तेनेति पृष्टः स मुनिर्महात्मा वितर्कमग्नः प्रबभूव कामम् । सत्यव्रतं मेऽद्य भवेन्न भग्नं न दृष्ट इत्युच्चरितेन किं वै
असा प्रश्न विचारल्यावर, तो महर्षी मनात विचार करू लागला—‘आज माझे सत्यव्रत तुटू नये; पण मी म्हणालो की दिसला नाही, तर त्याचा उपयोग काय?’
गतोऽत्र कोलः शरविद्धदेहः कथं ब्रवीम्यद्य मृषाऽमृषा वा । क्षुधार्दितोऽयं परिपृच्छतीव दृष्ट्वा हनिष्यत्यपि सूकरं वै
‘तो बोकरा, बाणांनी जखमी होऊन, इथे आला आहे—पण मी आज खरे कसे बोलू, की खोटे कसे सांगू? हा माणूस उपाशी आहे, विचारतो आहे; त्याने जर बोकरा पाहिला, तर तो नक्कीच त्याला मारेल.’
सत्यं न सत्यं खलु यत्र हिंसा दयान्वितं चानृतमेव सत्यम् । हितं नराणां भवतीह येन तदेव सत्यं न तथाऽन्यथैव
‘जिथे हिंसा होते, तिथे सत्य ते सत्य राहत नाही; आणि जे दयाळू असते, ते खोटे असले तरी तेच खरे असते. जे लोकांच्या हिताचे आहे, तेच इथे सत्य आहे, दुसरे काही नाही.’
हितं कथं स्यादुभयोर्विरुद्धयो- स्तदुत्तरं किं न यथा मृषा वचः । विचारयन्वाडव धर्मसङ्कटे न प्राप वक्तुं वचनं यथोचितम्
‘दोघांच्याही हिताचे कसे होईल, जेव्हा त्यांचे हेतू विरुद्ध आहेत? खोटे बोलणे सोडून दुसरे उत्तर काय देता येईल? अशा धर्मसंकटात तो ऋषी विचार करत राहिला, पण योग्य उत्तर काही त्याच्या तोंडून बाहेर पडले नाही.’
बाणाहतं वीक्ष्य दयान्वितञ्च कोलं तदन्ते समुदाहृतं वचः । तेन प्रसन्ना निजबीजतः शिवा विद्यां दुरापां प्रददौ च तस्मै
ती बाणांनी जखमी झालेला वराह पाहून, दयाळूपणाने त्या वेळी म्हणाली; त्याच्या या भावनेने प्रसन्न होऊन, शुभ्र देवीने स्वतःच्या बीजापासून उत्पन्न होणारे, दुर्मिळ असे ज्ञान त्याला दिले.
बीजोच्चारणतो देव्या विद्या प्रस्फुरिताखिला । वाल्मीकेश्च यथापूर्वं तथा स ह्यभवत्कविः
देवीच्या बीजमंत्राचा उच्चार होताच सर्व ज्ञान प्रकट झाले; आणि तो पूर्वीप्रमाणेच वाल्मीकीसारखा कवी झाला.
तमुवाच द्विजो व्याधं सम्मुखस्थं धनुर्धरम् । सत्यकामस्तु धर्मात्मा श्लोकमेकं दयापरः
मग त्या द्विजाने समोर उभ्या असलेल्या, धनुष्यधारी व्याधाला उद्देशून एक श्लोक सांगितला; सत्यकाम, धर्मात्मा आणि दयाळू असलेल्या त्या द्विजाने एकच श्लोक बोलला.
या पश्यति न सा ब्रूते या ब्रूते सा न पश्यति । अहो व्याध स्वकार्यार्थिन् किं पृच्छसि पुनः पुनः
जी पाहते ती बोलत नाही, आणि जी बोलते ती पाहत नाही; अरे व्याधा, तुला हवे ते मिळवण्यासाठी पुन्हा पुन्हा का विचारतोस?
इत्युक्तस्तु तदा तेन गतोऽसौ पशुहा पुनः । निराशः सूकरे तस्मिन्परावृत्तो निजालये
त्याने असे म्हटल्यावर, त्या पशुहत्याऱ्याने तिथून निघून गेला; वराहाकडून निराश होऊन, तो आपल्या घरी परतला.
