स्वाहा स्वधा नाम मनुप्रभावै- स्तृप्यन्ति देवाः पितरस्तथैव । यज्ञेषु सर्वेषु मुदा हरन्ति यन्नाम युग्मश्रुतिभिर्मुनीन्द्राः
स्वाहा आणि स्वधा या मंत्रांच्या प्रभावाने देव आणि पितर दोघेही तृप्त होतात. सर्व यज्ञांत, मोठ्या ऋषी त्यांच्या नावाने जे काही अर्पण केलं जातं, ते आनंदाने स्वीकारतात.
यस्येच्छया सृजति विश्वमिदं प्रजेशो नानावतारकलनं कुरुते हरिश्च । नूनं करोति जगतः किल भस्म शम्भु- स्तां शर्मदां न भजते नु कथं मनुष्यः
जिच्या इच्छेने सृष्टीचा स्वामी हे विश्व निर्माण करतो, हरि वेगवेगळ्या रूपांत अवतार घेतो आणि शंभू या जगाला राख करू शकतो, अशा आनंद देणाऱ्या देवीची मनुष्यांनी पूजा का करू नये?
नैकोऽस्ति सर्वभुवनेषु तया विहीनो देवो नरोऽथ विहगः किल पन्नगो वा । गन्धर्वराक्षसपिशाचनगेषु नूनं यः स्पन्दितुं भवति शक्तियुतो यथेच्छम्
संपूर्ण जगात असा एकही देव, मनुष्य, पक्षी किंवा साप नाही की जीच्या शिवाय तो अस्तित्वात आहे. गंधर्व, राक्षस, पिशाच्च आणि नाग यांच्यातही, जो जसा हवे तसे वागू शकतो, तो तिच्या शक्तीमुळेच ते करू शकतो.
तां न सेवेत कश्चण्डीं सर्वकामार्थदां शिवाम् । व्रतं तस्या न कः कुर्याद्वाञ्छन्नर्थचतुष्टयम्
सर्व इच्छा पूर्ण करणाऱ्या आणि मंगलदायिनी चंडीची सेवा कोण करणार नाही? चार पुरुषार्थांची इच्छा असणारा तिच्या व्रताचे पालन का करणार नाही?
महापातकसंयुक्तो नवरात्रव्रतं चरेत् । मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा
ज्याच्यावर मोठे पाप आहे, तोही जर नवरात्र व्रत करतो, तर तो सर्व पापांतून मुक्त होतो—यात काहीच शंका नाही.
पुरा कश्चिद्वणिग्दीनो धनहीनः सुदुःखितः । कुटुम्बी चाभवत्कश्चित् कोसले नृपसत्तम
पूर्वी एक गरीब व्यापारी होता, तो अत्यंत दुःखी आणि निर्धन होता. कोसलात एक गृहस्थही होता, राजन.
अपत्यानि बहून्यस्याभवन्क्षुत्पीडितानि च । भक्ष्यं किञ्चित्तु सायाह्ने प्रापुस्तस्य च बालकाः
त्याला अनेक मुले होती, जी उपासमारीने त्रस्त होती. संध्याकाळी त्याच्या मुलांना थोडेसेच अन्न मिळत असे.
भुङ्क्ते स्म कार्यकर्ताऽसौ परस्याथ बुभुक्षितः । कुटुम्बभरणं तत्र चकारातिनिराकुलः
तो कुटुंबप्रमुख स्वतः उपाशी असतानाही काहीतरी खात असे आणि मोठ्या कष्टाने कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करत असे.
सदा धर्मरतः शान्तः सदाचारश्च सत्यवाक् । अक्रोधनश्च धृतिमान्निर्मदश्चानसूयकः
तो नेहमी धर्मनिष्ठ, शांत, चांगल्या वर्तनाचा, सत्य बोलणारा, राग न करणारा, धीराचा, अहंकार नसलेला आणि मत्सरहीन होता.
