ब्रह्मैवाहं न संसारी सदा मुक्तः सनातनः । देहेन मम सम्बन्धः कर्मणा प्रतिपादितः
'मीच ब्रह्म आहे, संसारात अडकलेला नाही, नेहमीच मुक्त आणि सनातन आहे; या देहाशी माझा संबंध फक्त कर्मामुळे आहे.'
तानि सर्वाणि मुक्तानि शुभानि चेतराणि च । मनुष्यदेहयोगेन सुखदुःखानुसाधनात्
सुखदुःख देणारी, शुभ किंवा अशुभ अशी सगळी बंधने, माणसाच्या देहामुळेच सुटतात, कारण त्यातूनच सुखदुःखाचा अनुभव येतो.
विमुक्तोऽतिभयाद्घोरादस्मात्संसारसङ्कटात् । इत्येवं चिन्त्यमानस्तु स्नानदानविवर्जितः
या अत्यंत भयंकर आणि भीतीदायक संसारबंधनातून जो मुक्त होतो आणि असं विचार करतो, जरी त्याने स्नान किंवा दान केलं नसलं—
मरणं चेदवाप्नोति स मुच्च्येज्जन्मदुःखतः । एषा काष्ठा परा प्रोक्ता योगिनामपि दुर्लभा
अशा रीतीने मृत्यू आला, तर जन्माच्या दुःखातून तो मुक्त होतो; ही अवस्था फार उच्च मानली जाते, आणि योग्यांनाही ती दुर्मिळ असते.
पिता ते नृपशार्दूल श्रुत्वा शापं द्विजोदितम् । देहे ममत्वं कृतवान्न निर्वेदमवाप्तवान्
राजसिंहा, तुझ्या वडिलांनी ऋषिंनी दिलेला शाप ऐकूनही देहाशी आसक्ती धरली आणि त्यांना वैराग्य आले नाही.
नीरोगो मम देहोऽयं राज्यं निहतकण्टकम् । कथं जीवाम्यहं कामं मन्त्रज्ञानानयन्तु वै
'माझं शरीर निरोगी आहे, माझं राज्य शत्रुमुक्त आहे; मी कसा इच्छेने मरू? मंत्र जाणणाऱ्यांना बोलवा.'
औषधं मणिमन्त्रं च यन्त्रं परमकं तथा । आरोहणं तथा सौधे कृतवान्नृपतिस्तदा
त्यावेळी राजाने औषध, रत्न, मंत्र, आणि श्रेष्ठ उपाय वापरले, आणि राजवाड्यावरही गेला.
न स्नानं न कृतं दानं न देव्याः स्मरणं कृतम् । न भूमौ शयनं चैव दैवं मत्वा परं तथा
त्याने स्नान केलं नाही, दान दिलं नाही, देवीचं स्मरण केलं नाही, ना जमिनीवर झोपला; कारण त्याला दैवच श्रेष्ठ वाटलं.
मग्नो मोहार्णवे घोरे मृतः सौधेऽहिना हतः । कृत्वा पापं कलेर्योगात्तापसस्यावमानजम्
मोहाच्या भीषण सागरात बुडून, तो राजवाड्यातच सर्पदंशाने मरण पावला; कलियुगाच्या प्रभावामुळे आणि तपस्व्याचा अपमान केल्याने त्याने पाप केलं.
अवश्यमेव नरकं एतैराचरणैर्भवेत् । तस्मात्तं पितरं पापात्समुद्धर नृपोत्तम
अशा कृत्यांमुळे नरकात जाणं निश्चितच होतं; म्हणून, राजाधिराज, तुझ्या वडिलांना त्या पापातून मुक्त कर.
सूत उवाच इति श्रुत्वा वचस्तस्य व्यासस्यामिततेजसः । साश्रुकण्ठोऽतिदुःखार्तो बभूव जनमेजयः
सूतेने सांगितले: व्यासांचे हे अमर्याद तेजस्वी शब्द ऐकून जनमेजयाच्या गळ्यात हुंदका दाटला आणि तो फार दुःखी झाला.
धिगिदं जीवितं मेऽद्य पिता मे नरके स्थितः । तत्करोमि यथैवाद्य स्वर्गं यात्युत्तरासुतः
'माझ्या या जीवनाला धिक्कार आहे, कारण माझे वडील नरकात आहेत; आज मी असं काही करीन की उत्तरेचा मुलगा जसा स्वर्गात गेला, तसंच माझे वडीलही जातील.'
विष्णुनानुष्ठानवर्णनम् राजोवाच हरिणा तु कथं यज्ञः कृतः पूर्वं पितामह । जगत्कारणरूपेण विष्णुना प्रभविष्णुना
राजा म्हणाला: हे पितामह, सर्व विश्वाचा कारण असलेला, सर्वशक्तिमान विष्णू हरिने पूर्वी कसा यज्ञ केला, हे मला सांगा.
के सहायास्तु तत्रासन्ब्राह्मणाः के महामते । ऋत्विजो वेदतत्त्वज्ञास्तन्मे ब्रूहि परन्तप
हे महाज्ञानी, त्या यज्ञात त्याचे मदतीला कोण होते? कोणते ब्राह्मण, कोणते ऋत्विज आणि वेदाचा खरा अर्थ जाणणारे कोण होते? हे शत्रूंचा नाश करणारा, मला हे सर्व सांग.
पश्चात्करोम्यहं यज्ञं विधिदृष्टेन कर्मणा । श्रुत्वा विष्णुकृतं यागमम्बिकायाः समाहितः
विष्णूंनी अंबिकेच्या पूजेसाठी जो यज्ञ केला, त्याची कथा मी ऐकल्यावर, मीही विधिप्रमाणे यज्ञ करीन.
