तं प्रणम्य द्विजं श्यामा बभाषे मधुरं वचः । कुतो देशान्महाभाग कृतमागमनं त्वया
त्या द्विजाला वंदन करून श्यामा गोड शब्दात म्हणाली, "अहो भाग्यवान, तुम्ही कोणत्या प्रदेशातून आलात?"
द्विज उवाच भारद्वाजाश्रमाद्बाले नूनमागमनं मम । जातं वै कार्ययोगेन किं पृच्छसि वदस्व मे
द्विज म्हणाला, "मुली, मी भारद्वाजांच्या आश्रमातून आलो आहे. काही कारणानेच माझे येणे झाले. का विचारतेस? मला सांग."
शशिकलोवाच तत्राश्रमे महाभाग वर्णनीयं किमस्ति वै । लोकातिगं विशेषेण प्रेक्षणीयतमं किल
शशिकला म्हणाली, "अहो भाग्यवान, त्या आश्रमात काही विशेष, पाहण्यासारखे अद्भुत आहे का?"
ब्राह्मण उवाच ध्रुवसन्धिसुतः श्रीमानास्ते सुदर्शनो नृपः । यथार्थनामा सुश्रोणि वर्तते पुरुषोत्तमः
ब्राह्मण म्हणाला, "ध्रुवसंधीचा तेजस्वी पुत्र, सुंदर आणि गुणी असा सुदर्शन तिथे राहतो, जसा त्याच्या नावाला शोभेल असा उत्तम पुरुष आहे."
तस्य लोचनमत्यन्तं निष्फलं प्रतिभाति मे । येन दृष्टो न वामोरु कुमारस्तु सुदर्शनः
त्याच्या डोळ्यांना मला काहीच अर्थ उरलेला वाटत नाही, कारण त्या डोळ्यांनी अजून सुदर्शन राजकुमाराने तुला पाहिलेच नाही, हे सुंदरी."
एकत्र निहिता धात्रा गुणाः सर्वे सिसृक्षुणा । गुणानामाकरं द्रष्टुं मन्ये तेनैव कौतुकात्
सर्व गुण एकत्र करून सृष्टीकर्त्याने त्याला घडवले आहे, म्हणूनच मी तो गुणांचा खजिना प्रत्यक्ष पाहावा, असे मला वाटते.
तव योग्यः कुमारोऽसौ भर्ता भवितुमर्हति । योगोऽयं विहितोऽप्यासीन्मणिकाञ्चनयोरिव
तो राजकुमार तुझ्या योग्य नवऱ्याचा आहे; हे जुळणं अगदी रत्न आणि सोन्याच्या मेल्यासारखं शोभतं.
शशिकलया मातरं प्रति संदेशप्रेषणम् व्यास उवाच श्रुत्वा तद्वचनं श्यामा प्रेमयुक्ता बभूव ह । प्रतस्थे ब्राह्मणस्तस्मात्स्थानादुक्त्वा समाहितः
व्यास म्हणतो: ती गोड वचने ऐकून श्यामा प्रेमाने भरून गेली; ब्राह्मण तिथून एकाग्र मनाने निघून गेला.
सा तु पूर्वानुरागाद्वै मग्ना प्रेम्णाऽतिचञ्चला । कामबाणहतेवास गते तस्मिन्द्विजोत्तमे
पण आधीच्याच प्रेमामुळे ती मनाने पूर्ण गुंतली, आणि त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाच्या गेल्यानंतर जणू कामदेवाच्या बाणांनी छिन्न झाली होती.
अथ कामार्दिता प्राह सखीं छन्दोऽनुवर्तिनीम् । विकारश्च समुत्पन्नो देहे यच्छ्रवणादनु
मग प्रेमाने व्याकुळ होऊन तिने आपल्या मनासारख्या सखीला सांगितले, "त्याच्याबद्दल ऐकून माझ्या अंगात वेगळाच बदल जाणवतो आहे."
