भ्राता ते सुबलः शूरः सम्प्राप्तोऽस्ति जिघृक्षया । युधाजिच्च महाबाहुः साहाय्यं कर्तुमागतः
'तुझा भाऊ सुबल, पराक्रमी आहे, तोही इथे जिंकण्याच्या इच्छेने आला आहे. आणि महाबाहू युधाजित त्याला मदतीला आला आहे.'
गच्छ वा तिष्ठ राजेन्द्र याथातथ्यमुदाहृतम् । त्वयि सैन्यविहीने च यथेष्टं कुरु सुव्रत
'राजेंद्र, तुला जावं किंवा थांबावं, जे योग्य वाटेल ते कर. कारण तुझ्याकडे सैन्य नाही, म्हणून तू आपल्याला हवं तसं वाग.'
सुदर्शन उवाच न बलं न सहायो मे न कोशो दुर्गसंश्रयः । न मित्राणि न सौहार्दी न नृपा रक्षका मम
सुदर्शन म्हणाला – 'माझ्याकडे ना बळ आहे, ना मदतीला कोणी आहे, ना खजिना, ना किल्ला. माझे मित्र नाहीत, आपुलकी नाही, आणि राजेही मला वाचवायला नाहीत.'
अत्र स्वयंवरं श्रुत्वा द्रष्टुकाम इहागतः । स्वप्ने देव्या प्रेरितोऽस्मि भगवत्या न संशयः
'इथे स्वयंवर होतोय, हे ऐकून मी पाहायला आलो. स्वप्नात देवी भगवतीने मला पाठवलं, यात शंका नाही.'
नान्यच्चिकीर्षितं मेऽद्य मामाह जगदीश्वरी । तया यद्विहितं तच्च भविताऽद्य न संशयः
आज मला दुसरे काहीच हवे नाही; जगदंबेने मला सांगितले आहे. तिने जे ठरवले आहे, ते आज नक्कीच घडेल, यात शंका नाही.
न शत्रुरस्ति संसारे कोऽप्यत्र जगतीश्वराः । सर्वत्र पश्यतो मेऽद्य भवानीं जगदम्बिकाम्
या जगात मला कोणताही शत्रू नाही, आणि येथे कोणीच खरा स्वामी नाही. आज मी जिथे पाहतो तिथे मला भवानी, ही जगाची आईच दिसते.
यः करिष्यति शत्रुत्वं मया सह नृपात्मजाः । शास्ता तस्य महाविद्या नाहं जानामि शत्रुताम्
राजकुमाऱ्यांनो, जो कोणी माझ्याशी शत्रुत्व करील, त्याला ती महाविद्या शिक्षा करील; मला स्वतःला शत्रुत्व काय असते हे माहीतच नाही.
यद्भावि तद्वै भविता नान्यथा नृपसत्तमाः । का चिन्ता ह्यत्र कर्तव्या दैवाधीनोऽस्मि सर्वथा
राजांनो, जे व्हायचे तेच होईल, दुसरे काही होणार नाही. मग काळजी कशाची? मी पूर्णपणे नशिबावर आहे.
देवभूतमनुष्येषु सर्वभूतेषु सर्वदा । सर्वेषां तत्कृता भक्तिर्नान्यथा नृपसत्तमाः
देवतांमध्ये, माणसांमध्ये, सर्व सजीवांमध्ये, नेहमी तिच्यामुळेच भक्ती निर्माण होते, दुसऱ्या कुठल्याही मार्गाने नाही, हे राजांनो.
सा यं चिकीर्षते भूपं तं करोति नृपाधिपाः । निर्धनं वा नरं कामं का चिन्ता वै तदा मम
ती ज्या माणसाला राजा करायचे ठरवते, त्यालाच ती राजा करते, हे राजाधिराजांनो. तो माणूस गरीब असो वा काही इच्छा असो, मला त्याची चिंता नाही.
तामृते परमां शक्तिं ब्रह्मविष्णुहरादयः । न शक्ताः स्पन्दितुं देवाः का चिन्ता मे तदा नृपाः
ती परमशक्ती नसती तर ब्रह्मा, विष्णू, शिव आणि इतर देवताही काहीच करू शकत नाहीत. मग मला काय काळजी असावी, राजांनो?
अशक्तो वा सशक्तो वा यादृशस्तादृशस्त्वहम् । तदाज्ञया नृपाद्यैव सम्प्राप्तोऽस्मि स्वयंवरे
मी अशक्त असो वा समर्थ, जसा आहे तसाच आहे. तिच्या आज्ञेनेच मी आज या स्वयंवराला आलो आहे, राजांनो.
सा यदिच्छति तत्कुर्यान्मम किं चिन्तनेन वै । नात्र शंका प्रकर्तव्या सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्
ती ज्या गोष्टीची इच्छा करेल, तीच घडेल; मग मी का चिंता करावी? इथे काहीही शंका ठेवू नका; मी हे सत्य सांगतो.
जये पराजये लज्जा न मेऽत्राण्वपि पार्थिवाः । भगवत्यास्तु लज्जास्ति तदधीनोऽस्मि सर्वथा
विजय मिळो वा पराभव, मला इथे लाज वाटत नाही, राजांनो. खरी लाज भगवतीची आहे; मी पूर्णपणे तिच्यावरच आहे.
व्यास उवाच इति तस्य तदाकर्ण्य वचनं राजसत्तमाः । ऊचुः परस्परं प्रेक्ष्य निश्चयज्ञा नराधिपाः
व्यास म्हणाले: त्याचे हे बोल ऐकून राजसत्ताधारी राजे एकमेकांकडे पाहू लागले आणि खात्रीने आपसात चर्चा करू लागले.
