोण आहेस, त्रिदंडीच्या रूपात या वनात आलेला?
रावण उवाच लङ्केशोऽहं मरालाक्षि श्रीमान्मन्दोदरीपतिः । त्वत्कृते तु कृतं रूपं मयेत्थं शोभनाकृते
रावण म्हणाला — मी लंकेचा राजा आहे, हंसासारख्या डोळ्यांची सुंदरि, मंदोदरीचा पती. तुझ्यासाठी मी हे सुंदर रूप घेतले आहे.
आगतोऽहं वरारोहे भगिन्या प्रेरितोऽत्र वै । जनस्थाने हतौ श्रुत्वा भ्रातरौ खरदूषणौ
सुंदर कपाळ असलेल्या स्त्री, मी इथे आलोय माझ्या बहिणीने पाठवले म्हणून. जनस्थानात माझे भाऊ खर आणि दूषण मारले गेले, हे ऐकून आलो.
अङ्गीकुरु नृपं मां त्वं त्यक्त्वा तं मानुषं पतिम् । हृतराज्यं गतश्रीकं निर्बलं वनवासिनम्
माझा स्वीकार राजा म्हणून कर, तो मानव पती सोड — ज्याचे राज्य गेले, कीर्ती संपली, शक्तिहीन आणि वनात राहणारा आहे.
पट्टराज्ञी भव त्वं मे मन्दोदर्युपरि स्फुटम् । दासोऽस्मि तव तन्वङ्गि स्वामिनी भव भामिनि
माझी मुख्य राणी हो, मंदोदरीपेक्षाही श्रेष्ठ. मी तुझा दास आहे, कृश देह असलेल्या सुंदरी, तू माझी स्वामिनी हो, तेजस्विनी.
जेताऽहं लोकपालानां पतामि तव पादयोः । करं गृहाण मेऽद्य त्वं सनाथं कुरु जानकि
मी लोकपालांचा विजेता आहे, तुझ्या पायांवर पडतो. आज माझा हात पकड, जानकी, मला आपलं मान आणि आश्रय दे.
पिता ते याचितः पूर्वं मया वै त्वत्कृतेऽबले । जनको मामुवाचेत्थं पणबन्धो मया कृतः
तुझ्या साठी मी पूर्वी तुझ्या वडिलांना विनंती केली होती, बलवान स्त्री. जनक म्हणाले — मी एक अट घातली आहे.