पूजनीयाः प्रयत्नेन माननीयाश्च सर्वथा । नूनं ता भारते खण्डे शक्तयः सर्वकामदाः
त्या शक्तींची नेहमी मनापासून पूजा करावी आणि सर्व प्रकारे मान द्यावा; नक्कीच, भारतभूमीवर या शक्ती सर्व इच्छा पूर्ण करतील.
भविष्यन्ति मनुष्याणां पूजिताः प्रतिमासु च । तासां तव च देवेश कीर्तिः स्यान्दखिलेष्वपि
त्या शक्ती माणसांकडून, त्यांच्या मूर्तींमध्येही, पूजल्या जातील; आणि, हे देवाधिदेवा, तुझी आणि त्यांची कीर्ती सर्वत्र पसरलेली असेल.
द्वीपेषु सप्तस्वपि च विख्याता भुवि मण्डले । ताश्च त्वां वै महाभाग मानवा भुवि मण्डले
सातही द्वीपांत आणि पृथ्वीवर त्या शक्ती प्रसिद्ध होतील; आणि, हे महाभाग, पृथ्वीवर माणसे तुझी पूजा करतील.
अर्चयिष्यन्ति वाञ्छार्थं सकामाः सततं हरे । अर्चासु चोपहारैश्च नानाभावसमन्विताः
आपल्या इच्छांसाठी, ते नेहमी तुझी पूजा करतील, हे हरी; मूर्तींमध्ये, विविध प्रकारच्या अर्पणांनी आणि वेगवेगळ्या भावांनी.
पूजयिष्यन्ति वेदोक्तैर्मन्त्रैर्नामजपैस्तथा । महिमा तव भूर्लोके स्वर्गे च मधुसूदन
वेदात सांगितलेल्या मंत्रांनी आणि तुझे नाव जपून लोक तुझी पूजा करतील; हे मधुसूदन, तुझी महिमा पृथ्वीवर आणि स्वर्गात असेल.
पूजनाद्देवदेवेश वृद्धिमेष्यति मानवैः । व्यास उवाच इति दत्त्वा वरान्वाणी विरराम खसम्भवा
देवतांच्या देवते, तुझ्या पूजेने माणसांना वाढ मिळेल; व्यास म्हणतो: असे वर देऊन, आकाशातून उत्पन्न झालेली ती देवी शांत झाली.
भगवानपि प्रीतात्मा ह्यभवच्छ्रवणादिव । समाप्य विधिवद्यज्ञं भगवान्हरिरीश्वरः
भगवान् हरि, मनापासून आनंदित झाले होते, जणू काही काहीतरी सुखद ऐकले असावे. त्यांनी सर्व विधीनुसार यज्ञ पूर्ण केला.
विसर्जयित्वा तान्देवान्ब्रह्मपुत्रान्मुनीनथ । जगामानुचरैः सार्धं वैकुण्ठं गरुडध्वजः
मग त्यांनी त्या सर्व देवता, ब्रह्मदेवांचे पुत्र आणि ऋषी यांना निरोप दिला आणि आपल्या सेवकांसह गरुडध्वज भगवान् वैकुंठाकडे निघून गेले.
स्वानि स्वानि च धिष्ण्यानि पुनः सर्वे सुरास्ततः । मुनयो विस्मिता वार्तां कुर्वन्तस्ते परस्परम्
नंतर सर्व देवता आणि ऋषी आपापल्या स्थानावर परत गेले आणि घडलेल्या गोष्टींवर आश्चर्यचकित होऊन एकमेकांशी चर्चा करू लागले.
ययुः प्रमुदिताः कामं स्वाश्रमान्पावनानथ
ते सर्व आनंदित मनाने, जसे वाटले तसे, आपल्या पवित्र आश्रमात परत गेले.