सत्यमुक्तं त्वया साधो न मिथ्या कर्हिचिद्भवेत् । तथाप्युज्जयनीनाथस्त्वां हन्तुं परिकाङ्क्षति
सज्जना, तू सत्य बोललास; ते कधीच खोटे ठरू शकत नाही. तरीही उज्जयिनीचा राजा तुला मारण्याची इच्छा धरून आहे.
त्वत्कृते न दयादिष्टा त्वां ब्रवीमो महामते । यद्युक्तं तत्त्वया कार्यं विचार्य मनसाऽनघ
आम्ही तुझ्या भल्यासाठी सांगतो, ज्ञानी राजा; योग्य काय ते नीट विचार करूनच कर.
सुदर्शन उवाच सत्यमुक्तं भवद्भिश्च कृपावद्भिः सुहृज्जनैः । किं ब्रवीमि पुनर्वाक्यमुक्त्वा नृपतिसत्तमाः
सुदर्शन म्हणाला: तुम्ही सत्य आणि दयाळूपणाने बोललात, मित्रांनो. आता मी अजून काय बोलावे, राजसत्ताधारी राजांनो?
न मृत्युः केनचिद्भाव्यः कस्यचिद्वा कदाचन । दैवाधीनमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्
कोणाच्याही हातून, कोणाच्याही मृत्यूचे कारण कधीच घडू शकत नाही. हे सगळे जग, जडजिवंत, नशिबाच्या अधीन आहे.
स्ववशोऽयं न जीवोऽस्ति स्वकर्मवशगः सदा । तत्कर्म त्रिविधं प्रोक्तं विद्वद्भिस्तत्त्वदर्शिभिः
जिवाला स्वतःचे स्वातंत्र्य नाही; तो नेहमी आपल्या कर्माच्या अधीन असतो. हे कर्म तत्त्वज्ञानी लोकांनी तीन प्रकारचे सांगितले आहे.
सञ्चितं वर्तमानञ्च प्रारब्धञ्च तृतीयकम् । कालकर्मस्वभावैश्च ततं सर्वमिदं जगत्
संचित, वर्तमान आणि प्रारब्ध – हे कर्माचे तीन प्रकार आहेत. काळ, कर्म आणि स्वभाव यांच्या योगे हे सगळे जग विणलेले आहे.
न देवो मानुषं हन्तुं शक्तः कालागमं विना । हतं निमित्तमात्रेण हन्ति कालः सनातनः
काळ येण्याआधी कोणताही देव माणसाला मारू शकत नाही. जेव्हा वेळ येते तेव्हाच तो सनातन काळ माणसाचा अंत करतो.
यथा पिता मे निहतः सिंहेनामित्रकर्षणः । तथा मातामहोऽप्येवं युद्धे युधाजिता हतः
जसा माझा वडील, शत्रूंचा नाश करणारा, सिंहाने मारला गेला, तसाच माझा आजोबाही युद्धात युधाजिताच्या हातून मारला गेला.
यत्नकोटिं प्रकुर्वाणो हन्यते दैवयोगतः । जीवेद्वर्षसहस्राणि रक्षणेन विना नरः
माणूस कितीही प्रयत्न केला तरी, नशिबाच्या जोरावर त्याचा मृत्यू होतो; रक्षणाशिवाय कोणीही हजार वर्षे जगू शकत नाही.
नाहं बिभेमि धर्मिष्ठाः कदाचिच्च युधाजितः । दैवमेव परं मत्वा सुस्थितोऽस्मि सदा नृपाः
हे युधाजित, मला भीती वाटत नाही आणि धर्मनिष्ठ लोकांनाही कधीच भीती वाटत नाही; नशीब हेच सर्वश्रेष्ठ मानून मी नेहमीच स्थिर राहतो, हे राजांनो.
स्मरणं सततं नित्यं भगवत्याः करोम्यहम् । विश्वस्य जननी देवी कल्याणं सा करिष्यति
मी नेहमी आणि सतत देवीचे स्मरण करतो; ती विश्वाची जननी देवी आहे, तीच कल्याण घडवेल.
पूर्वार्जितं हि भोक्तव्यं शुभं वाप्यशुभं तथा । स्वकृतस्य च भोगेन कीदृक्शोको विजानताम्
पूर्वी मिळवलेले, ते शुभ असो वा अशुभ, प्रत्येकाने भोगायचेच असते; स्वतःच्या कर्माचे फळ भोगल्यावर समजूतदार माणसाला काय दुःख राहते?
स्वकर्मफलयोगेन प्राप्य दुःखमचेतनः । निमित्तकारणे वैरं करोत्यल्पमतिः किल
स्वतःच्या कर्माच्या फळामुळे अज्ञानी माणसाला दुःख मिळते; आणि थोड्याशा कारणावरून तो वैर धरतो.
न तथाऽहं विजानामि वैरं शोकं भयं तथा । निःशङ्कमिह सम्प्राप्तः समाजे भूभृतामिह
मला या गोष्टींमध्ये वैर, दुःख किंवा भीती वाटत नाही; मी या राजांच्या सभेत निःशंकपणे आलो आहे.
एकाकी द्रष्टुकामोऽहं स्वयंवरमनुत्तमम् । भविष्यति च यद्भाव्यं प्राप्तोऽस्मि चण्डिकाज्ञया
मी एकटाच हा अद्वितीय स्वयंवर पाहायला आलो आहे; जे काही घडायचे ते घडेलच, कारण मी चंडिकेच्या आज्ञेने येथे आलो आहे.