ब्राह्मणस्तु कविर्जातः प्राचेतस इवापरः । प्रसिद्धः सर्वलोकेषु नाम्ना सत्यव्रतो द्विजः
पण तो ब्राह्मण दुसरा प्रचेतसपुत्रासारखा कवी झाला; सत्यव्रत नावाने सर्व लोकांत प्रसिद्ध झाला.
सारस्वतं ततो बीजं जजाप विधिपूर्वकम् । पण्डितश्चातिविख्यातो द्विजोऽसौ धरणीतले
त्याने विधिपूर्वक सारस्वत बीजाचा जप केला; आणि तो पंडित द्विज पृथ्वीवर फार प्रसिद्ध झाला.
प्रतिपर्वसु गायन्ति ब्राह्मणा यद्यशः सदा । आख्यानं चातिविस्तीर्ण स्तुवन्ति मुनयः किल
प्रत्येक सणासुदीला ब्राह्मण त्याची कीर्ती नेहमी गातात; आणि ऋषी त्याच्या विस्तृत आख्यानाचे स्तवन करतात.
तच्छ्रुत्वा सदनं तस्य समागम्य तदाश्रमे । येन त्यक्तः पुरा तेन गृहं नीतोऽतिमानितः
हे ऐकून लोक त्याच्या घरात आणि आश्रमात एकत्र आले; पूर्वी ज्याला टाकून दिले होते, त्याला आता मोठ्या सन्मानाने घरी आणले.
तस्माद्राजन्सदा सेव्या पूजनीया च भक्तितः । आदिशक्तिः परा देवी जगतां कारणं हि सा
म्हणून, राजन, आदिशक्ती, परा देवी, जी जगाचा कारण आहे, तिची नेहमी भक्तीने सेवा व पूजा करावी.
तस्या यज्ञं महाराज कुरु वेदविधानतः । सर्वकामप्रदं नित्यं निश्चयं कथितं पुरा
राजाधिराज, वेदविधीनुसार तिचा यज्ञ कर; तो नेहमी सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहे, असे पूर्वी सांगितले आहे.
स्मृता सम्पूजिता भक्त्या ध्याता चोच्चारिता स्तुता । ददाति वाञ्छितानर्थान्कार्यदा तेन कीर्त्यते
तिला आठवले, भक्तीने पूजले, ध्यान केले, उच्चारले किंवा स्तुती केली, की ती हवी ती फळे देते; म्हणून तिला कार्यदायिनी म्हणतात.
अनुभावमिदं राजन् कर्तव्यं सर्वथा बुधैः । दृष्ट्वा रोगयुतान्दीनान्क्षुधितान्निर्धनाञ्छठान्
राजन, रोग, दुःख, भूक, दारिद्र्य आणि फसवणूक यांनी ग्रस्त लोक पाहून, हे कार्य बुद्धिमानांनी नेहमी करावे.
जनानार्तांस्तथा मूर्खान्पीडितान्वैरिभिः सदा । दासानाज्ञाकरान्क्षुद्रान्विकलान्विह्वलानथ
तसेच, नेहमी शत्रूंकडून त्रासलेले, अडचणीतले, अज्ञानी, आज्ञाधारक नोकर, नीच, अपंग आणि व्याकुळ लोक पाहूनही.
अतृप्तान्भोजने भोगे सदार्तानजितेन्द्रियान् । तृष्णाधिकानशक्तांश्च सदाधिपरिपीडितान्
जे अन्न व सुखात कधीच तृप्त होत नाहीत, नेहमी दुःखी असतात, इंद्रियांवर नियंत्रण नाही, तृष्णेने पछाडलेले, शक्तिहीन आणि इतरांकडून नेहमी त्रासलेले आहेत.
तथा विभवसम्पन्नान् पुत्रपौत्रविवर्धनान् । पुष्टदेहांश्च सम्भोगैः संयुतान्वेदवादिनः
तसेच, ज्यांच्याकडे संपत्ती आहे, ज्यांची संतती वाढते, पुष्ट शरीर असलेले, भोगात रमलेले आणि वेदज्ञ लोक.
