अन्यः किं न करोत्येवं कृतं वै सत्त्वमूर्तिना । वामनं रूपमास्थाय यज्ञपातं चिकीर्षता
सत्त्वाचा मूर्तिमंत असणारा जर वामनरूप घेऊन यज्ञाचा लाभ मिळवण्यासाठी असं वागला, तर दुसऱ्यानं असं का करू नये?
न च विश्वसितव्यं वै कदाचित्केनचित्तथा । लोभश्चेतसि चेत्स्वामिन्कीदृक्पापकृतं भयम्
म्हणून कधीच कुणावर पूर्ण विश्वास ठेवू नये. स्वामी, मनात लोभ आला की, पापामुळे किती भयंकर भीती निर्माण होते!
लोभाहताः प्रकुर्वन्ति पापानि प्राणिनः किल । परलोकाद्भयं नास्ति कस्यचित्कर्हिचिन्मुने
लोभाने पछाडलेले प्राणी नक्कीच पाप करतात. मुनी, कुणालाही परलोकाची भीती कधीच वाटत नाही.
मनसा कर्मणा वाचा परस्वादानहेतुतः । प्रपतन्ति नराः सम्यग्लोभोपहतचेतसः
ज्यांच्या मनात लोभ भरलेला असतो, ते लोक दुसऱ्याचं धन मिळवण्यासाठी मनाने, वाणीने आणि कृतीने पाप करतात.
देवानाराध्य सततं वाञ्छन्ति च धनं नराः । न देवास्तत्करे कृत्वा समर्था दातुमञ्जसा
लोक नेहमी देवांची पूजा करतात, धन मिळवावं म्हणून. पण देवांनी आपलं काम केलं तरी, ते सरळपणे धन देऊ शकत नाहीत.
अन्यस्यानीयते वित्तं प्रयच्छन्ति मनीषितम् । वाणिज्येनाथ दानेन चौर्येणापि बलेन वा
दुसऱ्याचं धन व्यापाराने, दानाने, चोरीने किंवा बळाने जसं हवं तसं मिळवलं जातं आणि वाटलं जातं.
विक्रयार्थं गृहीत्वा च धान्यवस्त्रादिकं बहु । देवानर्चयते वैश्यो महर्द्धिर्मे भवेदिति
व्यापारी विक्रीसाठी भरपूर धान्य, कापड आणि इतर वस्तू घेऊन देवांची पूजा करतो, 'मला मोठी संपत्ती मिळो' असं मनाशी म्हणतो.
नात्र किं परवित्तेच्छा वाणिज्येन परन्तप । ग्रहणकाले तु सम्प्राप्ते महर्घञ्चापि काङ्क्षति
हे शत्रूंचा संहार करणारा, व्यापारात दुसऱ्याच्या धनाचीच इच्छा असते. मिळवायची वेळ आली की, तो जास्त किंमतीचीही अपेक्षा करतो.
एवं हि प्राणिनः सर्वे परस्वादानतत्पराः । वर्तन्ते सततं ब्रह्मन् विश्वासः कीदृशः पुनः
ब्रह्मन्, म्हणून सर्व प्राणी नेहमी दुसऱ्याचं धन मिळवायला उत्सुक असतात. मग पुन्हा विश्वास कसा ठेवायचा?
वृथा तीर्थं वृथा दानं वृथाऽध्ययनमेव च । लोभमोहावृतानां वै कृतं तदकृतं भवेत्
लोभ आणि मोहाने झाकलेल्या लोकांसाठी तीर्थयात्रा, दान, आणि अध्ययन सगळं व्यर्थ आहे; त्यांनी केलेलं काहीच खरं ठरत नाही.
तस्मादेनं महाभाग विसर्जय गृहं प्रति । सपुत्राऽहं वसिष्यामि जानकीवद्द्विजोत्तम
म्हणून, हे भाग्यवान, त्याला त्याच्या घरी पाठव. मी माझ्या मुलासह इथेच राहीन, द्विजश्रेष्ठा, जसं जानकी राहिली होती.
