श्रुत्वा वाणीं परमविशदां व्योमजां श्रोत्ररम्यां सर्वेषां वै प्रकृतिविषये भक्तिभावश्च जातः । चक्रुः सर्वे द्विजमुनिगणाः पूजनं भक्तियुक्ता- स्तस्याः कामं निखिलफलदं चागमोक्तं मुनीन्द्राः
त्या अत्यंत स्वच्छ, आकाशातून आलेल्या आणि कानाला आनंद देणाऱ्या वाणीचे ऐकल्यावर, सर्वांच्या मनात आद्य प्रकृती विषयी भक्ती उत्पन्न झाली. मग सर्व द्विज आणि ऋषी, भक्तीभावाने, शास्त्रात सांगितल्याप्रमाणे तिची पूजा करू लागले, जी सर्व इच्छित फळे देणारी आहे.
युधाजिद्वीरसेनयोर्युद्धार्थं सज्जीभवनम् जनमेजय उवाच श्रुतो वै हरिणा क्लृप्तो यज्ञो विस्तरतो द्विज । महिमानं तथाम्बाया वद विस्तरतो मम
जनमेजय म्हणाले: द्विजश्रेष्ठा, मी हरिने केलेल्या यज्ञाचे आणि माताजीच्या महिम्याचे तपशीलवार ऐकले आहे. कृपया ते मला सविस्तर सांग.
श्रुत्वा देव्याश्चरित्रं वै कुर्वे मखमनुत्तमम् । प्रसादात्तव विप्रेन्द्र भविष्यामि च पावनः
देवीचे चरित्र ऐकून मी उत्तम यज्ञ करीन; तुझ्या कृपेने, विप्रश्रेष्ठा, मीही पावन होईन.
व्यास उवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि देव्याश्चरितमुत्तमम् । इतिहासं पुराणञ्च कथयामि सुविस्तरम्
व्यास म्हणाले: राजन, ऐक, मी देवीचे श्रेष्ठ चरित्र सांगतो. मी तुला हा प्राचीन इतिहास आणि पुराण सविस्तर सांगणार आहे.
कोसलेषु नृपश्रेष्ठः सूर्यवंशसमुद्भवः । पुष्यपुत्रो महातेजा ध्रुवसन्धिरिति स्मृतः
कोसल देशात, सूर्यवंशात जन्मलेला, पुष्याचा तेजस्वी पुत्र, ध्रुवसंधी नावाचा एक श्रेष्ठ राजा होता.
धर्मात्मा सत्यसन्धश्च वर्णाश्रमहिते रतः । अयोध्यायां समृद्धायां राज्यं चक्रे शुचिव्रतः
तो राजा धर्मनिष्ठ, सत्यवचन पाळणारा आणि वर्णाश्रमधर्माच्या हितासाठी नेहमी तत्पर होता. त्याने समृद्ध अयोध्येत शुद्ध व्रत पाळून राज्य केले.
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्ये तथा द्विजाः । स्वां स्वां वृत्तिं समास्थाय तद्राज्ये धर्मतोऽभवन्
त्याच्या राज्यात ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र आणि इतर द्विज आपापल्या कर्तव्यांमध्ये मग्न राहून धर्माने वागत होते.
न चौराः पिशुना धूर्तास्तस्य राज्ये च कुत्रचित् । दम्भाः कृतघ्ना मूर्खाश्च वसन्ति किल मानवाः
त्याच्या राज्यात कुठेही चोर, निंदा करणारे किंवा फसवणूक करणारे नव्हते; असे सांगितले जाते की, कपटी, कृतघ्न किंवा मूर्ख लोक माणसांत राहत नव्हते.
एवं वै वर्तमानस्य नृपस्य कुरुसत्तम । द्वे पत्न्यौ रूपसम्पन्ने ह्यासतुः कामभोगदे
असा हा राजा राज्य करत असताना, कुरुकुळातील श्रेष्ठ, त्याला दोन सुंदर आणि सुख देणाऱ्या पत्नी होत्या.
