समाजग्मुश्च सामन्ताः ससैन्याः क्लेशतत्पराः । विग्रहञ्चाभिकाङ्क्षन्तः परस्परमतन्द्रिताः
तेव्हा सर्व सरदार आपापल्या सैन्यासह एकत्र आले. प्रत्येकजण लढाईसाठी तयार होता आणि एकमेकांवर लक्ष ठेवून सावध राहिला.
निषादा ह्याययुस्तत्र शृङ्गवेरपुराश्रयाः । राजद्रव्यमपाहर्तुं मृतं श्रुत्वा महीपतिम्
शृङ्गवेरपूर येथे राहणारे निषाद तिथे आले. राजाचा मृत्यू झाल्याचे कळताच, राजाचा खजिना मिळवण्यासाठी ते आले.
पुत्रौ च बालकौ श्रुत्वा विग्रहं च परस्परम् । चौरास्तत्र समाजग्मुर्देशदेशान्तरादपि
राजाची मुले लहान आहेत आणि राज्यात कलह आहे, हे ऐकून विविध प्रदेशांतील चोरसुद्धा तिथे गोळा झाले.
सम्मर्दस्तत्र सञ्जातः कलहे समुपस्थिते । युधाजिद्वीरसेनश्च युद्धकामौ बभूवतुः
लढाई सुरू होताच तिथे मोठा गोंधळ माजला. युद्धासाठी युधाजित आणि वीरसेन दोघेही सज्ज झाले.
मनोरमया भारद्वाजाश्रमं प्रति गमनम् व्यास उवाच संयुगे च सति तत्र भूपयोराहवाय समुपात्तशस्त्रयोः । क्रोधलोभवशयोः समं ततः सम्बभूव तुमुलस्तु विमर्दः
मनोरमेसह भारद्वाज ऋषींच्या आश्रमाकडे जाण्याचा प्रवास सुरू झाला.
संस्थितः स समरे धृतचापः पार्थिवः पृथुलबाहुयुधाजित् । संयुतः स्वबलवाहनादिकैराहवाय कृतनिश्चयो नृपः
रंगभूमीवर युधाजित राजा धनुष्य हातात घेऊन, आपल्या सैन्य, रथ आणि सेवकांसह ठामपणे उभा राहिला आणि युद्ध करण्याचा निश्चय केला.
वीरसेन इह सैन्यसंयुतः क्षात्रधर्ममनुसृत्य सङ्गरे । पुत्रिकात्मजहिताय पार्थिवः संस्थितः सुरपतेः समतेजाः
वीरसेन आपल्या सैन्यासह रणभूमीत उभा राहिला. क्षत्रिय धर्म पाळत, आपल्या नातवाच्या हितासाठी आणि देवेंद्रासारखा तेजस्वी होऊन तो युद्धासाठी सज्ज झाला.
स बाणवृष्टिं विससर्ज पार्थिवो युधाजितं वीक्ष्य रणे स्थितञ्च । गिरिं तडित्वानिव तोयवृष्टिभिः क्रोधान्वितः सत्यपराक्रमोऽसौ
त्या राजाने प्रचंड रागाने आणि खऱ्या शौर्याने रणभूमीत उभ्या असलेल्या युधाजितवर बाणांचा मारा केला, जणू काही डोंगरावर पावसाच्या धारा कोसळतात तसा.
तं वीरसेनो विशिखैः शिलाशितैः समावृणोदाशुगमैरजिह्मगैः । चिच्छेद बाणैश्च शिलीमुखानसौ तेनैव मुक्तानतिवेगपातिनः
वीरसेनने तीक्ष्ण आणि सरळ बाणांनी त्याला वेढून टाकले. तसेच युधाजितने सोडलेले वेगवान बाण त्याने आपल्या बाणांनी छाटून टाकले.
गजरथतुरगाणां सम्बभूवातियुद्धं सुरनरमुनिसङ्घैर्वीक्षितञ्चातिघोरम् । विततविहगवृन्दैरावृतं व्योम सद्यः पिशितमशितुकामैः कामगृध्रादिभिश्च
हत्ती, रथ आणि घोड्यांमध्ये भयंकर युद्ध पेटले. हे दृश्य देव, माणसे आणि ऋषी पाहत होते. आकाशात मांस खाण्याच्या इच्छेने गिधाडे आणि इतर पक्ष्यांचे थवे भरून गेले.