सम्पूज्य देवता नित्यं पितॄनप्यतिथींस्तथा । भुञ्जाने पोष्यवर्गेऽथ कृतवान्भोजनं वणिक्
तो दररोज देव, पितर आणि पाहुण्यांचे आदराने पूजन करत असे. मग आपल्या कुटुंबातील लोकांना जेवू घालून, शेवटी स्वतः जेवत असे.
एवं गच्छति काले वै सुशिलो नामतो गुणैः । दारिद्र्यार्तो द्विजं शान्तं पप्रच्छातिबुभुक्षितः
अशा रीतीने काळ जात असताना, सुशील नावाचा, गुणी आणि गरीब, अतिशय भुकेला माणूस, शांत ब्राह्मणाजवळ गेला आणि त्याला विचारू लागला.
सुशील उवाच भो भूदेव कृपां कृत्वा वदस्वाद्य महामते । कथं दारिद्र्यनाशः स्यादिति मे निश्चयेन वै
सुशील म्हणाला: 'भूदेव, कृपा करून आज मला सांगा, हे महात्मन्, दारिद्र्य कसे नाहीसे होईल? मी हे निश्चितपणे विचारतो.'
धनैषणा मे नैवास्ति धनी स्यामिति मानद । कुटुम्बभरणार्थं वै पृच्छामि त्वां द्विजोत्तम
'मला स्वतःसाठी धनाची इच्छा नाही, श्रीमंत व्हावे असेही वाटत नाही, मान्यवर. मी फक्त कुटुंबाचा उदरनिर्वाह व्हावा म्हणूनच, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, तुम्हाला विचारतो.'
पुत्री सुतस्तु मे बालो भक्षार्थी रोदते भृशम् । तावन्मात्रं गृहे नान्नं मुष्टिमेकां ददाम्यहम्
'माझी मुलगी आणि लहान मुलगा अन्नासाठी फार रडतात; घरी फक्त एक मूठभर अन्न असते, तेवढेच मी देतो.'
विसर्जितो यतो गेहाद्गतो बालो रुदन्मया । अतो मे दह्यतेऽत्यर्थं किं करोमि धनं विना
'म्हणून मी रडणाऱ्या मुलाला घराबाहेर पाठवले, त्यामुळे मला फार दुःख होते; धनाशिवाय मी काय करू?'
विवाहोऽस्ति सुताया मे नास्ति वित्तं करोमि किम् । दशवर्षाधिकायास्तु दानकालोऽपि यात्यलम्
'माझ्या मुलीचे लग्न करायचे आहे, पण माझ्याकडे काहीच नाही—मी काय करू? ती दहा वर्षांहून जास्त वयाची झाली, आणि लग्नाचा काळही निघून जातोय.'
तेन शोचामि विप्रेन्द्र सर्वज्ञोऽसि दयानिधे । तपो दानं व्रतं किञ्चिद्ब्रूहि मन्त्रजपं तथा
'म्हणूनच मी दुःखी आहे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण. तुम्ही सर्वज्ञ आणि दयाळू आहात. काही तप, दान, व्रत किंवा मंत्रजप सांगा.'
येनाहं पोष्यवर्गस्य करोमि द्विज पोषणम् । तावन्मे स्याद्धनप्राप्तिर्नाधिकं प्रार्थये किल
'ज्यामुळे मी माझ्या कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करू शकेन, एवढेच धन मिळावे, मी अधिक काहीच मागत नाही, हे ब्राह्मण.'
त्वत्प्रसादात्कुटुम्बं मे सुखितं प्रभवेदिह । तत्कुरुष्व महाभाग ज्ञानेन परिचिन्त्य च
तुझ्या कृपेने माझं कुटुंब इथे सुखी व समृद्ध होवो, म्हणून हे महाभाग्यवती, तू हे सर्व नीट विचार करून कर.
