सञ्चितं वर्तमानञ्च प्रारब्धञ्च तृतीयकम् । कालकर्मस्वभावैश्च ततं सर्वमिदं जगत्
संचित, वर्तमान आणि प्रारब्ध – हे कर्माचे तीन प्रकार आहेत. काळ, कर्म आणि स्वभाव यांच्या योगे हे सगळे जग विणलेले आहे.
न देवो मानुषं हन्तुं शक्तः कालागमं विना । हतं निमित्तमात्रेण हन्ति कालः सनातनः
काळ येण्याआधी कोणताही देव माणसाला मारू शकत नाही. जेव्हा वेळ येते तेव्हाच तो सनातन काळ माणसाचा अंत करतो.
यथा पिता मे निहतः सिंहेनामित्रकर्षणः । तथा मातामहोऽप्येवं युद्धे युधाजिता हतः
जसा माझा वडील, शत्रूंचा नाश करणारा, सिंहाने मारला गेला, तसाच माझा आजोबाही युद्धात युधाजिताच्या हातून मारला गेला.
यत्नकोटिं प्रकुर्वाणो हन्यते दैवयोगतः । जीवेद्वर्षसहस्राणि रक्षणेन विना नरः
माणूस कितीही प्रयत्न केला तरी, नशिबाच्या जोरावर त्याचा मृत्यू होतो; रक्षणाशिवाय कोणीही हजार वर्षे जगू शकत नाही.
नाहं बिभेमि धर्मिष्ठाः कदाचिच्च युधाजितः । दैवमेव परं मत्वा सुस्थितोऽस्मि सदा नृपाः
हे युधाजित, मला भीती वाटत नाही आणि धर्मनिष्ठ लोकांनाही कधीच भीती वाटत नाही; नशीब हेच सर्वश्रेष्ठ मानून मी नेहमीच स्थिर राहतो, हे राजांनो.
स्मरणं सततं नित्यं भगवत्याः करोम्यहम् । विश्वस्य जननी देवी कल्याणं सा करिष्यति
मी नेहमी आणि सतत देवीचे स्मरण करतो; ती विश्वाची जननी देवी आहे, तीच कल्याण घडवेल.
पूर्वार्जितं हि भोक्तव्यं शुभं वाप्यशुभं तथा । स्वकृतस्य च भोगेन कीदृक्शोको विजानताम्
पूर्वी मिळवलेले, ते शुभ असो वा अशुभ, प्रत्येकाने भोगायचेच असते; स्वतःच्या कर्माचे फळ भोगल्यावर समजूतदार माणसाला काय दुःख राहते?
स्वकर्मफलयोगेन प्राप्य दुःखमचेतनः । निमित्तकारणे वैरं करोत्यल्पमतिः किल
स्वतःच्या कर्माच्या फळामुळे अज्ञानी माणसाला दुःख मिळते; आणि थोड्याशा कारणावरून तो वैर धरतो.
न तथाऽहं विजानामि वैरं शोकं भयं तथा । निःशङ्कमिह सम्प्राप्तः समाजे भूभृतामिह
मला या गोष्टींमध्ये वैर, दुःख किंवा भीती वाटत नाही; मी या राजांच्या सभेत निःशंकपणे आलो आहे.
एकाकी द्रष्टुकामोऽहं स्वयंवरमनुत्तमम् । भविष्यति च यद्भाव्यं प्राप्तोऽस्मि चण्डिकाज्ञया
मी एकटाच हा अद्वितीय स्वयंवर पाहायला आलो आहे; जे काही घडायचे ते घडेलच, कारण मी चंडिकेच्या आज्ञेने येथे आलो आहे.
भगवत्याः प्रमाणं मे नान्यं जानामि संयतः । तत्कृतञ्च सुखं दुःखं भविष्यति च नान्यथा
माझ्यासाठी भगवतीशिवाय दुसरे कुणीही प्रमाण नाही; तिच्यामुळे जे सुख किंवा दुःख मिळेल तेच होईल, दुसरे काही होणार नाही.
युधाजित्सुखमाप्नोतु न मे वैरं नृपोत्तमाः । यः करिष्यति मे वैरं स प्राप्स्यति फलं तथा
युधाजिताने सुख मिळावे, मला कुणावरही वैर नाही, हे श्रेष्ठ राजांनो. जो माझ्याशी वैर करेल, त्याला त्याचे फळ मिळेल.
व्यास उवाच इत्युक्तास्ते तथा तेन सन्तुष्टा भूभुजः स्थिताः । सोऽपि स्वमाश्रमं प्राप्य सुस्थितः सम्बभूव ह
व्यास म्हणाले: त्याने असे सांगितल्यावर सर्व राजे समाधानी राहिले; तोही आपल्या आश्रमात जाऊन स्थिर झाला.
अपरेऽह्नि शुभे काले नृपाः सम्मन्त्रिताः किल । सुबाहुना नृपेणाथ रुचिरे वै स्वमण्डपे
दुसऱ्या शुभ दिवशी, राजांनी एकत्र चर्चा करून, सुंदर मंडपात, सुबाहू या राजाच्या सोबत गोळा झाले.
दिव्यास्तरणयुक्तेषु मञ्चेषु रचितेषु च । उपविष्टाश्च राजानः शुभालङ्करणैर्युताः
दिव्य वस्त्रांनी सजवलेल्या आसनांवर, शुभ अलंकारांनी सजलेले राजे बसले होते.
