आह्लादकानां चन्द्रश्च धनानां च यथा यशः । क्षमावतां यथा भूमिर्गाम्भीर्ये सागरो यथा
जसा चंद्र आनंद देतो, जशी कीर्ती धन मिळवून देते, जशी धरती धीर लोकांसाठी स्थिर असते, आणि जसा समुद्र खोल असतो, तसंच—
! मंत्राणां चैव सावित्री पापनाशे हरिस्मृतिः । अष्टादशपुराणानां देवीभागवतं तथा
मंत्रांमध्ये सावित्री श्रेष्ठ आहे; पाप नष्ट करण्यासाठी हरिचं स्मरण सर्वात उत्तम आहे; आणि अठरा पुराणांमध्ये देवीभागवत तसंच श्रेष्ठ आहे.
येन केनाप्युपायेन नवकृत्वः शृणोति चेत् । न शक्यं तत्फलं वक्तुं जीवन्मुक्तः स एव ह
कोणत्याही मार्गाने, जर कोणी हे नऊ वेळा ऐकत असेल, तर त्याचं फळ सांगता येणार नाही; असा मनुष्य जगत असतानाच मुक्त होतो.
भूतप्रेतविनाशाय राज्यलाभाय शत्रुतः । पुत्रलाभाय शृणुयाद्देवीभागवतं द्विजाः
भूत-प्रेतांचा नाश व्हावा, शत्रूंपासून राज्य मिळावं, आणि पुत्रप्राप्ती व्हावी यासाठी, हे द्विजांनो, देवीभागवत ऐकावं.
श्रीमद्भागवतं यस्तु पठेद्वा शृणुयादपि । श्लोकार्द्धं श्लोकपादं वा संयाति परमां गतिम्
जो कोणी श्रीमद्भागवत वाचतो किंवा अगदी अर्धा श्लोक किंवा एकच ओळ ऐकतो, तो परमपदाला पोहोचतो.
भगवत्या स्वयं देव्या श्लोकार्द्धेन प्रकाशितम् । शिष्यप्रशिष्यद्वारेण तदेव विपुलीकृतम्
स्वतः देवीने अर्धा श्लोक प्रकट केला; शिष्य आणि त्यांच्या शिष्यांमार्फत तोच उपदेश विस्तारला गेला.
न गायत्र्याः परो धर्मो न गायत्र्याः परं तपः । न गायत्र्याः समो देवो न गायत्र्याः परो मनुः
गायत्रीपेक्षा श्रेष्ठ धर्म नाही, गायत्रीपेक्षा मोठं तप नाही, गायत्रीइतका दुसरा देव नाही, आणि गायत्रीपेक्षा मोठा नियम नाही.
गातारं त्रायते यस्माद्गायत्री तेन सोच्यते । साऽत्र भागवते देवी सरहस्या प्रतिष्ठिता
ज्यामुळे ती जप करणाऱ्याचं रक्षण करते, म्हणून तिला गायत्री म्हणतात; इथे भागवतामध्ये ती गुप्त देवी स्थिर आहे.
अतो भागवतस्यास्य देव्याः प्रीतिकरस्य च । महांत्यपि पुराणानि कलां नार्हंति षोडशीम्
म्हणून देवीला प्रिय असलेल्या या भागवताच्या सोळाव्या भागाइतकीही इतर मोठी पुराणं पोहोचू शकत नाहीत.
श्रीमद्भागवतं पुराणममलं यद्ब्राह्मणानां धनं धर्मो धर्मसुतेन यत्र गदितो नारायणेनामलः । गायत्र्याश्च रहस्यमत्र च मणिद्वीपश्च संवर्णितः श्रीदेव्या हिमभूभृते भगवती गीता च गीता स्वयम्
श्रीमद्भागवत हे शुद्ध, निर्मळ असं ब्राह्मणांचं खजिना आहे; जिथे नारायणाने शुद्ध धर्म सांगितला आहे, गायत्रीचं रहस्य इथे आहे, मणिद्वीपाचं वर्णन आहे; आणि भगवती देवीने हिमालयराजाला स्वतः गीता सांगितली.
तस्मान्नास्य पुराणस्य लोकेऽन्यत्सदृशं परम् । अतः सदैव संसेव्यं देवीभागवतं द्विजाः
म्हणून या पुराणासारखं किंवा याहून श्रेष्ठ असं जगात दुसरं काहीच नाही; म्हणून, हे द्विजांनो, देवीभागवत नेहमी आदराने वाचावं.
