आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः । सर्वे ध्यायन्ति तां देवीं सृष्टिस्थित्यन्तकारिणीम्
आदित्य, वसु, रुद्र, विश्वदेव आणि मरुतगण — हे सर्व सृष्टीची निर्मिती, पालन आणि संहार करणाऱ्या त्या देवीचे ध्यान करतात.
को न सेवेत विद्वान्वै तां शक्तिं परमात्मिकाम् । सुदर्शनेन सा ज्ञाता देवी सर्वार्थदा शिवा
शहाण्या माणसाने त्या परात्मिक शक्तीची सेवा का करू नये? सुदर्शनाने तिला ओळखले — ती देवी सर्व इच्छांची पूर्ती करणारी आणि मंगलमयी आहे.
ब्रह्मैव साऽतिदुष्प्राप्या विद्याविद्यास्वरूपिणी । योगगम्या परा शक्तिर्मुमुक्षूणां च वल्लभा
तीच खरे ब्रह्म आहे, अत्यंत दुर्मिळ, ज्ञान आणि अज्ञान यांचे मूर्तिमंत रूप, योगाने प्राप्त होणारी, श्रेष्ठ शक्ती आणि मुक्ती इच्छिणाऱ्यांना प्रिय.
परमात्मस्वरूपं को वेत्तुमर्हति तां विना । या सृष्टिं त्रिविधां कृत्वा दर्शयत्यखिलात्मने
ती देवीशिवाय कोणाला परमात्म्याचे खरे स्वरूप कळू शकते? कारण तिने त्रैविध्य सृष्टी निर्माण करून सर्व जीवांना ते प्रकट केले.
सुदर्शनस्तु तां देवीं मनसा परिचिन्तयन् । राज्यलाभात्परं प्राप्य सुखं वै कानने स्थितः
सुदर्शनाने मनोभावे त्या देवीचे चिंतन केले आणि राजसत्तेपेक्षा अधिक सुख वनात राहून मिळवले.
सापि चन्द्रकलात्यर्थं कामबाणप्रपीडिता । नानोपचारैरनिशं दधार दुःखितं वपुः
ती, चंद्रकोरीच्या सौंदर्याने मोहित होऊन आणि कामबाणांनी विद्ध झाल्याने, रात्रंदिवस विविध प्रकारच्या उपचारांनी दुःखी अवस्थेत राहिली.
तावत्तस्याः पिता ज्ञात्वा कन्यां पुत्रवरार्थिनीम् । सुबाहुः कारयामास स्वयंवरमतन्द्रितः
तेव्हा तिच्या वडिलांनी, आपल्या मुलीला उत्तम पती हवा आहे हे जाणून, अतिशय मन लावून स्वयंवराचे आयोजन केले.
स्वयंवरस्तु त्रिविधो विद्वद्भिः परिकीर्तितः । राज्ञां विवाहयोग्यौ वै नान्येषां कथितः किल
विद्वान लोक सांगतात की स्वयंवराचे तीन प्रकार आहेत, पण राजांसाठी केवळ दोनच योग्य मानले जातात, इतरांसाठी नाहीत.
इच्छास्वयंवरश्चैको द्वितीयश्च पणाभिधः । यथा रामेण भग्नं वै त्र्यम्बकस्य शरासनम्
एक इच्छेने निवडायचा स्वयंवर, दुसरा पाणाचा, जसा रामाने त्र्यंबकाचे धनुष्य मोडले होते.
तृतीयः शौर्यशुल्कश्च शूराणां परिकीर्तितः । इच्छास्वयंवरं तत्र चकार नृपसत्तमः
तिसरा, शौर्यशुल्क म्हणून ओळखला जातो, तो फक्त शूरांसाठी असतो. तिथे त्या श्रेष्ठ राजाने इच्छेने निवडायचा स्वयंवर केला.