श्रुत्वा वाणीं परमविशदां व्योमजां श्रोत्ररम्यां सर्वेषां वै प्रकृतिविषये भक्तिभावश्च जातः । चक्रुः सर्वे द्विजमुनिगणाः पूजनं भक्तियुक्ता- स्तस्याः कामं निखिलफलदं चागमोक्तं मुनीन्द्राः
त्या अत्यंत स्वच्छ, आकाशातून आलेल्या आणि कानाला आनंद देणाऱ्या वाणीचे ऐकल्यावर, सर्वांच्या मनात आद्य प्रकृती विषयी भक्ती उत्पन्न झाली. मग सर्व द्विज आणि ऋषी, भक्तीभावाने, शास्त्रात सांगितल्याप्रमाणे तिची पूजा करू लागले, जी सर्व इच्छित फळे देणारी आहे.
युधाजिद्वीरसेनयोर्युद्धार्थं सज्जीभवनम् जनमेजय उवाच श्रुतो वै हरिणा क्लृप्तो यज्ञो विस्तरतो द्विज । महिमानं तथाम्बाया वद विस्तरतो मम
जनमेजय म्हणाले: द्विजश्रेष्ठा, मी हरिने केलेल्या यज्ञाचे आणि माताजीच्या महिम्याचे तपशीलवार ऐकले आहे. कृपया ते मला सविस्तर सांग.
श्रुत्वा देव्याश्चरित्रं वै कुर्वे मखमनुत्तमम् । प्रसादात्तव विप्रेन्द्र भविष्यामि च पावनः
देवीचे चरित्र ऐकून मी उत्तम यज्ञ करीन; तुझ्या कृपेने, विप्रश्रेष्ठा, मीही पावन होईन.
व्यास उवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि देव्याश्चरितमुत्तमम् । इतिहासं पुराणञ्च कथयामि सुविस्तरम्
व्यास म्हणाले: राजन, ऐक, मी देवीचे श्रेष्ठ चरित्र सांगतो. मी तुला हा प्राचीन इतिहास आणि पुराण सविस्तर सांगणार आहे.
कोसलेषु नृपश्रेष्ठः सूर्यवंशसमुद्भवः । पुष्यपुत्रो महातेजा ध्रुवसन्धिरिति स्मृतः
कोसल देशात, सूर्यवंशात जन्मलेला, पुष्याचा तेजस्वी पुत्र, ध्रुवसंधी नावाचा एक श्रेष्ठ राजा होता.
धर्मात्मा सत्यसन्धश्च वर्णाश्रमहिते रतः । अयोध्यायां समृद्धायां राज्यं चक्रे शुचिव्रतः
तो राजा धर्मनिष्ठ, सत्यवचन पाळणारा आणि वर्णाश्रमधर्माच्या हितासाठी नेहमी तत्पर होता. त्याने समृद्ध अयोध्येत शुद्ध व्रत पाळून राज्य केले.
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्ये तथा द्विजाः । स्वां स्वां वृत्तिं समास्थाय तद्राज्ये धर्मतोऽभवन्
त्याच्या राज्यात ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र आणि इतर द्विज आपापल्या कर्तव्यांमध्ये मग्न राहून धर्माने वागत होते.
न चौराः पिशुना धूर्तास्तस्य राज्ये च कुत्रचित् । दम्भाः कृतघ्ना मूर्खाश्च वसन्ति किल मानवाः
त्याच्या राज्यात कुठेही चोर, निंदा करणारे किंवा फसवणूक करणारे नव्हते; असे सांगितले जाते की, कपटी, कृतघ्न किंवा मूर्ख लोक माणसांत राहत नव्हते.
एवं वै वर्तमानस्य नृपस्य कुरुसत्तम । द्वे पत्न्यौ रूपसम्पन्ने ह्यासतुः कामभोगदे
असा हा राजा राज्य करत असताना, कुरुकुळातील श्रेष्ठ, त्याला दोन सुंदर आणि सुख देणाऱ्या पत्नी होत्या.