तत्राद्भुता क्षतजसिन्धुरुवाह घोरा वृन्देभ्य एव गजवीरतुरङ्गमाणाम् । त्रासावहा नयनमार्गगता नराणां पापात्मनां रविजमार्गभवेव कामम्
त्या ठिकाणी वीर हत्ती आणि घोड्यांच्या झुंडीमुळे रक्ताची भयंकर नदी वाहू लागली. हे दृश्य पाहून पापी लोक घाबरले, जणू सूर्याचा मार्गच त्यांच्या इच्छेप्रमाणे दिसू लागला.
कीर्णानि भिन्नपुलिने नरमस्तकानि केशावृतानि च विभान्ति यथैव सिन्धौ । तुम्बीफलानि विहितानि विहर्तुकामै- र्बालैर्यथा रविसुताप्रभवैश्च नूनम्
तुटलेल्या काठावर केसांनी झाकलेली माणसांची छाटलेली मुळे विखुरलेली दिसत होती. त्या नदीत जणू लहान मुले खेळण्यासाठी ठेवलेली तुंबीफळे सूर्यकिरणांनी उजळून निघाली होती.
वीरं मृतं भुवि गतं पतितं रथाद्वै गृध्रः पलार्थमुपरि भ्रमतीति मन्ये । जीवोऽप्यसौ निजशरीरमवेक्ष्य कान्तं काङ्क्षत्यहोऽतिविवशोऽपि पुनः प्रवेष्टुम्
रथावरून खाली पडलेला मृत वीर पृथ्वीवर पडला असता, त्याच्या भोवती गिधाड मांसासाठी घिरट्या घालत होते. तरीही त्याचा जीव आपले प्रिय शरीर पाहून, असहाय्य असूनही, पुन्हा त्यात प्रवेश करण्याची तीव्र इच्छा करत होता.
आजौ हतोऽपि नृवरः सुविमानरूढः स्वाङ्के स्थितां सुरवधूं प्रवदत्यभीष्टम् । पश्याधुना मम शरीरमिदं पृथिव्यां बाणाहतं निपतितं करभोरु कान्तम्
युद्धात मारला गेलेला तो श्रेष्ठ राजा दिव्य विमानात बसून, आपल्या मांडीवर बसलेल्या प्रियतमे देवीला म्हणतो, 'हे करभोरू प्रिये, आता माझे हे शरीर बाणांनी भेदले गेले आहे आणि पृथ्वीवर पडले आहे, ते पाह.'
एको हतस्तु रिपुणैव गतोऽन्तरिक्षं देवाङ्गनां समधिगम्य युतो विमाने । तावत्प्रिया हुतवहे सुसमर्प्य देहं जग्राह कान्तमबला सबला स्वकीया
कोणीतरी शत्रूच्या हाती मारला जाऊन एकटा आकाशात गेला. तिथे एका दिव्य स्त्रीच्या सोबतीने विमानात सामील झाला. अग्नीत आपले शरीर अर्पण केल्यानंतर, त्याची प्रिया आपल्या सखींसह त्याला धरून घेतली.
युद्धे मृतौ च सुभटौ दिवि सङ्गतौ ता- वन्योन्यशस्त्रनिहतौ सह सम्प्रयातौ । तत्रैव जघ्नतुरलं परमाहितास्त्रा- वेकाप्सरोऽर्थविहतौ कलहाकुलौ च
युद्धात दोन शूर योद्धे एकमेकांच्या शस्त्रांनी मारले गेले आणि एकत्र स्वर्गात गेले. तिथेही ते पराक्रमी अस्त्रांनी पुन्हा एकमेकांशी लढले आणि त्या कलहामुळे एक अप्सरा त्यांच्यात पडली.
कश्चिद्युवा समधिगम्य सुराङ्गनां वै रूपाधिकां गुणवतीं किल भक्तियुक्तः । स्वीयान् गुणान्प्रविततान्प्रवदंस्तदाऽसौ तां प्रेमदामनुचकार च योगयुक्तः
कोणीतरी तरुण, अपूर्व रूप आणि गुण असलेल्या एका दिव्य स्त्रीला प्राप्त झाला. भक्तीभावाने तो आपले गुण तिच्यासमोर सांगू लागला आणि योगाने एकरूप होऊन तिच्याशी प्रेमाने वागू लागला.
भौमं रजोऽतिविततं दिवि संस्थितञ्च रात्रिं चकार तरणिञ्च समावृणोद्यत् । मग्नं तदेव रुधिराम्बुनिधावकस्मात् प्रादुर्बभूव रविरप्यतिकान्तियुक्तः
पृथ्वीवरील धूळ सर्वत्र पसरली आणि आकाशात रात्र सूर्याला झाकून टाकू लागली. अचानक तीच धूळ रक्ताच्या समुद्रात बदलली आणि सूर्य प्रचंड तेजाने प्रकट झाला.
