तत्राद्भुता क्षतजसिन्धुरुवाह घोरा वृन्देभ्य एव गजवीरतुरङ्गमाणाम् । त्रासावहा नयनमार्गगता नराणां पापात्मनां रविजमार्गभवेव कामम्
त्या ठिकाणी वीर हत्ती आणि घोड्यांच्या झुंडीमुळे रक्ताची भयंकर नदी वाहू लागली. हे दृश्य पाहून पापी लोक घाबरले, जणू सूर्याचा मार्गच त्यांच्या इच्छेप्रमाणे दिसू लागला.
कीर्णानि भिन्नपुलिने नरमस्तकानि केशावृतानि च विभान्ति यथैव सिन्धौ । तुम्बीफलानि विहितानि विहर्तुकामै- र्बालैर्यथा रविसुताप्रभवैश्च नूनम्
तुटलेल्या काठावर केसांनी झाकलेली माणसांची छाटलेली मुळे विखुरलेली दिसत होती. त्या नदीत जणू लहान मुले खेळण्यासाठी ठेवलेली तुंबीफळे सूर्यकिरणांनी उजळून निघाली होती.
वीरं मृतं भुवि गतं पतितं रथाद्वै गृध्रः पलार्थमुपरि भ्रमतीति मन्ये । जीवोऽप्यसौ निजशरीरमवेक्ष्य कान्तं काङ्क्षत्यहोऽतिविवशोऽपि पुनः प्रवेष्टुम्
रथावरून खाली पडलेला मृत वीर पृथ्वीवर पडला असता, त्याच्या भोवती गिधाड मांसासाठी घिरट्या घालत होते. तरीही त्याचा जीव आपले प्रिय शरीर पाहून, असहाय्य असूनही, पुन्हा त्यात प्रवेश करण्याची तीव्र इच्छा करत होता.
आजौ हतोऽपि नृवरः सुविमानरूढः स्वाङ्के स्थितां सुरवधूं प्रवदत्यभीष्टम् । पश्याधुना मम शरीरमिदं पृथिव्यां बाणाहतं निपतितं करभोरु कान्तम्
युद्धात मारला गेलेला तो श्रेष्ठ राजा दिव्य विमानात बसून, आपल्या मांडीवर बसलेल्या प्रियतमे देवीला म्हणतो, 'हे करभोरू प्रिये, आता माझे हे शरीर बाणांनी भेदले गेले आहे आणि पृथ्वीवर पडले आहे, ते पाह.'
एको हतस्तु रिपुणैव गतोऽन्तरिक्षं देवाङ्गनां समधिगम्य युतो विमाने । तावत्प्रिया हुतवहे सुसमर्प्य देहं जग्राह कान्तमबला सबला स्वकीया
कोणीतरी शत्रूच्या हाती मारला जाऊन एकटा आकाशात गेला. तिथे एका दिव्य स्त्रीच्या सोबतीने विमानात सामील झाला. अग्नीत आपले शरीर अर्पण केल्यानंतर, त्याची प्रिया आपल्या सखींसह त्याला धरून घेतली.
युद्धे मृतौ च सुभटौ दिवि सङ्गतौ ता- वन्योन्यशस्त्रनिहतौ सह सम्प्रयातौ । तत्रैव जघ्नतुरलं परमाहितास्त्रा- वेकाप्सरोऽर्थविहतौ कलहाकुलौ च
युद्धात दोन शूर योद्धे एकमेकांच्या शस्त्रांनी मारले गेले आणि एकत्र स्वर्गात गेले. तिथेही ते पराक्रमी अस्त्रांनी पुन्हा एकमेकांशी लढले आणि त्या कलहामुळे एक अप्सरा त्यांच्यात पडली.
कश्चिद्युवा समधिगम्य सुराङ्गनां वै रूपाधिकां गुणवतीं किल भक्तियुक्तः । स्वीयान् गुणान्प्रविततान्प्रवदंस्तदाऽसौ तां प्रेमदामनुचकार च योगयुक्तः
कोणीतरी तरुण, अपूर्व रूप आणि गुण असलेल्या एका दिव्य स्त्रीला प्राप्त झाला. भक्तीभावाने तो आपले गुण तिच्यासमोर सांगू लागला आणि योगाने एकरूप होऊन तिच्याशी प्रेमाने वागू लागला.