मनोरमा धर्मपत्नी सुरूपाऽतिविचक्षणा । लीलावती द्वितीया च साऽपि रूपगुणान्विता
त्यातील मुख्य पत्नी मनोहरमा ही सुंदर आणि अत्यंत बुद्धिमान होती; दुसरी लीलावती हिलाही सौंदर्य आणि गुण लाभले होते.
विजहार सपत्नीभ्यां गृहेषूपवनेषु च । क्रीडागिरौ दीर्घिकासु सौधेषु विविधेषु च
राजा दोन्ही पत्नींसोबत राजवाड्यात, बागेत, क्रीडागिरीवर, तलावांमध्ये आणि विविध प्रासादांमध्ये आनंदाने विहार करत असे.
मनोरमा शुभे काले सुषुवे पुत्रमुत्तमम् । सुदर्शनाभिधं पुत्रं राजलक्षणसंयुतम्
शुभ काळात मनोहरमाने एक उत्तम पुत्र जन्माला घातला, त्याचे नाव सुदर्शन ठेवले गेले आणि त्याच्यात राजघराण्याचे सर्व गुण होते.
लीलावत्यपि तत्पत्नी मासेनैकेन भामिनी । सुषुवे सुन्दरं पुत्रं शुभे पक्षे दिने तथा
दुसरी पत्नी लीलावतीनेही एका महिन्यात, शुभ पक्षात आणि शुभ दिवशी, सुंदर पुत्रास जन्म दिला.
चकार नृपतिस्तत्र जातकर्मादिकं द्वयोः । ददौ दानानि विप्रेभ्यः पुत्रजन्मप्रमोदितः
राजाने त्या दोन्ही मुलांसाठी जातकर्म आणि इतर विधी केले आणि पुत्रप्राप्तीच्या आनंदाने ब्राह्मणांना दान दिले.
प्रीतिं तयोः समां राजा चकार सुतयोर्नृप । नृपश्चकार सौहार्देष्वन्तरं न कदाचन
राजाने दोन्ही मुलांवर सारखेच प्रेम केले आणि कधीही त्यांच्या बाबतीत मनात भेदभाव केला नाही.
चूडाकर्म तयोश्चक्रे विधिना नृपसत्तमः । यथाविभवमेवासौ प्रीतियुक्तः परन्तपः
राजाने दोघांच्याही चूडाकर्म विधीपूर्वक, आपल्या सामर्थ्यानुसार आणि प्रेमाने केले.
कृतचूडौ सुतौ कामं जह्रतुर्नृपतेर्मनः । क्रीडमानावुभौ कान्तौ लोकानामनुरञ्जकौ
चूडाकर्म झाल्यावर, दोन्ही देखणे मुले एकत्र खेळत असताना राजाचे मन आनंदित करत आणि सर्व लोकांना आपलेसे वाटू लागले.
तयोः सुदर्शनो ज्येष्ठो लीलावत्याः सुतः शुभः । शत्रुजित्संज्ञकः कामं चाटुवाक्यो बभूव ह
त्यांपैकी मोठा मुलगा म्हणजे सुदर्शन, लीलावतीचा शुभ पुत्र, ज्याला शत्रुजित असेही म्हणत आणि तो नेहमी गोड बोलायचा.
नृपतेः प्रीतिजनको मञ्जुवाक्चारुदर्शनः । प्रजानां वल्लभः सोऽभूत्तथा मन्त्रिजनस्य वै
तो राजाला प्रिय, मधुर बोलणारा आणि सुंदर दिसणारा होता, त्यामुळे प्रजेला आणि मंत्र्यांनाही तो आवडू लागला.