दिव्यवेषधराः कामं विमानेष्वमरा इव । दीप्यमानाः स्थितास्तत्र स्वयंवरदिदृक्षया
स्वतःच्या इच्छेप्रमाणे दिव्य वस्त्रे घालून, जणू काही देवांसारखे तेजस्वी दिसत, तेथे स्वयंवर पाहण्यासाठी उभे होते.
इति चिन्तापराः सर्वे कदा साप्यागमिष्यति । भाग्यवन्तं नृपश्रेष्ठं श्रुतपुण्यं वरिष्यति
सर्वजण मनात विचार करत होते, ती कधी येईल आणि कोणत्या भाग्यवान, पुण्यशाली आणि श्रेष्ठ राजाला निवडेल.
यदा सुदर्शनं दैवात्स्रजा सम्भूषयेदिह । विवादो वै नृपाणां च भविता नात्र संशयः
ज्या वेळी नशिबाने येथे सुदर्शनाला हार घालण्यात येईल, तेव्हा राजांमध्ये वाद होणारच, यात काही शंका नाही.
इत्येवं चिन्त्यमानास्ते भूपा मञ्चेषु संस्थिताः । वादित्रघोषः सुमहानुत्थितो नृपमण्डपे
राजे आपल्या आसनांवर बसून असे विचार करत असताना, राजमंडपात मोठा वाद्यांचा गजर झाला.
अथ काशीपतिः प्राह सुतां स्नातां स्वलङ्कृताम् । मधूकमालासंयुक्तां क्षौमवासोविभूषिताम्
नंतर काशीच्या राजाने, आपली स्नान केलेली, सुंदर अलंकार घातलेली, मधूकमाळा घातलेली आणि उत्तम रेशमी वस्त्र परिधान केलेली कन्या आणली.
विवाहोपस्करैर्युक्तां दिव्यां सिन्धुसुतोपमाम् । चिन्तापरां सुवसनां स्मितपूर्वमिदं वचः
लग्नाच्या दागिन्यांनी सजलेली, दिव्य तेज असलेली, समुद्रकन्येसारखी सुंदर, विचारात गुंतलेली, सुंदर वस्त्र घातलेली आणि हसऱ्या चेहऱ्याने तिने हे शब्द सांगितले:
उत्तिष्ठ पुत्रि सुनसे करे धृत्वा शुभां स्रजम् । व्रज मण्डपमध्येऽद्य समाजं पश्य भूभुजाम्
उठ बाळे, सुंदर नाक असलेल्या माझ्या लेकी, हा शुभ हार हातात घे आणि आज मंडपात जाऊन राजांच्या सभेला पाहा.
गुणवान् रूपसम्पन्नः कुलीनश्च नृपोत्तमः । तव चित्ते वसेद्यस्तु तं वृणुष्व सुमध्यमे
राजांमध्ये जो सद्गुणी, देखणा, चांगल्या घराण्यातला आणि तुझ्या मनात बसलेला आहे, तोच निवड, गोड कंबरेच्या कन्ये.
देशदेशाधिपाः सर्वे मञ्चेषु रचितेषु च । संविष्टाः पश्य तन्वङ्गि वरयस्व यथारुचि
नाजूक अंगाच्या कन्ये, वेगवेगळ्या देशांचे सर्व राजे सजवलेल्या आसनांवर बसले आहेत, त्यांना पाहा आणि तुला जसा आवडेल तसा निवड.
व्यास उवाच तं तथा भाषमाणं वै पितरं मितभाषिणी । उवाच वचनं बाला ललितं धर्मसंयुतम्
व्यास म्हणाले: वडिलांनी असे सांगितल्यावर, थोडक्यात बोलणाऱ्या त्या मुलीने गोड आणि धर्मयुक्त शब्दांत उत्तर दिले.
शशिकलोवाच नाहं दृष्टिपथे राज्ञां गमिष्यामि पितः किल । कामुकानां नरेशानां गच्छन्त्यन्याश्च योषितः
शशिकला म्हणाली: बाबा, मी राजांच्या नजरेस जाणार नाही; इतर स्त्रिया त्या कामुक राजांसमोर जातात.
धर्मशास्त्रे श्रुतं तात मयेदं वचनं किल । एक एव वरो नार्या निरीक्ष्यः स्यान्न चापरः
बाबा, मी धर्मशास्त्रात ऐकले आहे की, स्त्रीने फक्त एकाच पुरुषाकडे नवऱ्यासारखे पाहावे, दुसऱ्याकडे नाही.
सतीत्वं निर्गतं तस्या या प्रयाति बहूनथ । सङ्कल्पयन्ति ते सर्वे दृष्ट्वा मे भवतात्त्विति
जी स्त्री अनेकांच्या समोर जाते, तिचे पतिव्रत्य संपते; आणि ते सर्व पुरुष तिला पाहून मनात विचार करतात.
स्वयंवरे स्रजं धृत्वा यदागच्छति मण्डपे । सामान्या सा तदा जाता कुलटेवापरा वधूः
स्वयंवरात हार घेऊन जी वधू मंडपात येते, ती त्या वेळी सर्वसामान्य होते, जशी इतर वाईट वागणाऱ्या वधूंसारखी.
वारस्त्री विपणे गत्वा यथा वीक्ष्य नरांस्थितान् । गुणागुणपरिज्ञानं करोति निजमानसे
जशी वेश्या बाजारात जाऊन उभ्या असलेल्या पुरुषांकडे पाहून त्यांच्या गुणदोषांचा अंदाज घेते,