भौमं रजोऽतिविततं दिवि संस्थितञ्च रात्रिं चकार तरणिञ्च समावृणोद्यत् । मग्नं तदेव रुधिराम्बुनिधावकस्मात् प्रादुर्बभूव रविरप्यतिकान्तियुक्तः
पृथ्वीवरील धूळ सर्वत्र पसरली आणि आकाशात रात्र सूर्याला झाकून टाकू लागली. अचानक तीच धूळ रक्ताच्या समुद्रात बदलली आणि सूर्य प्रचंड तेजाने प्रकट झाला.
कश्चिद्गतस्तु गगनं किल देवकन्यां सम्प्राप्य चारुवदनां किल भक्तियुक्ताम् । नाङ्गीचकार चतुरो व्रतनाशभीतो यास्यत्ययं मम वृथा ह्यनुकूलशब्दः
कोणीतरी आकाशात जाऊन एक सुंदर मुखाची, भक्तिभावाने ओतप्रोत असलेली देवकन्या भेटली. पण आपल्या व्रतभंगाची भीती वाटून त्याने तिला आलिंगन दिले नाही. तिच्या प्रेमळ बोलण्याचा काहीही उपयोग होणार नाही, असे त्याला वाटले.
सङ्ग्रामे संवृते तत्र युधाजित्पृथिवीपतिः । जघान वीरसेनं तं बाणैस्तीव्रैः सुदारुणैः
तेथे युद्ध सुरू झाल्यावर युधाजित या राजाने वीरसेनाला अत्यंत भयानक बाणांनी ठार केले.
निहतः स पपातोर्व्यां छिन्नमूर्धा महीपतिः । प्रभग्नं तद्बलं सर्वं निर्गतं च चतुर्दिशम्
राजा मारला गेला आणि त्याचे डोके छाटले गेले, तो जमिनीवर कोसळला. त्याचे सर्व सैन्य पांगले आणि चारही दिशांना पळून गेले.
मनोरमा हतं श्रुत्वा पितरं रणमूर्धनि । भयत्रस्ताथ सञ्जाता पितुर्वैरमनुस्मरन्
मनोरमा हिने आपल्या वडिलांचा रणभूमीत मृत्यू झाल्याचे ऐकले आणि ती भीतीने थरथरू लागली. तिला आपल्या वडिलांचा वैर आठवू लागले.
हनिष्यति युधाजिद्वै पुत्रं मम दुराशयः । राज्यलोभेन पापात्मा सेति चिन्तापराभवत्
युधाजित हा दुष्ट मनाचा असून, राज्याच्या लोभापोटी माझ्या मुलाला मारून टाकेल, या विचाराने ती काळजीत बुडाली.
किं करोमि क्व गच्छामि पिता मे निहतो रणे । भर्ता चापि मृतोऽद्यैव पुत्रोऽयं मम बालकः
मी काय करू, कुठे जाऊ? माझे वडील युद्धात मारले गेले, नवरा आजच मरण पावला, आणि माझा मुलगा अजून लहान आहे.
लोभोऽतीव च पापिष्ठस्तेन को न वशीकृतः । किं न कुर्यात्तदाविष्टः पापं पार्थिवसत्तमः
लोभ फारच वाईट असतो—त्याच्या जाळ्यात कोण सापडत नाही? जोवर लोभ मनात आहे, तेव्हा उत्तम राजा सुद्धा कोणतेही पाप करायला मागेपुढे पाहत नाही.
पितरं मातरं भ्रातॄन्गुरून्स्वजनबान्धवान् । हन्ति लोभसमाविष्टो जनो नात्र विचारणा
लोभाने पछाडलेला माणूस वडील, आई, भाऊ, गुरु, आप्तेष्ट, सगळ्यांना मारू शकतो—यात काहीच विचार करत नाही.
अभक्ष्यभक्षणं लोभादगम्यागमनं तथा । करोति किल तृष्णार्तो धर्मत्यागं तथा पुनः
तृष्णेने पछाडलेला माणूस जे खाऊ नये ते खातो, जेथे जाऊ नये तिथे जातो, आणि पुन्हा धर्माचा त्याग करतो.
न सहायोऽस्ति मे कश्चिन्नगरेऽत्र महाबलः । यदाधारे स्थिता चाहं पालयामि सुतं शुभम्
या नगरात माझा एकही बलाढ्य मदतगार नाही. मी इथे असताना माझ्या चांगल्या मुलाचे रक्षण करावे लागेल.