शिल्पिभिः कारिता मञ्चाः शुभैरास्तरणैर्युताः । ततश्च विविधाकाराः सु्क्लृप्ताः सभ्यमण्डपाः
कारागिरांनी सुंदर वस्त्रांनी सजवलेले मंच बांधले; त्यानंतर विविध आकारांचे सभामंडप देखील उत्तम प्रकारे सजवले.
एवं कृतेऽतिसम्भारे विवाहार्थं सुविस्तरे । सखीं शशिकला प्राह दुःखिता चारुलोचना
अशा प्रकारे विवाहासाठी मोठ्या प्रमाणात तयारी झाल्यावर, सुंदर डोळ्यांची, दुःखी शशिकला आपल्या सखीला म्हणाली.
इदं मे मातरं ब्रूहि त्वमेकान्ते वचो मम । मया वृतः पतिश्चित्ते ध्रुवसन्धिसुतः शुभः
तू एकांतात माझ्या आईला हे सांग, की मी मनाने ज्या पतीला निवडले आहे, तो ध्रुवसंधीचा पुण्यशील पुत्र आहे.
नान्यं वरं वरिष्यामि तमृते वै सुदर्शनम् । स मे भर्ता नृपसुतो भगवत्या प्रतिष्ठितः
सुदर्शनावाचून मी दुसरा कुणीही वर निवडणार नाही; तोच राजपुत्र, भगवतीने प्रतिष्ठित केलेला, माझा पती आहे.
व्यास उवाच इत्युक्ता सा सखी गत्वा मातरं प्राह सत्वरा । वैदर्भीं विजने वाक्यं मधुरं मञ्जुभाषिणी
व्यास म्हणाले: असे सांगितल्यावर ती सखी पटकन आईकडे गेली आणि गोड बोलणारी ती सखी वैदर्भीचे शब्द एकांतात आईला सांगितले.
पुत्री ते दुःखिता प्राह साध्वी त्वां मन्मुखेन यत् । शृणु त्वं कुरु कल्याणि तद्धितं त्वरिताऽधुना
तुझी मुलगी दुःखी आहे, तिने मला सांगितले की मी तिच्या वतीने तुला बोलावे. तू ऐक आणि तिच्या भल्यासाठी जे योग्य असेल ते लवकर कर.
भारद्वाजाश्रमे पुण्य़े ध्रुवसन्धिसुतोऽस्ति यः । स मे भर्ता वृतश्चित्ते नान्यं भूपं वृणोम्यहम्
भारद्वाजांच्या पवित्र आश्रमात ध्रुवसंधीचा मुलगा आहे. माझ्या मनाने मी त्यालाच नवरा म्हणून निवडले आहे; मी दुसरा कुठलाही राजा पसंत करत नाही.
व्यास उवाच राज्ञी तद्वचनं श्रुत्वा स्वपतौ गृहमागते । निवेदयामास तदा पुत्रीवाक्यं यथातथम्
व्यास म्हणाले: राणीने हे शब्द ऐकून, पती घरी आल्यावर, आपल्या मुलीचे बोलणे जसेच्या तसे त्याला सांगितले.
तच्छ्रुत्वा वचनं राजा विस्मितः प्रहसन्मुहुः । भार्यामुवाच वैदर्भीं सुबाहुस्तु ऋतं वचः
हे ऐकून राजा आश्चर्यचकित झाला आणि पुन्हा पुन्हा हसला; त्याने आपल्या पत्नी वैदर्भीला सांगितले, 'सुबाहूचे बोलणे खरे आहे.'
सुभ्रु जानासि बालोऽसौ राज्यान्निष्कासितो वने । एकाकी सह मात्रा वै वसते निर्जने वने
सुंदर भुवया असलेल्या राणी, तुला माहित आहे की तो मुलगा राज्यातून वनात हाकलला गेला आहे; तो आपल्या आईसोबत एकटाच निर्जन वनात राहतो.