इत्युक्तोऽसौ मुनिस्तावद्गत्वा युधाजितं नृपम् । उवाच वचनं राज्ञे भारद्वाजः प्रतापवान्
असं म्हणताच, तो मुनी युधाजित राजाकडे गेला आणि पराक्रमी भारद्वाजाने राजाला हे शब्द सांगितले.
गच्छ राजन् यथाकामं स्वपुरं नृपसत्तम । नेयं मनोरमाभ्येति बालपुत्रा सुदुःखिता
राजा, जसं तुला हवं तसं आपल्या नगरात जा, राजश्रेष्ठ. ही मनोरमा येणार नाही, ती आपल्या लहान मुलासह फार दुःखी आहे.
युधाजिदुवाच मुने मुञ्च हठं सौम्य विसर्जय मनोरमाम् । न च यास्याम्यहं मुक्त्वा नेष्याम्यद्य बलात्पुनः
युधाजित म्हणाला: मुनी, हट्ट सोड आणि मनोरमेला पाठव. मी तिला घेता न जाता परत जाणार नाही, आणि आज बळजबरीनेही नेणार नाही.
ऋषिरुवाच नयस्व यदि शक्तिस्ते बलेनाद्य ममाश्रमात् । विश्वामित्रो यथा धेनुं वसिष्ठस्य मुनेः पुरा
ऋषी म्हणाले: आज जर तुझ्यात ताकद असेल, तर माझ्या आश्रमातून बळाने तिला घेऊन जा, जसं पूर्वी विश्वामित्राने वसिष्ठ ऋषीची गाय नेण्याचा प्रयत्न केला होता.
विश्वामित्रकथोत्तरं राजपुत्रस्य कामबीजप्राप्तिवर्णनम् व्यास उवाच इत्याकर्ण्य वचस्तस्य मुनेस्तत्रावनीपतिः । मन्त्रिवृद्धं समाहूय पप्रच्छ तमतन्द्रितः
व्यास म्हणतात: मुनींचं बोलणं ऐकून, त्या राजाने आपल्या वृद्ध मंत्र्याला बोलावलं आणि लक्षपूर्वक त्याला विचारलं.
किं कर्तव्यं सुबुद्धेऽत्र मयाऽद्य वद सुव्रत । बलान्नयामि तां कामं सपुत्राञ्च सुभाषिणीम्
सुविद्ये, आज इथे काय करावं हे सांग. मी तिचं आणि तिच्या मुलांचं जबरदस्तीने अपहरण करतो, ती सद्गुणी आणि मधुर बोलणारी आहे.
रिपुरल्पोऽपि नोपेक्ष्यः सर्वथा शुभमिच्छता । राजयक्ष्मेव संवृद्धो मृत्यवे परिकल्पयेत्
शुभ घडावं असं ज्याला वाटतं त्याने अगदी दुर्बल शत्रूलाही कधी दुर्लक्ष करू नये; कारण तो वाढला की, राजरोगासारखा मृत्यूला कारणीभूत ठरतो.
नात्र सैन्यं न योद्धास्ति यो मामत्र निवारयेत् । गृहीत्वा हन्मि तं तत्र दौहित्रस्य रिपुं किल
इथे मला थांबवू शकेल असं ना सैन्य आहे ना कोणी वीर आहे; मी तिथे जाऊन माझ्या नातवाचा शत्रू असलेल्या त्या व्यक्तीला पकडून ठार करीन.
निष्कण्टकं भवेद्राज्यं यताम्यद्य बलादहम् । हते सुदर्शने नूनं निर्भयोऽसौ भवेदिति
आज मी बलाचा वापर केला तर राज्य काट्यांविना होईल; आणि एकदा सुदर्शन मारला गेला की, तो नक्कीच निर्धास्त होईल.