राजलक्ष्म्या युताञ्छूरान्वशीकृतजनानथ । स्वजनैरवियुक्तांश्च सर्वलक्षणलक्षितान्
राजलक्ष्मीने युक्त, शूर, इतरांना वश केलेले, आपल्या लोकांपासून कधीही वेगळे न झालेले आणि सर्व शुभ गुणांनी युक्त लोक.
व्यतिरेकान्वयाभ्यां च विचेतव्यं विचक्षणैः । एभिर्न पूजिता देवी सर्वार्थफलदा शिवा
विवेकी लोकांनी भेद आणि अभेद या दोन्ही प्रकारांनी विचार करावा; या सर्वांनी देवीची पूजा केली नाही, तरीही ती शुभ्र देवी सर्व फलांची दात्री आहे.
समाराधिता च तथा नृभिरेभिः सदाम्बिका । यतोऽमी सुखिनः सर्वे संसारेऽस्मिन्न संशयः
या लोकांमध्ये या भक्तांनी नेहमी पूजलेली अंबिका सर्वांना सुख देते, यात काहीही शंका नाही.
व्यास उवाच इति राजञ्छ्रुतं तत्र मया मुनिसमागमे । लोमशस्य मुखात्कामं देवीमाहात्म्यमुत्तमम्
व्यास म्हणाले: राजन, त्या ऋषींच्या सभेत मी लोमश यांच्या तोंडून देवीचे श्रेष्ठ माहात्म्य विस्ताराने ऐकले.
इति सञ्चिन्त्य राजेन्द्र कर्तव्यं च सदार्चनम् । भक्त्या परमया देव्याः प्रीत्या च पुरुषर्षभ
हे राजेंद्र, असे विचार करून नेहमीच परम भक्ती आणि प्रेमाने देवीची पूजा करावी.
अम्बायज्ञविधिवर्णनम् राजोवाच वद यज्ञविधिं सम्यग्देव्यास्तस्याः समन्ततः । श्रुत्वा करोम्यहं स्वामिन्यथाशक्ति ह्यतन्द्रितः
राजा म्हणाला: स्वामी, मला देवीच्या यज्ञाची संपूर्ण विधी नीट सांगावी. ऐकून मी ती माझ्या शक्तीनुसार आणि मन लावून पार पाडीन.
पूजाविधिं च मन्त्रांश्च होमद्रव्यमसंशयम् । ब्राह्मणाः कतिसंख्याश्च दक्षिणाश्चतथा पुनः
पूजेची पद्धत, मंत्र, होमासाठी लागणारी सामग्री, ब्राह्मणांची संख्या आणि द्यावयाच्या दक्षिणा हे सर्व मला स्पष्टपणे सांगावे.
व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि देव्या यज्ञं विधानतः । त्रिविधं तु सदा ज्ञेयं विधिदृष्टेन कर्मणा
व्यास म्हणाले: राजन, मी तुला देवीच्या यज्ञाची योग्य रीतीने माहिती सांगतो. हा यज्ञ नेहमी तीन प्रकारचा असतो, आणि तो विधीनुसारच ओळखावा.
सात्त्विकं राजसं चैव तामसं च तथापरम् । मुनीनां सात्त्विकं प्रोक्तं नृपाणां राजसं स्मृतम्
तो यज्ञ सात्त्विक, राजस आणि तामस असे तीन प्रकारचा सांगितला आहे. ऋषींसाठी सात्त्विक, तर राजांसाठी राजस यज्ञ योग्य मानला आहे.
तामसं राक्षसानां वै ज्ञानिनां तु गुणोज्झितम् । विमुक्तानां ज्ञानमयं विस्तरात्प्रब्रवीमि ते
तामस यज्ञ राक्षसांसाठी असतो. ज्ञानी लोकांसाठी तो गुणांपलीकडे असतो आणि मुक्तांसाठी तो केवळ ज्ञानरूप असतो. हे मी तुला विस्ताराने सांगतो.