तथा तस्मिन्नृपः प्रीतिञ्चकार गुणयोगतः । मन्दभाग्यान्मन्दभावो न तथा वै सुदर्शने
राजाने त्याच्या गुणांमुळे त्याच्यावर विशेष प्रेम केले, पण मंदभाग्य आणि मंद स्वभाव असलेल्या दुसऱ्या मुलावर तसे प्रेम केले नाही.
एवं गच्छति काले तु ध्रुवसन्धिर्नृपोत्तमः । जगाम वनमध्येऽसौ मृगयाभिरतः सदा
अशा प्रकारे काळ जात असताना, राजा ध्रुवसंधि, ज्याला नेहमी शिकार आवडायची, तो एके दिवशी जंगलात गेला.
निघ्नन्मृगान् रुरून्कम्बून्सूकरान्गवयाञ्छशान् । महिषाञ्छरभान्खड्गांश्चिक्रीड नृपतिर्वने
त्या जंगलात राजा हरण, रानमांजर, डुक्कर, रानगवे, ससा, रानम्हशी, शरभ आणि गेंडे यांचा शिकार करत खेळत होता.
क्रीडमाने नृपे तत्र वने घोरेऽतिदारुणे । उदतिष्ठन्निकुञ्जात्तु सिंहः परमकोपनः
राजा त्या भयंकर आणि भीषण जंगलात खेळत असताना, एका झुडपातून अत्यंत संतप्त सिंह बाहेर आला.
राज्ञा शिलीमुखेनादौ विद्धः क्रोधवशं गतः । दृष्ट्वाग्रे नृपतिं सिंहो ननाद मेघनिःस्वनः
राजाने बाणाने आधीच त्याला जखमी केले होते, त्यामुळे रागाने पेटून उठलेला तो सिंह राजाला समोर पाहून मेघगर्जनेसारखा डरकाळी फोडू लागला.
कृत्वा चोर्ध्वं स लाङ्गूलं प्रसारितबृहत्सटः । हन्तुं नृपतिमाकाशादुत्पपातातिकोपनः
सिंहाने आपली शेपटी वर उचलली, मोठी आयाळ फडकावली आणि प्रचंड रागाने राजाला मारण्यासाठी आकाशातून उडी मारली.
नृपतिस्तरसा वीक्ष्य दधारासिं करे तदा । वामे चर्म समादाय स्थितः सिंह इवापरः
हे पाहून राजाने पटकन तलवार हातात घेतली, डाव्या हातात ढाल धरली आणि दुसऱ्या सिंहासारखा निर्धाराने उभा राहिला.
सेवकास्तस्य ये सर्वे तेऽपि बाणान्पृथक्पृथक् । अमुञ्चन्कुपिताः कामं सिंहोपरि रुषान्विताः
राजाचे सर्व सेवकही रागाने पेटून, वेगवेगळ्या दिशांनी सिंहावर बाणांचा वर्षाव करू लागले.
हाहाकारो महानासीत्सम्प्रहारश्च दारुणः । उत्पपात ततः सिंहो नृपस्योपरि दारुणः
तेव्हा मोठा गोंधळ उडाला आणि भीषण लढाई सुरू झाली; त्या वेळी भयंकर सिंह राजावर झेपावला.
तं पतन्तं समालोक्य खड्गेनाभ्यहनन्नृपः । सोऽपि क्रूरैर्नखाग्रैश्च तत्रागत्य विदारितः
सिंह झेपावताना पाहून राजाने त्याच्यावर तलवारीने वार केला, पण सिंह जवळ येऊन आपल्या तीक्ष्ण नखांनी त्याला फाडू लागला.
स नखैराहतो राजा पपात च ममार वै । चुक्रुशुः सैनिकास्ते तु निर्जघ्नुर्विशिखैस्तदा
सिंहाच्या नखांनी जखमी झालेला राजा खाली पडला आणि मरण पावला; सैनिकांनी मोठ्या आवाजात ओरडले आणि मग बाणांनी सिंहाचा वध केला.