व्यास उवाच राजञ्छृणु महाभाग विस्तरं परमाद्भुतम् । यथा भगवता यज्ञः कृतश्च विधिपूर्वकः
व्यास म्हणाले: राजन, तू फार भाग्यवान आहेस. भगवंताने कसा विधिपूर्वक यज्ञ केला, ती अद्भुत आणि सविस्तर कथा ऐक.
विसर्जिता यदा देव्या दत्त्वा शक्तीश्च तास्त्रयः । काजेशाः पुरुषा जाता विमानवरमास्थिताः
जेव्हा देवीने तिच्या शक्ती सोडल्या आणि त्या तीन शक्ती दिल्या, तेव्हा कार्याचे अधिपती पुरुषरूपात प्रकट झाले आणि सुंदर विमानांमध्ये स्थान घेतले.
प्राप्ता महार्णवं घोरं त्रयस्ते विबुधोत्तमाः । चक्रुः स्थानानि वासार्थं समुत्पाद्य धरां स्थिताः
ते तिघे श्रेष्ठ देव घोर महासागरात पोहोचले. त्यांनी पृथ्वी निर्माण करून, स्वतःच्या वास्तव्याकरिता आपली ठिकाणे निश्चित केली.
आधारशक्तिरचला मुक्ता देव्या स्वयं ततः । तदाधारा स्थिता जाता धरा मेदःसमन्विता
तेव्हा स्थिर आधारशक्ती देवीने स्वतः मुक्त केली; ती आधारशक्ती, मेदयुक्त होऊन, पृथ्वी झाली आणि स्थिर झाली.
मधुकैटभयोर्मेदः संयोगान्मेदिनी स्मृता । धारणाच्च धरा प्रोक्ता पृथ्वी विस्तारयोगतः
मधु आणि कैटभ यांच्या मेदाच्या संयोगाने जी पृथ्वी निर्माण झाली, तिला 'मेदिनि' म्हणतात; ती धारण करते म्हणून 'धरा', आणि विस्तारामुळे 'पृथ्वी' असे नाव आहे.
मही चापि महीयस्त्वाद्धृता सा शेषमस्तके । गिरयश्च कृताः सर्वे धारणार्थ प्रविस्तराः
ती पृथ्वी, सर्वात महान असल्याने, शेषाच्या डोक्यावर ठेवली आहे; आणि सर्व पर्वत विस्ताराने, धारणेसाठी निर्माण केले गेले.
लोहकीलं यथा काष्ठे तथा ते गिरयः कृताः । महीधरो महाराज प्रोच्यते विबुधैर्जनैः
जसे लाकडात लोखंडी खिळे ठोकतात, तसे हे पर्वत निर्माण केले गेले; म्हणून महर्षी आणि लोक त्याला 'महीधर' असे म्हणतात.
जातरूपमयो मेरुर्बहुयोजनविस्तरः । कृतो मणिमयैः शृङ्गैः शोभितः परमाद्भुतः
मेरू पर्वत सोन्याचा बनवला असून, अनेक योजन विस्तारलेला आहे. तो मणीमय शिखरांनी शोभलेला आणि फारच अद्भुत आहे.
मरीचिर्नारदोऽत्रिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । दक्षो वसिष्ठ इत्येते ब्रह्मणः प्रथिताः सुताः
मरीचि, नारद, अत्रि, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, दक्ष आणि वसिष्ठ — हे ब्रह्मदेवांचे प्रसिद्ध पुत्र आहेत.
मरीचेः कश्यपो जातो दक्षकन्यास्त्रयोदश । ताभ्यो देवाश्च दैत्याश्च समुत्पन्ना ह्यनेकशः
मरीचि यांचा कश्यप नावाचा पुत्र झाला; आणि दक्षाच्या तेरा कन्यांपासून अनेक देव आणि दैत्य उत्पन्न झाले.
ततस्तु काश्यपी सृष्टिः प्रवृत्ता चातिविस्तरा । मनुष्यपशुसर्पादिजातिभेदैरनेकधा
नंतर कश्यपापासून फार मोठी सृष्टी निर्माण झाली, ज्यात माणसे, पशू, साप आणि इतर अनेक जातींचा समावेश आहे.
ब्रह्मणश्चार्धदेहात्तु मनुः स्वायम्भुवोऽभवत् । शतरूपा तथा नारी सञ्जाता वामभागतः
ब्रह्मदेवाच्या अर्ध्या देहापासून स्वयंभुव मनू उत्पन्न झाला; आणि डाव्या भागातून शतरूपा नावाची स्त्री निर्माण झाली.
प्रियव्रतोत्तानपादौ सुतौ तस्या बभूवतुः । तिस्त्रः कन्या वरारोहा ह्यभवन्नतिसुन्दरीः
त्यांना प्रियव्रत आणि उत्तानपाद हे दोन पुत्र झाले; आणि तीन कन्या होत्या, त्या सर्व अतिशय सुंदर आणि तेजस्वी होत्या.
एवं सृष्टिं समुत्पाद्य भगवान्कमलोद्भवः । चकार ब्रह्मलोकञ्च मेरुशृङ्गे मनोहरम्
अशा प्रकारे सृष्टी निर्माण करून, कमळातून जन्मलेले भगवंत ब्रह्मदेवांनी मेरूच्या शिखरावर रमणीय ब्रह्मलोक निर्माण केला.
वैकुण्ठं भगवान्विष्णू रमारमणमुत्तमम् । क्रीडास्थानं सुरम्यञ्च सर्वलोकोपरिस्थितम्
भगवान विष्णूंनी लक्ष्मीच्या आनंदासाठी, सर्व लोकांच्या वर असलेले, अत्यंत सुंदर आणि रम्य असे वैकुंठ धाम निर्माण केले.