यस्याः प्रभावमखिलं न हि वेद धाता नो वा हरिर्न गिरिशो न हि चाप्यनन्तः । अंशांशका अपि च ते किमुतान्यदेवास्तस्यै नमोऽस्तु सततं जगदम्बिकायै
जिच्या संपूर्ण सामर्थ्याला ब्रह्मा, हरि, शंकर किंवा अनंतही जाणू शकत नाहीत; त्यांच्या अंशांनाही तिचं आकलन होत नाही—तर इतर देवांचं काय? त्या जगदंबेला मी नेहमी नमस्कार करतो.
यत्पादपंकजरजः समवाप्य विश्वं ब्रह्मा सृजत्यनुदिनं च बिभर्ति विष्णुः । रुद्रश्च संहरति नेतरथा समर्थास्तस्यै नमोऽस्तु सततं जगदम्बिकायै
जिच्या चरणकमळांच्या धुळीमुळे ब्रह्मा रोज विश्वाची निर्मिती करतो, विष्णू पालन करतो, आणि रुद्र संहार करतो; इतर कुणालाही हे शक्य नाही. त्या जगदंबेला मी नेहमी नमस्कार करतो.
सुधाकूपारांतस्त्रिदशतरुवाटी विलसिते मणिद्वीपे चिन्तामणिमयगृहे चित्ररुचिरे । विराजन्तीमम्बां परशिवहृदि स्मेरवदनां नरो ध्यात्वा भोगं भजति खलु मोक्षं च लभते
मणिद्वीपात, अमृताच्या विहिरींनी आणि देववृक्षांच्या बागांनी शोभलेल्या, चिंतामणीच्या सुंदर घरात, परमशिवाच्या हृदयात हसतमुखाने विराजमान असलेल्या त्या आईचे ध्यान करणारा मनुष्य सर्व सुखं आणि मुक्ती प्राप्त करतो.
ब्रह्मेशाच्युतशक्राद्यैर्महर्षिभिरुपासिता। जगतः श्रेयसे साऽस्तु मणिद्वीपाधिदेवता
ब्रह्मा, ईश, अच्युत, शक्र आणि महर्षी ज्यांची पूजा करतात, त्या मणिद्वीपाच्या अधिष्ठात्री देवीने जगाचं कल्याण करावं.
ॐ सर्वचैतन्यरूपां तां आद्यां विद्यां च धीमहि । बुद्धिं या नः प्रचोदयात्
ॐ. सर्व चेतनेचं मूळ असलेल्या त्या आद्य विद्या देवीचं आपण ध्यान करतो; ती आमच्या बुद्धीला प्रेरणा देवो.
शौनक उवाच - सूत सूत महाभाग धन्योऽसि पुरुषर्षभ । यदधीतास्त्वया सम्यक् पुराणसंहिताः शुभाः
शौनक म्हणाले— सूताजी, सूताजी, तुम्ही फार भाग्यवान आहात, श्रेष्ठ पुरुष आहात; कारण तुम्ही सर्व शुभ पुराणसंहितांचा नीट अभ्यास केला आहे.
अष्टादश पुराणानि कृष्णेन मुनिनानघ । कथितानि सुदिव्यानि पठितानि त्वयानघ
अठरा पुराणं, हे निष्पापा, कृष्ण ऋषींनी सांगितली; ती दिव्य कथा तुम्ही वाचली आणि ऐकवली, हेही निष्पापा.
पञ्चलक्षणयुक्तानि सरहस्यानि मानद । त्वया ज्ञातानि सर्वाणि व्यासात्सत्यवतीसुतात्
मान देणाऱ्या श्रेष्ठा, सत्यवतीपुत्र व्यास यांच्या कडून तू पंचलक्षणांनी युक्त, अनेक रहस्यांनी भरलेली सर्व पुराणे शिकली आहेस.
अस्माकं पुण्ययोगेन प्राप्तस्त्वं क्षेत्रमुत्तमम् । दिव्यं विश्वसनं पुण्यं कलिदोषविवर्जितम्
आमच्या पुण्ययोगामुळे, तू या उत्तम, पवित्र, दिव्य, विश्वासार्ह आणि कलियुगाच्या दोषांपासून मुक्त अशा क्षेत्रात आला आहेस.