प्रधान उवाच साहसं न हि कर्तव्यं श्रुतं राजन् मुनेर्वचः । विश्वामित्रस्य दृष्टान्तः कथितस्तेन मारिष
प्रधान म्हणाले: राजन, घाईघाईने काही करू नये; तू ऋषींचे बोलणे ऐकले आहेस. विश्वामित्राचा दाखला त्यांनी दिला आहे, हेही लक्षात ठेव.
पुरा गाधिसुतः श्रीमान्विश्वामित्रोऽतिविश्रुतः । विचरन्स नृपश्रेष्ठो वसिष्ठाश्रममभ्यगात्
पूर्वी गाधीचा सुपुत्र, राजांमध्ये प्रसिद्ध असलेला तेजस्वी विश्वामित्र, भ्रमंती करत असताना वसिष्ठांच्या आश्रमात गेला.
नमस्कृत्य च तं राजा विश्वामित्रः प्रतापवान् । उपविष्टो नृपश्रेष्ठो मुनिना दत्तविष्टरः
विश्वामित्र राजा त्या ऋषींना वंदन करून, ऋषीने दिलेल्या आसनावर बसला.
निमन्त्रितो वसिष्ठेन भोजनाय महात्मना । ससैन्यश्च स्थितो राजा गाधिपुत्रो महायशाः
महात्मा वसिष्ठ यांनी जेवणासाठी निमंत्रण दिल्यावर, गाधीपुत्र राजा आपल्या सैन्यासह तिथे उभा राहिला.
नन्दिन्याऽऽसादितं सर्वं भक्ष्यभोज्यादिकं च यत् । भुक्त्वा राजा ससैन्यश्च वाञ्छितं तत्र भोजनम्
नंदिनीने सर्व प्रकारचे खाद्यपदार्थ आणि पक्वान्न आणून दिले; राजा आणि त्याच्या सैन्याने हवे तसे जेवण तिथे केले.
प्रतापं तञ्च नन्दिन्याः परिज्ञाय स पार्थिवः । ययाचे नन्दिनीं राजा वसिष्ठं मुनिसत्तमम्
नंदिनीच्या सामर्थ्याची जाणीव झाल्यावर, राजा वसिष्ठ ऋषींकडे गेला आणि त्याने नंदिनी गाय मागितली.
विश्वामित्र उवाच मुने धेनुसहस्रं ते घटोध्नीनां ददाम्यहम् । नन्दिनीं देहि मे धेनुं प्रार्थयामि परन्तप
विश्वामित्र म्हणाला: ऋषीवर्य, मी तुला हजार दूध देणाऱ्या गायी देतो; पण तू मला नंदिनी गाय दे, मी तुझ्याकडे ती मागतो.
वसिष्ठ उवाच होमधेनुरियं राजन्न ददामि कथञ्चन । सहस्रञ्चापि धेनूनां तवेदं तव तिष्ठतु
वसिष्ठ म्हणाले: राजन, ही माझी यज्ञासाठीची गाय आहे; मी तिला कोणत्याही परिस्थितीत देणार नाही. हजारो गायी तुझ्याकडे राहू देत, पण ही गाय माझ्याजवळच राहील.
विश्वामित्र उवाच अयुतं वाथ लक्ष्यं वा ददामि मनसेप्सितम् । द्देहि मे नन्दिनीं साधो ग्रहीष्यामि बलादथ
विश्वामित्र म्हणाला: मी तुला दहा हजार किंवा एक लक्ष, जेवढ्या गायी हव्याशा वाटतील तितक्या देतो; तरीही तू मला नंदिनी दे, नाहीतर मी ती जबरदस्तीने घेईन.
वसिष्ठ उवाच कामं गृहाण नृपते बलादद्य यथारुचि । नाहं ददामि ते राजन्स्वेच्छया नन्दिनीं गृहात्
वसिष्ठ म्हणाले: राजन, तुला हवी असेल तर आज बलपूर्वक घे; पण मी माझ्या इच्छेने नंदिनी तुला कधीच देणार नाही.