तथा त्वं कुरु राजेन्द्र विधिं ते प्रब्रवीम्यहम् । ब्राह्मणाः सन्ति राजेन्द्र विधिज्ञा वेदवित्तमाः
राजेंद्र, तूही तसेच कर; मी तुला विधी सांगतो. येथे वेद व विधी जाणणारे ब्राह्मण उपस्थित आहेत.
देवीबीजविधानज्ञा मन्त्रमार्गविचक्षणाः । याजकास्ते भविष्यन्ति यजमानस्त्वमेव हि
देवीबीजविधान जाणणारे, मंत्रमार्गात निपुण असे ब्राह्मण यजमान होतील आणि तूच यजमान राहशील.
कृत्वा यज्ञं विधानेन दत्त्वा पुण्य़ं मखार्जितम् । समुद्धर महाराज पितरं दुर्गतिङ्गतम्
राजा, विधिपूर्वक यज्ञ करून, त्याने मिळालेले पुण्य दान देऊन, दुर्गतीत गेलेल्या पित्याचे उद्धार कर.
विप्रावमानजं पापं दुर्घटं नरकप्रदम् । तथैव शापजो दोषः प्राप्तः पित्रा तवानघ
ब्राह्मणांचा अपमान करून निर्माण झालेले, नरकात नेणारे कठीण पाप, तसेच शापामुळे आलेला दोष, हे तुझ्या पित्याने ओढवले आहेत, हे निष्पापा.
तथा दुर्मरणं प्राप्तं सर्पदंशेन भूभुजा । अन्तराले तथा मृत्यूर्न भूमौ कुशसंस्तरे
राजाला सर्पदंशामुळे फार भयंकर मृत्यू आला, पण तो मृत्यू ना जमिनीवर आला, ना कुशाच्या आसनावर आला.
न सङ्ग्रामे न गङ्गायां स्नानदानादिवर्जितम् । मरणं ते पितुस्तत्र सौधे जातं कुरूद्वह
तो युद्धात मेला नाही, ना गंगेच्या स्नान किंवा दान करताना मेला; कुरुवंशातील श्रेष्ठा, त्याचा मृत्यू त्या राजवाड्यातच झाला, असे शुभ कर्म त्याला करता आले नाहीत.
कृपणानि च सर्वाणि नरकस्य नृपोत्तम । तत्रैकं कारणं तस्य न जातं चातिदुर्लभम्
राजाधिराज, नरकातील सगळ्या यातनांना एकच कारण असते; पण त्याच्यासाठी ते दुर्मिळ कारण घडले नाही.
यत्र यत्र स्थितःप्राणो ज्ञात्वा कालं समागतम् । साधनानामभावेऽपि ह्यवशश्चातिसङ्कटे
जिथे जिथे प्राण राहतात, आणि मृत्यू जवळ आला हे कळते, तेव्हा साधन नसतानाही आणि मोठ्या संकटातही माणूस काहीच करू शकत नाही.
यदा निर्वेदमायाति मनसा निर्मलेन वै । पञ्चभूतात्मको देहो मम किञ्चात्र दुःखदम्
जेव्हा मन पूर्ण निर्मळ होते आणि वैराग्य येते, तेव्हा वाटते—'हे शरीर पाच घटकांनी बनलेलं आहे, यात मला काय दुःख आहे?'
पतत्वद्य यथाकामं मुक्तोऽहं निर्गुणोऽव्ययः । नाशात्मकानि तत्त्वानि तत्र का परिदेवना
'आज हे शरीर जसे पडू दे, मी मुक्त आहे, निर्गुण आहे, नाशरहित आहे; जे घटकच नाशवंत आहेत, त्यासाठी शोक कशाला?'
ब्रह्मैवाहं न संसारी सदा मुक्तः सनातनः । देहेन मम सम्बन्धः कर्मणा प्रतिपादितः
'मीच ब्रह्म आहे, संसारात अडकलेला नाही, नेहमीच मुक्त आणि सनातन आहे; या देहाशी माझा संबंध फक्त कर्मामुळे आहे.'
तानि सर्वाणि मुक्तानि शुभानि चेतराणि च । मनुष्यदेहयोगेन सुखदुःखानुसाधनात्
सुखदुःख देणारी, शुभ किंवा अशुभ अशी सगळी बंधने, माणसाच्या देहामुळेच सुटतात, कारण त्यातूनच सुखदुःखाचा अनुभव येतो.
विमुक्तोऽतिभयाद्घोरादस्मात्संसारसङ्कटात् । इत्येवं चिन्त्यमानस्तु स्नानदानविवर्जितः
या अत्यंत भयंकर आणि भीतीदायक संसारबंधनातून जो मुक्त होतो आणि असं विचार करतो, जरी त्याने स्नान किंवा दान केलं नसलं—
मरणं चेदवाप्नोति स मुच्च्येज्जन्मदुःखतः । एषा काष्ठा परा प्रोक्ता योगिनामपि दुर्लभा
अशा रीतीने मृत्यू आला, तर जन्माच्या दुःखातून तो मुक्त होतो; ही अवस्था फार उच्च मानली जाते, आणि योग्यांनाही ती दुर्मिळ असते.
पिता ते नृपशार्दूल श्रुत्वा शापं द्विजोदितम् । देहे ममत्वं कृतवान्न निर्वेदमवाप्तवान्
राजसिंहा, तुझ्या वडिलांनी ऋषिंनी दिलेला शाप ऐकूनही देहाशी आसक्ती धरली आणि त्यांना वैराग्य आले नाही.
नीरोगो मम देहोऽयं राज्यं निहतकण्टकम् । कथं जीवाम्यहं कामं मन्त्रज्ञानानयन्तु वै
'माझं शरीर निरोगी आहे, माझं राज्य शत्रुमुक्त आहे; मी कसा इच्छेने मरू? मंत्र जाणणाऱ्यांना बोलवा.'