समाजोऽयं मुनीनां हि श्रोतुकामोऽस्ति पुण्यदाम् । पुराणसंहितां सूत ब्रूहि त्वं नः समाहितः
हे पुण्य देणाऱ्या, हे सूत, येथे जमलेले हे ऋषी पुराण ऐकण्यास उत्सुक आहेत; म्हणून तू एकाग्रतेने आम्हाला पुराणांची कथा सांग.
दीर्घायुर्भव सर्वज्ञ तापत्रयविवर्जितः । कथयाद्य महाभाग पुराणं ब्रह्मसम्मितम्
तुला दीर्घायुष्य लाभो, सर्वज्ञता लाभो आणि तिन्ही प्रकारच्या दुःखांपासून तू मुक्त राहो; हे महाभाग, आज तू वेदासमान मानलेले पुराण सांग.
श्रोत्रेन्द्रिययुताः सूत नराः स्वादविचक्षणाः । न शृण्वन्ति पुराणानि वञ्चिता विधिना हि ते
हे सूत, ज्यांच्याकडे कान आणि इतर इंद्रिये आहेत, पण जे विवेकाने आनंद घेऊ शकत नाहीत, असे लोक पुराणे ऐकत नाहीत; खरे तर, त्यांना नशिबाने फसवले आहे.
यथा जिह्वेन्द्रियाह्लादः षड्रसैः प्रतिपद्यते । तथा श्रोत्रेन्द्रियाह्लादो वचोभिः सुधियां स्मृतः
जसे जिभेला सहा रसांनी आनंद मिळतो, तसेच शहाण्यांच्या मते, कानांना चांगल्या शब्दांनी आनंद मिळतो.
अश्रोत्राः फणिनः कामं मुह्यन्ति हि नभोगुणैः । सकर्णा ये न शृण्वन्ति तेऽप्यकर्णाः कथं न च
सर्पांना कान नसले तरीही ते शब्दाच्या गुणांनी गोंधळतात; ज्यांच्याकडे कान आहेत पण ते ऐकत नाहीत, तेही कान नसल्यासारखेच नाहीत का?
अतः सर्वे द्विजाः सौम्य श्रोतुकामाः समाहिताः । वर्तन्ते नैमिषारण्ये क्षेत्रे कलिभयार्दिताः
म्हणून, हे सौम्य, सर्व द्विज येथे नैमिषारण्यात एकत्र आले आहेत, ते पुराण ऐकण्यास उत्सुक आहेत आणि कलियुगाच्या भीतीने व्याकुळ आहेत.
येन केनाप्युपायेन कालातिवाहनं स्मृतम् । व्यसनैरिह मूर्खाणां बुधानां शास्त्रचिन्तनैः
वेळ घालवण्याचे मार्ग वेगवेगळे असतात; मूर्खांसाठी ते संकटांनी, तर शहाण्यांसाठी शास्त्रचिंतनाने ओळखले जाते.
शास्त्राण्यपि विचित्राणि जल्पवादयुतानि च । त्रिविधानि पुराणानि शास्त्राणि विविधानि च । विताण्डाच्छलयुक्तानि गर्वामर्षकराणि च । नानार्थवादयुक्तानि हेतुमन्ति बृहन्ति च
शास्त्रेही विविध आहेत, त्यात वादविवाद आणि चर्चा भरपूर आहेत; पुराणे तीन प्रकारची आहेत, आणि शास्त्रेही अनेक प्रकारची आहेत—त्यात वाद, कपट, गर्व, राग, विविध अर्थ, तर्क आणि विस्तार आहे.
सात्त्विकं तत्र वेदान्तं मीमांसा राजसं मतम् । तामसं न्यायशास्त्रं च हेतुवादाभियन्त्रितम्
त्यात वेदांत हे सात्त्विक मानले जाते, मीमांसा राजसिक समजली जाते, आणि तर्कयुक्त न्यायशास्त्र तामसिक मानले जाते.
तथैव च पुराणानि त्रिगुणानि कथानकैः । कथितानि त्वया सौम्य पञ्चलक्षणवन्ति च
त्याचप्रमाणे, पुराणेही त्यांच्या कथा आणि गुणांनुसार तीन प्रकारची आहेत; आणि हे सौम्य, तू पंचलक्षणांनी युक्त ती सर्व सांगितली आहेत.