अज्ञातरसविज्ञानं कुमारं कुलसम्भवम् । दुनोति मदनः पापः किं करोमि क्व यामि च
"तो राजकुमार कुळीन आहे, पण त्याची आवड-निवड, ज्ञान काहीच मला माहीत नाही; तरीही हा दुष्ट मदन मला त्याच्यासाठी छळतो. मी काय करू? कुठे जाऊ?"
स्वप्नेषु वा मया दृष्टः पञ्चबाण इवापरः । तपते मे मनोऽत्यर्थं विरहाकुलितं मृदु
"स्वप्नात मी त्याला पाहिले की नाही, तरी तो जणू दुसरा कामदेवच आहे; विरहाने व्याकुळ झालेले माझे कोमल मन फारच जळते."
चन्दनं देहलग्नं मे विषवद्भाति भामिनि । स्रगियं सर्पवच्चैव चन्द्रपादाश्च वह्निवत्
"सुंदरी, अंगाला लावलेलं चंदन विषासारखं वाटतं, हार म्हणजे सापासारखे भासतात, आणि चंद्रप्रकाशही अग्नीप्रमाणे जळतो."
न च हर्म्ये वने शं मे दीर्घिकायां न पर्वते । न दिवा न निशायां वा न सुखं सुखसाधनैः
"राजवाड्यात असो, जंगलात असो, तलावाजवळ असो, डोंगरावर असो, दिवस असो किंवा रात्र, कुठेच मला शांती मिळत नाही, कोणत्याही सुखाच्या उपायांनीही नाही."
न शय्या न च ताम्बूलं न गीतं न च वादनम् । प्रीणयन्ति मनो मेऽद्य न तृप्ते मम लोचने
"आज मला पलंग, तांबूल, गाणं, वादन काहीच आवडत नाही; माझी डोळे काहीच भरत नाहीत."
प्रयाम्यद्य वने तत्र यत्रासौ वर्तते शठः । भीतास्मि कुललज्जायाः परतन्त्रा पितुस्तथा
"आज मी त्या जंगलात जाईन जिथे तो कपटी आहे; पण मला घराची लाज वाटते आणि मी वडिलांच्या अधीनही आहे."
स्वयंवरं पिता मेऽद्य न करोति करोमि किम् । दास्यामि राजपुत्राय कामं सुदर्शनाय वै
"माझे वडील आज स्वयंवर ठेवत नाहीत, तर मी काय करू? मी माझं मनाप्रमाणे स्वतःला सुदर्शन राजपुत्राला देईन."
सन्त्यन्ये पृथिवीपालाः शतशः सम्भृतर्द्धयः । रमणीया न मे तेऽद्य राज्यहीनोऽप्यसौ मतः
"या पृथ्वीवर इतर शेकडो राजे आहेत, त्यांच्याकडे मोठं वैभव आहे; पण आज मला ते आवडत नाहीत—राज्य नसला तरी तोच मला प्रिय आहे."
व्यास उवाच एकाकी निर्धनश्चैव बलहीनः सुदर्शनः । वनवासी फलाहारस्तस्याश्चित्ते सुसंस्थिता
व्यास म्हणाले: सुदर्शन एकटा, गरीब आणि दुर्बल, फळांवर जगत वनात राहत होता, पण तिच्या आठवणीने त्याचं मन पूर्णपणे भरलेलं होतं.
वाग्बीजस्य जपात्सिद्धिस्तस्या एषाप्युपस्थिता । सोपि ध्यानपरोऽत्यन्तं जजाप मन्त्रमुत्तमम्
वाणीच्या बीजमंत्राचा जप केल्यामुळे त्याला सिद्धी मिळाली; हेही त्याच्याजवळ आलं. तो पूर्णपणे ध्यानात मग्न राहून श्रेष्ठ मंत्राचा जप करू लागला.