कश्चिद्गतस्तु गगनं किल देवकन्यां सम्प्राप्य चारुवदनां किल भक्तियुक्ताम् । नाङ्गीचकार चतुरो व्रतनाशभीतो यास्यत्ययं मम वृथा ह्यनुकूलशब्दः
कोणीतरी आकाशात जाऊन एक सुंदर मुखाची, भक्तिभावाने ओतप्रोत असलेली देवकन्या भेटली. पण आपल्या व्रतभंगाची भीती वाटून त्याने तिला आलिंगन दिले नाही. तिच्या प्रेमळ बोलण्याचा काहीही उपयोग होणार नाही, असे त्याला वाटले.
सङ्ग्रामे संवृते तत्र युधाजित्पृथिवीपतिः । जघान वीरसेनं तं बाणैस्तीव्रैः सुदारुणैः
तेथे युद्ध सुरू झाल्यावर युधाजित या राजाने वीरसेनाला अत्यंत भयानक बाणांनी ठार केले.
निहतः स पपातोर्व्यां छिन्नमूर्धा महीपतिः । प्रभग्नं तद्बलं सर्वं निर्गतं च चतुर्दिशम्
राजा मारला गेला आणि त्याचे डोके छाटले गेले, तो जमिनीवर कोसळला. त्याचे सर्व सैन्य पांगले आणि चारही दिशांना पळून गेले.
मनोरमा हतं श्रुत्वा पितरं रणमूर्धनि । भयत्रस्ताथ सञ्जाता पितुर्वैरमनुस्मरन्
मनोरमा हिने आपल्या वडिलांचा रणभूमीत मृत्यू झाल्याचे ऐकले आणि ती भीतीने थरथरू लागली. तिला आपल्या वडिलांचा वैर आठवू लागले.
हनिष्यति युधाजिद्वै पुत्रं मम दुराशयः । राज्यलोभेन पापात्मा सेति चिन्तापराभवत्
युधाजित हा दुष्ट मनाचा असून, राज्याच्या लोभापोटी माझ्या मुलाला मारून टाकेल, या विचाराने ती काळजीत बुडाली.
किं करोमि क्व गच्छामि पिता मे निहतो रणे । भर्ता चापि मृतोऽद्यैव पुत्रोऽयं मम बालकः
मी काय करू, कुठे जाऊ? माझे वडील युद्धात मारले गेले, नवरा आजच मरण पावला, आणि माझा मुलगा अजून लहान आहे.
लोभोऽतीव च पापिष्ठस्तेन को न वशीकृतः । किं न कुर्यात्तदाविष्टः पापं पार्थिवसत्तमः
लोभ फारच वाईट असतो—त्याच्या जाळ्यात कोण सापडत नाही? जोवर लोभ मनात आहे, तेव्हा उत्तम राजा सुद्धा कोणतेही पाप करायला मागेपुढे पाहत नाही.
पितरं मातरं भ्रातॄन्गुरून्स्वजनबान्धवान् । हन्ति लोभसमाविष्टो जनो नात्र विचारणा
लोभाने पछाडलेला माणूस वडील, आई, भाऊ, गुरु, आप्तेष्ट, सगळ्यांना मारू शकतो—यात काहीच विचार करत नाही.
अभक्ष्यभक्षणं लोभादगम्यागमनं तथा । करोति किल तृष्णार्तो धर्मत्यागं तथा पुनः
तृष्णेने पछाडलेला माणूस जे खाऊ नये ते खातो, जेथे जाऊ नये तिथे जातो, आणि पुन्हा धर्माचा त्याग करतो.
न सहायोऽस्ति मे कश्चिन्नगरेऽत्र महाबलः । यदाधारे स्थिता चाहं पालयामि सुतं शुभम्
या नगरात माझा एकही बलाढ्य मदतगार नाही. मी इथे असताना माझ्या चांगल्या मुलाचे रक्षण करावे लागेल.
हते पुत्रे नृपेणाद्य किं करिष्याम्यहं पुनः । न मे त्राताऽस्ति भुवने येन वै सुस्थिता ह्यहम्
राजाने आज माझ्या मुलाला मारले, तर मी पुन्हा काय करू? या जगात मला कोणीच वाचवणारा नाही, ज्यामुळे मी सुरक्षित राहू शकेन.
सापि वैरयुता कामं सपत्नी सर्वदा भवेत् । लीलावती न मे पुत्रे भविष्यति दयावती
लीलावती नेहमीच वैरभाव ठेवणारी आहे, ती नक्कीच माझी प्रतिस्पर्धी बनेल; ती माझ्या मुलावर कधीच दया करणार नाही.