औषधं मणिमन्त्रं च यन्त्रं परमकं तथा । आरोहणं तथा सौधे कृतवान्नृपतिस्तदा
त्यावेळी राजाने औषध, रत्न, मंत्र, आणि श्रेष्ठ उपाय वापरले, आणि राजवाड्यावरही गेला.
न स्नानं न कृतं दानं न देव्याः स्मरणं कृतम् । न भूमौ शयनं चैव दैवं मत्वा परं तथा
त्याने स्नान केलं नाही, दान दिलं नाही, देवीचं स्मरण केलं नाही, ना जमिनीवर झोपला; कारण त्याला दैवच श्रेष्ठ वाटलं.
मग्नो मोहार्णवे घोरे मृतः सौधेऽहिना हतः । कृत्वा पापं कलेर्योगात्तापसस्यावमानजम्
मोहाच्या भीषण सागरात बुडून, तो राजवाड्यातच सर्पदंशाने मरण पावला; कलियुगाच्या प्रभावामुळे आणि तपस्व्याचा अपमान केल्याने त्याने पाप केलं.
अवश्यमेव नरकं एतैराचरणैर्भवेत् । तस्मात्तं पितरं पापात्समुद्धर नृपोत्तम
अशा कृत्यांमुळे नरकात जाणं निश्चितच होतं; म्हणून, राजाधिराज, तुझ्या वडिलांना त्या पापातून मुक्त कर.
सूत उवाच इति श्रुत्वा वचस्तस्य व्यासस्यामिततेजसः । साश्रुकण्ठोऽतिदुःखार्तो बभूव जनमेजयः
सूतेने सांगितले: व्यासांचे हे अमर्याद तेजस्वी शब्द ऐकून जनमेजयाच्या गळ्यात हुंदका दाटला आणि तो फार दुःखी झाला.
धिगिदं जीवितं मेऽद्य पिता मे नरके स्थितः । तत्करोमि यथैवाद्य स्वर्गं यात्युत्तरासुतः
'माझ्या या जीवनाला धिक्कार आहे, कारण माझे वडील नरकात आहेत; आज मी असं काही करीन की उत्तरेचा मुलगा जसा स्वर्गात गेला, तसंच माझे वडीलही जातील.'
विष्णुनानुष्ठानवर्णनम् राजोवाच हरिणा तु कथं यज्ञः कृतः पूर्वं पितामह । जगत्कारणरूपेण विष्णुना प्रभविष्णुना
राजा म्हणाला: हे पितामह, सर्व विश्वाचा कारण असलेला, सर्वशक्तिमान विष्णू हरिने पूर्वी कसा यज्ञ केला, हे मला सांगा.
के सहायास्तु तत्रासन्ब्राह्मणाः के महामते । ऋत्विजो वेदतत्त्वज्ञास्तन्मे ब्रूहि परन्तप
हे महाज्ञानी, त्या यज्ञात त्याचे मदतीला कोण होते? कोणते ब्राह्मण, कोणते ऋत्विज आणि वेदाचा खरा अर्थ जाणणारे कोण होते? हे शत्रूंचा नाश करणारा, मला हे सर्व सांग.
पश्चात्करोम्यहं यज्ञं विधिदृष्टेन कर्मणा । श्रुत्वा विष्णुकृतं यागमम्बिकायाः समाहितः
विष्णूंनी अंबिकेच्या पूजेसाठी जो यज्ञ केला, त्याची कथा मी ऐकल्यावर, मीही विधिप्रमाणे यज्ञ करीन.
व्यास उवाच राजञ्छृणु महाभाग विस्तरं परमाद्भुतम् । यथा भगवता यज्ञः कृतश्च विधिपूर्वकः
व्यास म्हणाले: राजन, तू फार भाग्यवान आहेस. भगवंताने कसा विधिपूर्वक यज्ञ केला, ती अद्भुत आणि सविस्तर कथा ऐक.
विसर्जिता यदा देव्या दत्त्वा शक्तीश्च तास्त्रयः । काजेशाः पुरुषा जाता विमानवरमास्थिताः
जेव्हा देवीने तिच्या शक्ती सोडल्या आणि त्या तीन शक्ती दिल्या, तेव्हा कार्याचे अधिपती पुरुषरूपात प्रकट झाले आणि सुंदर विमानांमध्ये स्थान घेतले.
प्राप्ता महार्णवं घोरं त्रयस्ते विबुधोत्तमाः । चक्रुः स्थानानि वासार्थं समुत्पाद्य धरां स्थिताः
ते तिघे श्रेष्ठ देव घोर महासागरात पोहोचले. त्यांनी पृथ्वी निर्माण करून, स्वतःच्या वास्तव्याकरिता आपली ठिकाणे निश्चित केली.
आधारशक्तिरचला मुक्ता देव्या स्वयं ततः । तदाधारा स्थिता जाता धरा मेदःसमन्विता
तेव्हा स्थिर आधारशक्ती देवीने स्वतः मुक्त केली; ती आधारशक्ती, मेदयुक्त होऊन, पृथ्वी झाली आणि स्थिर झाली.
मधुकैटभयोर्मेदः संयोगान्मेदिनी स्मृता । धारणाच्च धरा प्रोक्ता पृथ्वी विस्तारयोगतः
मधु आणि कैटभ यांच्या मेदाच्या संयोगाने जी पृथ्वी निर्माण झाली, तिला 'मेदिनि' म्हणतात; ती धारण करते म्हणून 'धरा', आणि विस्तारामुळे 'पृथ्वी' असे नाव आहे.