मनोरमा धर्मपत्नी सुरूपाऽतिविचक्षणा । लीलावती द्वितीया च साऽपि रूपगुणान्विता
त्यातील मुख्य पत्नी मनोहरमा ही सुंदर आणि अत्यंत बुद्धिमान होती; दुसरी लीलावती हिलाही सौंदर्य आणि गुण लाभले होते.
विजहार सपत्नीभ्यां गृहेषूपवनेषु च । क्रीडागिरौ दीर्घिकासु सौधेषु विविधेषु च
राजा दोन्ही पत्नींसोबत राजवाड्यात, बागेत, क्रीडागिरीवर, तलावांमध्ये आणि विविध प्रासादांमध्ये आनंदाने विहार करत असे.
मनोरमा शुभे काले सुषुवे पुत्रमुत्तमम् । सुदर्शनाभिधं पुत्रं राजलक्षणसंयुतम्
शुभ काळात मनोहरमाने एक उत्तम पुत्र जन्माला घातला, त्याचे नाव सुदर्शन ठेवले गेले आणि त्याच्यात राजघराण्याचे सर्व गुण होते.
लीलावत्यपि तत्पत्नी मासेनैकेन भामिनी । सुषुवे सुन्दरं पुत्रं शुभे पक्षे दिने तथा
दुसरी पत्नी लीलावतीनेही एका महिन्यात, शुभ पक्षात आणि शुभ दिवशी, सुंदर पुत्रास जन्म दिला.
चकार नृपतिस्तत्र जातकर्मादिकं द्वयोः । ददौ दानानि विप्रेभ्यः पुत्रजन्मप्रमोदितः
राजाने त्या दोन्ही मुलांसाठी जातकर्म आणि इतर विधी केले आणि पुत्रप्राप्तीच्या आनंदाने ब्राह्मणांना दान दिले.
प्रीतिं तयोः समां राजा चकार सुतयोर्नृप । नृपश्चकार सौहार्देष्वन्तरं न कदाचन
राजाने दोन्ही मुलांवर सारखेच प्रेम केले आणि कधीही त्यांच्या बाबतीत मनात भेदभाव केला नाही.
चूडाकर्म तयोश्चक्रे विधिना नृपसत्तमः । यथाविभवमेवासौ प्रीतियुक्तः परन्तपः
राजाने दोघांच्याही चूडाकर्म विधीपूर्वक, आपल्या सामर्थ्यानुसार आणि प्रेमाने केले.
कृतचूडौ सुतौ कामं जह्रतुर्नृपतेर्मनः । क्रीडमानावुभौ कान्तौ लोकानामनुरञ्जकौ
चूडाकर्म झाल्यावर, दोन्ही देखणे मुले एकत्र खेळत असताना राजाचे मन आनंदित करत आणि सर्व लोकांना आपलेसे वाटू लागले.
तयोः सुदर्शनो ज्येष्ठो लीलावत्याः सुतः शुभः । शत्रुजित्संज्ञकः कामं चाटुवाक्यो बभूव ह
त्यांपैकी मोठा मुलगा म्हणजे सुदर्शन, लीलावतीचा शुभ पुत्र, ज्याला शत्रुजित असेही म्हणत आणि तो नेहमी गोड बोलायचा.
नृपतेः प्रीतिजनको मञ्जुवाक्चारुदर्शनः । प्रजानां वल्लभः सोऽभूत्तथा मन्त्रिजनस्य वै
तो राजाला प्रिय, मधुर बोलणारा आणि सुंदर दिसणारा होता, त्यामुळे प्रजेला आणि मंत्र्यांनाही तो आवडू लागला.
तथा तस्मिन्नृपः प्रीतिञ्चकार गुणयोगतः । मन्दभाग्यान्मन्दभावो न तथा वै सुदर्शने
राजाने त्याच्या गुणांमुळे त्याच्यावर विशेष प्रेम केले, पण मंदभाग्य आणि मंद स्वभाव असलेल्या दुसऱ्या मुलावर तसे प्रेम केले नाही.