हते पुत्रे नृपेणाद्य किं करिष्याम्यहं पुनः । न मे त्राताऽस्ति भुवने येन वै सुस्थिता ह्यहम्
राजाने आज माझ्या मुलाला मारले, तर मी पुन्हा काय करू? या जगात मला कोणीच वाचवणारा नाही, ज्यामुळे मी सुरक्षित राहू शकेन.
सापि वैरयुता कामं सपत्नी सर्वदा भवेत् । लीलावती न मे पुत्रे भविष्यति दयावती
लीलावती नेहमीच वैरभाव ठेवणारी आहे, ती नक्कीच माझी प्रतिस्पर्धी बनेल; ती माझ्या मुलावर कधीच दया करणार नाही.
युधाजिति समायाते न मे निःसरणं भवेत् । ज्ञात्वा बालं सुतं सोऽद्य कारागारं नयिष्यति
युधाजित आला, तर मला कुठेही पळता येणार नाही; माझा मुलगा लहान आहे हे कळताच तो आजच त्याला तुरुंगात टाकेल.
श्रूयते हि पुरेन्द्रेण मातुर्गर्भगतः शिशुः । कृन्तितः सप्तधा पश्चात्कृतास्ते सप्त सप्तधा
ऐकायला येते की, नगराधिपतीने एका आईच्या पोटात असलेल्या बाळाचे सात तुकडे केले; नंतर ते सात तुकडे पुन्हा सात भाग झाले.
प्रविश्य चोदरं मातुः करे कृत्वाल्पकं पविम् । एकोनपञ्चाशदपि तेऽभवन्मरुतो दिवि
मातृगर्भात जाऊन त्याने हातात एक छोटा शस्त्र घेतला; तरीही एकुण एकोणपन्नास मरुत स्वर्गात निर्माण झाले.
सपत्न्यै गरलं दत्तं सपत्न्या नृपभार्यया । गर्भनाशार्थमुद्दिश्य पुरैतद्वै मया श्रुतम्
राजाच्या पत्नीला तिच्या सावत्र बहिणीने गर्भनाशासाठी विष दिले, असे मी या नगरीत ऐकले आहे.
जातस्तु बालकः पश्चाद्देहे विषयुतः किल । तेनासौ सगरो नाम विख्यातो भुवि मण्डले
नंतर तो मुलगा जन्माला आला, त्याच्या शरीरात विष होते; म्हणून तो सगर नावाने साऱ्या पृथ्वीवर प्रसिद्ध झाला.
जीवमानोऽथ भर्ता वै कैकेय्या नृपभार्यया । रामः प्रव्राजितो ज्येष्ठो मृतो दशरथो नृपः
राजाची पत्नी कैकेयी हिच्या काळात तिचा पती जिवंत असतानाच ज्येष्ठ रामाला वनवासाला पाठवले गेले आणि राजा दशरथ मरण पावला.
मन्त्रिणस्त्ववशाः कामं ये मे पुत्रं सुदर्शनम् । राजानं कर्तुकामा वै युधाजिद्वशगाश्च ते
माझ्या मंत्र्यांना स्वतःची इच्छा नाही; जे माझ्या पुत्राला, सुंदरदर्शनाला राजा करायचं ठरवत आहेत, ते सर्व युधाजितच्या हातात आहेत.
न मे भ्राता तथा शूरो यो मां बन्धात्प्रमोचयेत् । महत्कष्टञ्च सम्प्राप्तं मया वै दैवयोगतः
माझा भाऊ इतका शूर नाही की मला कैदेतून सोडवू शकेल; दैवाच्या योगाने मला फार मोठं दु:ख आलं आहे.
उद्यमः सर्वथा कार्यः सिद्धिर्दैवाद्धि जायते । उपायं पुत्ररक्षार्थं करोम्यद्य त्वरान्विता
तरीही, प्रयत्न नेहमीच करावा लागतो, कारण यश दैवावरूनच मिळतं; आज मी माझ्या मुलाच्या रक्षणासाठी लवकर काही उपाय शोधणार आहे.
इति सञ्चिन्त्य सा बाला विदल्लं चातिमानिनम् । निपुणं सर्वकार्येषु चिन्त्यं मन्त्रिवरोत्तमम्
असं ठरवून, ती तरुणी विदल्ल नावाच्या, अत्यंत गर्विष्ठ आणि सर्व कामांत कुशल, विचारशील मंत्र्याला बोलावते.