तत्कृते निहतो राजा वीरसेनो युधाजिता । स कथं निर्धनो भर्ता योग्यः स्याच्चारुलोचने
त्याच्यामुळे वीरसेन राजाचा युधाजिताने वध केला; असा गरीब माणूस तुला योग्य नवरा कसा ठरेल, हे सुंदर डोळ्याच्या?
ब्रूहि पुत्रीं ततो वाक्यं कदाचिदपि विप्रियम् । आगमिष्यन्ति राजानः स्थितिमन्तः स्वयंवरे
मग आपल्या मुलीला काही कठोर शब्द सांग, जरी ते तिला आवडणार नाहीत; लवकरच प्रतिष्ठित राजे स्वयंवरासाठी येतील.
राजसंवादवर्णनम् व्यास उवाच भर्त्रा साऽभिहिता बालां पुत्रीं कृत्वाङ्कसंस्थिताम् । उवाच वचनं श्लक्ष्णं समाश्वास्य शुचिस्मिताम्
राजांच्या संवादाचे वर्णन. व्यास म्हणाले: पतीने असे सांगितल्यावर राणीने आपल्या मुलीला मांडीवर घेतले, तिला धीर दिला आणि हसतमुख असलेल्या मुलीला प्रेमळ शब्द सांगितले.
किं वृथा सुदति त्वं हि विप्रियं मम भाषसे । पिता ते दुःखमाप्नोति वाक्येनानेन सुव्रते
गोड हसणाऱ्या मुली, तू मला असे अप्रिय शब्द का सांगतेस? हे बोल तुझ्या वडिलांना दुःख देतात, हे सत्त्ववती.
सुदर्शनोऽतिदुर्भाग्यो राज्यभ्रष्टो निराश्रयः । बलकोशविहीनश्च परित्यक्तस्तु बान्धवैः
सुदर्शन फार दुर्दैवी आहे, त्याचे राज्य गेले आहे, त्याला कुणी आधार नाही; त्याच्याकडे सैन्य किंवा धन नाही आणि नातेवाईकांनी त्याला सोडून दिले आहे.
मात्रा सह वनं प्राप्तः फलमूलाशनः कृशः । न ते योग्यो वरोऽयं वै वनवासी च दुर्भगः
तो आपल्या आईसोबत वनात गेला आहे, फळमुळे खाऊन कृश झाला आहे; असा वनात राहणारा, दुर्दैवी मुलगा तुला योग्य नवरा नाही.
राजपुत्राः कृतप्रज्ञा रूपवन्तः सुसम्मताः । तवार्हाः पुत्रि सन्त्यन्ये राजचिह्नैरलङ्कृताः
इतर राजपुत्र आहेत, बुद्धिमान, देखणे आणि सर्वांना प्रिय, राजचिन्हांनी सुशोभित, जे तुला योग्य आहेत, मुली.
भ्राताऽस्य वर्तते कान्तः स राज्यं कोसलेषु वै । करोति रूपसम्पन्नः सर्वलक्षणसंयुतः
त्याचा भाऊ, सुंदर आणि सर्व शुभ गुणांनी युक्त, कोसल देशात राज्य करतो.
अन्यच्च कारणं सुभ्रु शृणु यच्च यथा श्रुतम् । युधाजित्सततं तस्य वधकामोऽस्ति भूमिपः
सुंदर भुवया असलेल्या, अजून एक कारण ऐक, जसे मी ऐकले आहे: युधाजित राजा नेहमीच त्याच्या मृत्यूच्या मागे आहे.
दौहित्रः स्थापितस्तेन राज्ये कृत्वाऽतिसङ्गरम् । वीरसेनं नृपं हत्वा सम्मन्त्र्य सचिवैः सह
त्याने आपल्या मंत्र्यांशी सल्ला करून आणि मोठ्या संघर्षानंतर वीरसेन राजाचा वध केला आणि आपला नातू राज्यावर बसवला.