व्यास उवाच इति पृष्टस्तथा तेन ब्राह्मणः संशितव्रतः । उवाच परमप्रीतस्तं वैश्यं नृपसत्तम
व्यास म्हणाले: त्याने असे विचारल्यावर, त्या निश्चयाने व्रत पाळणाऱ्या ब्राह्मणाने अत्यंत आनंदाने त्या वैश्याला, हे राजश्रेष्ठ, उत्तर दिलं.
वैश्यवर्य कुरुष्वाद्य नवरात्रव्रतं शुभम् । पूजनं भगवत्याश्च हवनं भोजनं तथा
हे श्रेष्ठ वैश्य, आज तू शुभ अशा नवरात्र व्रताचा संकल्प कर. देवीची पूजा, हवन आणि भोजन देणं हेही कर.
वेदपारायणं शक्तिजपहोमादिकं तथा । कुरुष्वाद्य यथाशक्ति तव कार्यं भविष्यति
वेदपठण, शक्तीमंत्राचा जप, होम वगैरेही आज आपल्या ताकदीप्रमाणे कर. तुला जे जे शक्य आहे ते सर्व कर.
एतस्मादपरं किञ्चिद्व्रतं नास्ति धरातले । नवरात्राभिधं वैश्य पावनं सुखदं तथा
या व्रतापेक्षा पृथ्वीवर दुसरं कोणतंच व्रत नाही. हे वैश्य, नवरात्र नावाचं व्रत पावन आणि सुख देणारं आहे.
ज्ञानदं मोक्षदं चैव सुखसन्तानवर्धनम् । शत्रुनाशकरं कामं नवरात्रव्रतं सदा
नवरात्र व्रत नेहमी ज्ञान, मोक्ष, सुखाचा विस्तार आणि शत्रूंचा नाश देतं.
राज्यभ्रष्टेन रामेण सीताविरहितेन च । किष्किन्धायां व्रतं चैतत्कृतं दुःखातुरेण वै
राज्य गमावलेल्या आणि सीतेपासून दूर झालेल्या रामाने, दुःखाने व्याकुळ होऊन, किष्किंधेत हे व्रत केलं होतं.
प्रतप्तेनापि रामेण सीताविरहवह्निना । विधिवत्पूजिता देवी नवरात्रव्रतेन वै
सीतेच्या विरहाच्या आगीने जळत असतानाही, रामाने नवरात्र व्रताने देवीची योग्य रीतीने पूजा केली.
तेन प्राप्ताऽथ वैदेही कृत्वा सेतुं महार्णवे । हत्वा मन्दोदरीनाथं कुम्भकर्णं महाबलम्
त्या व्रतामुळे त्याला वैदेही पुन्हा मिळाली, त्याने महासागरावर सेतू बांधला आणि मंदोदरीच्या पतीला व बलाढ्य कुम्भकर्णाला मारलं.
मेघनादं सुतं हत्वा कृत्वा भूपं बिभीषणम् । पश्चादयोध्यामागत्य प्राप्तं राज्यमकण्टकम्
मेघनाद या पुत्राचा वध करून, विभीषणाला राजा करून, नंतर राम अयोध्येला परतला आणि त्याला निर्विघ्न राज्य मिळालं.
नवरात्रव्रतस्यास्य प्रभावेण विशांवर । सुखं भूमितले प्राप्तं रामेणामिततेजसा
हे राजश्रेष्ठ, या नवरात्र व्रताच्या प्रभावामुळे अमाप तेज असलेल्या रामाने पृथ्वीवर सुख प्राप्त केलं.
व्यास उवाच इति विप्रवचः श्रुत्वा स वैश्यस्तं द्विजं गुरुम् । कृत्वा जग्राह सन्मन्त्रं मायाबीजाभिधं नृप
व्यास म्हणाले: त्या ब्राह्मणाची वचने ऐकून, त्या वैश्याने त्याला गुरु मानलं आणि मायाबीज नावाचा मंत्र घेतला, हे राजा.