स्वप्ने पश्यत्यसौ देवीं विष्णुमायामखण्डिताम् । विश्वमातरमव्यक्तां सर्वसम्पत्कराम्बिकाम्
स्वप्नात त्याने देवीला पाहिलं—विष्णुमाया, अखंड, विश्वाची आई, अव्यक्त आणि सर्व संपत्ती देणारी अंबिका.
शृङ्गवेरपुराध्यक्षो निषादः समुपेत्य तम् । ददौ रथवरं तस्मै सर्वोपस्करसंयुतम्
शृंगवेरपूरचा निषादांचा प्रमुख त्याच्याजवळ आला आणि सर्व सामानांनी सजलेला सुंदर रथ त्याला दिला.
चतुर्भिस्तुरगैर्युक्तं पताकावरमण्डितम् । जैत्रं राजसुतं ज्ञात्वा ददौ चोपायनं तदा
रथ चार घोड्यांनी जोडलेला होता आणि उत्तम पताकांनी सजलेला होता; तो राजपुत्र आहे हे ओळखून त्याने हा सन्मानाचा भेट म्हणून दिला.
सोऽपि जग्राह तं प्रीत्या मित्रत्वेन सुसंस्थितम् । वन्यैर्मूलफलैः सम्यगर्चयामास शम्बरम्
त्यानेही तो रथ आनंदाने स्वीकारला, त्याला खऱ्या मित्रासारखं मानलं आणि वनातील मूळं-फळं देऊन शंबराचं योग्य स्वागत केलं.
कृतातिथ्ये गते तस्मिन्निषादाधिपतौ तदा । मुनयः प्रीतियुक्तास्ते तमूचुस्तापसा मिथः
निषादांचा प्रमुख पाहुणचार झाल्यावर निघून गेला, तेव्हा तिथल्या ऋषींनी प्रेमाने एकमेकांत बोलत त्याच्याशी संवाद साधला.
राजपुत्र ध्रुवं राज्यं प्राप्स्यसि त्वं च सर्वथा । स्वल्पैरहोभिरव्यग्रः प्रतापान्नात्र संशयः
"राजपुत्रा, तुला लवकरच राज्य मिळेल यात शंका नाही; तू निर्धास्त रहा आणि आपल्या पराक्रमावर विश्वास ठेव."
प्रसन्ना तेऽम्बिका देवी वरदा विश्वमोहिनी । सहायस्तु सुसम्पन्नो न चिन्तां कुरु सुव्रत
"अंबिका देवी तुझ्यावर प्रसन्न आहे, ती वर देणारी आणि संपूर्ण जगाला मोहात टाकणारी आहे. तुझा साथीदारही समर्थ आहे; म्हणून चिंता करू नकोस, हे व्रती."
मनोरमां तथोचुस्ते मुनयः संशितव्रताः । पुत्रस्तेऽद्य धराधीशो भविष्यति शुचिस्मिते
त्या कठोर व्रत पाळणाऱ्या ऋषींनी मनोरमेला देखील सांगितलं: "आज तुझा मुलगा, हे तेजस्विनी, पृथ्वीचा स्वामी होईल."
सा तानुवाच तन्वङ्गी वचनं वोऽस्तु सत्फलम् । दासोऽयं भवतां विप्राः किं चित्रं सदुपासनात्
ती कृशांगिणी म्हणाली: "तुमचं वचन फळावो. मी तुमची दासी आहे, ब्राह्मणहो—खरं भक्तीने काय अशक्य आहे?"
न सैन्यं सचिवाः कोशो न सहायश्च कश्चन । केन योगेन पुत्रो मे राज्यं प्राप्तुमिहार्हति
"ना सैन्य आहे, ना मंत्री, ना धनाचा साठा, ना कुठला मदतीला येणारा—मग माझ्या मुलाला इथे राज्य मिळवायचं कसं शक्य आहे?"