तच्छ्रुत्वा नृपतिर्भृत्यानादिदेश महाबलान् । नयध्वं नन्दिनीं धेनुं बलदर्पसुसंस्थिताः
हे ऐकून, राजाने आपल्या बलवान सेवकांना आज्ञा दिली: 'तुम्ही सर्वजण, बलाचा गर्व असलेले, नंदिनी गाय घेऊन या.'
ते भृत्या जगृहुस्तां तु हठादाक्रम्य यन्त्रिताम् । वेपमाना मुनिं प्राह सुरभिः साश्रुलोचना
त्या सेवकांनी जबरदस्तीने नंदिनीला पकडून बांधलं; तेव्हा थरथरत, डोळ्यात अश्रू आणून सुरभीने ऋषींना विचारलं.
मुने त्यजसि मां कस्मात्कर्षयन्ति सुयन्त्रिताम् । मुनिस्तां प्रत्युवाचेदं त्यजे नाहं सुदुग्धदे
'मुनिवर, तुम्ही मला का सोडून देता? हे लोक मला इतक्या कठोरपणे ओढत आहेत.' त्यावर ऋषी म्हणाले: 'सुदुग्धे, मी तुला सोडत नाही.'
बलान्नयति राजाऽसौ पूजितोऽद्य मया शुभे । किं करोमि न चेच्छामि त्यक्तुं त्वां मनसा किल
शुभे, आज राजा तुला जबरदस्तीने घेऊन जात आहे, मी त्याचा सन्मान केला तरी. मी काय करू? माझ्या मनाने मी तुला सोडू इच्छित नाही.
इत्युक्ता मुनिना धेनुः क्रोधयुक्ता बभूव ह । हम्भारवं चकाराशु क्रूरशब्दं सुदारुणम्
मुनिंनी असं उत्तर दिल्यावर गाईला फार राग आला; तिने लगेच जोरात, भयंकर हंबर दिला.
उद्गतास्तत्र देहात्तु दैत्या घोरतरास्तदा । सायुधास्तिष्ठ तिष्ठेति ब्रुवन्तः कवचावृताः
त्या वेळी तिच्या देहातून भयंकर असे दैत्य बाहेर आले, ते सर्वजण शस्त्रांनी सज्ज होते आणि 'थांबा, थांबा' असे ओरडत होते, अंगावर कवच घातले होते.
सैन्यं सर्वं हतं तैस्तु नन्दिनी प्रतिमोचिता । एकाकी निर्गतो राजा विश्वामित्रोऽतिदुःखितः
त्या दैत्यांनी सगळं सैन्य नष्ट केलं आणि नंदिनी सुटली; राजा विश्वामित्र एकटा, फार दुःखी होऊन निघून गेला.
हन्त पापोऽतिदीनात्मा निन्दन् क्षात्रबलं महत् । ब्राह्मं बलं दुराराध्यं मत्वा तपसि संस्थितः
अरे बापरे! मी फारच दुःखी आहे, क्षत्रियांचं सामर्थ्य मी कमी लेखलं; ब्राह्मणांचं बळ मिळवणं कठीण आहे असं समजून मी तपश्चर्या करायचं ठरवलं.
तप्त्वा बहूनि वर्षाणि तपो घोरं महावने । ऋषित्वं प्राप गाधेयस्त्यक्त्वा क्षात्रं विधिं पुनः
महावनात अनेक वर्षे कठोर तप केल्यावर गाधीचा मुलगा ऋषीपदाला पोहोचला, क्षत्रिय धर्म सोडून दिला.
तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र मा कृथा वैरमद्भुतम् । कुलनाशकरं नूनं तापसैः सह संयुगम्
म्हणून राजन, तूही असा अनोखा वैर करू नकोस; तपस्व्यांशी शत्रुत्व केल्याने नक्कीच कुळाचा नाश होतो.
मुनिवर्यं व्रजाद्य त्वं समाश्वास्य तपोनिधिम् । सुदर्शनोऽपि राजेन्द्र तिष्ठत्वत्र यथासुखम्
राजा, आता तू त्या श्रेष्ठ मुनीकडे जा, तपश्चर्येच्या खजिन्याला धीर दे; आणि राजा, सुदर्शन इथे हव्या त्या प्रमाणे राहू शकतो.
बालोऽयं निर्धनः किं ते करिष्यति नृपाहितम् । वृथा ते वैरभावोऽयमनाथे दुर्बले शिशौ
हा मुलगा अगदी गरीब आहे; तो तुला काय त्रास देईल, राजन? या असहाय, दुर्बल मुलावर तुझे वैर व्यर्थ आहे.
दया सर्वत्र कर्तव्या दैवाधीनमिदं जगत् । ईर्ष्यया किं नृपश्रेष्ठ यद्भाव्यं तद्भविष्यति
सर्वत्र दया करावी लागते; हे जग दैवाच्या अधीन आहे. हे राजश्रेष्ठ, हेवा करून काय फायदा? जे व्हायचं ते नक्कीच होईल.
वज्रं तृणायते राजन् दैवयोगान्न संशयः । तृणं वज्रायते क्वापि समये दैवयोगतः
राजा, दैवाच्या योगाने वज्र गवतासारखं होऊ शकतं—यात शंका नाही; आणि कधी कधी गवतही वज्रासारखं कठीण होतं, हे सुद्धा दैवामुळेच.
शशको हन्ति शार्दूलं मशको वै तथा गजम् । साहसं मुञ्च मेधाविन् कुरु मे वचनं हितम्
ससा वाघाला मारतो, आणि डास हत्तीला मारतो; म्हणून, बुध्दिमान आहेस, तर धाडस सोड आणि माझं हिताचं बोलणं ऐक.
व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य युधाजिन्नृपसत्तमः । प्रणम्य तं मुनिं मूर्घ्ना जगाम स्वपुरं नृपः
व्यास म्हणाले: त्याचं बोलणं ऐकून, युधाजित राजाने त्या मुनाला वंदन केलं आणि आपल्या नगरात परत गेला.
मनोरमाऽपि स्वस्थाऽभूदाश्रमे तत्र संस्थिता । पालयामास पुत्रं तं सुदर्शनमृतव्रतम्
मनोरमा सुद्धा आश्रमात सुखरूप राहिली आणि आपल्या व्रतस्थ पुत्र सुदर्शनाची काळजी घेत राहिली.
दिने दिने कुमारोऽसौ जगामोपचयं ततः । मुनिबालगतः क्रीडन्निर्भयः सर्वतः शुभः
दररोज तो कुमार वाढू लागला; मुनिपुत्रांसोबत खेळत असताना तो सर्व बाजूंनी निर्भय आणि शुभ होता.
एकस्मिन्समये तत्र विदल्लं समुपागतम् । क्लीबेति मुनिपुत्रस्तमामन्त्रयत्तदन्तिके
एकदा तिथे एक मांजर आलं; मुनिपुत्राने त्याच्या जवळ 'नपुंसक' असं म्हणून हाक मारली.
सुदर्शनस्तु तच्छ्रुत्वा दधारैकाक्षरं स्फुटम् । अनुस्वारयुतं तच्च प्रोवाचापि पुनः पुनः
सुदर्शनाने ते ऐकून, ते एकाक्षरी शब्द स्पष्टपणे उच्चारला आणि त्या नासिक्य ध्वनीसह पुन्हा पुन्हा म्हणू लागला.
बीजं वै कामराजाख्यं गृहीतं मनसा तदा । जजाप बालकोऽत्यर्थं धृत्वा चेतसि सादरम्
त्या वेळी त्या मुलाने कामराज नावाचं बीजमंत्र मनाने समजून घेतलं आणि मनात ठेवून अत्यंत भक्तीने जपायला सुरुवात केली.
भावियोगान्महाराज कामराजाख्यमद्भुतम् । स्वभावेनैव तेनेत्थं गृहीतं बालकेन वै
राजा, भविष्यातील योगायोगाने तो अद्भुत कामराज मंत्र त्या मुलाला सहजपणे मिळाला.
तदाऽसौ पञ्चमे वर्षे प्राप्य मन्त्रमनुत्तमम् । ऋषिच्छन्दोविहीनञ्च ध्यानन्यासविवर्जितम्
मग पाचव्या वर्षी त्याने अत्युत्तम मंत्र मिळवला, जो ऋषींच्या छंदाशिवाय होता आणि ध्यान किंवा न्यास यांचाही त्यात समावेश नव्हता.
प्रजपन्मनसा नित्यं क्रीडत्यपि स्वपित्यपि । विसस्मार न तं मन्त्रं ज्ञात्वा सारमिति स्वयम्
तो मंत्र तो रोज मनातल्या मनात म्हणायचा, खेळताना किंवा झोपेत असतानाही कधीच विसरला नाही, कारण त्याने त्याचा खरा अर्थ जाणला होता.
वर्षे चैकादशे प्राप्ते कुमारोऽसौ नृपात्मजः । मुनिना चोपनीतोऽथ वेदमध्यापितस्तथा
अकराव्या वर्षी त्या राजपुत्राला ऋषींनी उपनयन केले आणि त्याला वेद शिकवले.
धनुर्वेदं तथा साङ्गं नीतिशास्त्रं विधानतः । अभ्यस्ताः सकला विद्यास्तेन मन्त्रबलादिना
त्याने मंत्राच्या सामर्थ्याने धनुर्वेद, त्याच्या सर्व शाखा, नीतीशास्त्र आणि इतर सर्व विद्या व्यवस्थित शिकल्या.
कदाचित्सोऽपि प्रत्यक्षं देवीरूपं ददर्श ह । रक्ताम्बरं रक्तवर्णं रक्तसर्वाङ्गभूषणम्
एकदा त्याने स्वतःच्या डोळ्यांनी देवीचे रूप पाहिले—ती लाल वस्त्रात, लाल रंगाची, आणि अंगावर लाल दागिने घातलेली होती.
गरुडे वाहने संस्थां वैष्णवीं शक्तिमद्भुताम् । दृष्ट्वा प्रसन्नवदनः स बभूव नृपात्मजः
गरुडावर बसलेली, अद्भुत वैष्णवी शक्तीचे रूप धारण केलेली देवी, तिचे प्रसन्न चेहरा पाहून राजपुत्र फार आनंदी झाला.
वने तस्मिंस्थितः सोऽथ सर्वविद्यार्थतत्त्ववित् । मातरं सेवमानस्तु विजहार नदीतटे
त्या वनात राहून, सर्व विद्यांचे तत्त्व जाणून, तो मातेची सेवा करत नदीच्या काठी रमायचा.
शरासनञ्च सम्प्राप्तं विशिखाश्च शिलाशिताः । तूणीरकवचं तस्मै दत्तं चाम्बिकया वने
त्या वनात अंबिकेने त्याला धनुष्य, लोखंडी टोकाचे बाण, तुणीर आणि कवच दिले.