तेनातिकृष्टेन शरेण विद्धः कोलः किरातेन धनुर्धरेण । पलायमानो भयविह्वलश्च मुनेः समीपं विद्रुतो जगाम
त्या धनुर्धारी शिकाऱ्याने एका बोकराला तीक्ष्ण बाणाने मारले; घाबरून, थरथरत, तो बोकरा ऋषीच्या जवळ पळत आला.
विकंपमानो रुधिरार्द्रदेहो यदा जगामाश्रममण्डलं वै । कालस्तदातीव दयार्द्रभावं प्राप्तो मुनिस्तत्र समीक्ष्य दीनम्
तो बोकरा थरथरत, रक्ताने भिजलेला, जेव्हा आश्रमाच्या हद्दीत आला, तेव्हा ऋषीने त्याची दीन अवस्था पाहून त्याच्या मनात मोठी दया दाटून आली.
अग्रे व्रजन्तं रुधिरार्द्रदेहं दृष्ट्वा मुनिः सूकरमाशु विद्धम् । दयाभिवेशादतिकम्पमानः सारस्वतं बीजमथोच्चचार
समोर रक्ताने भिजलेला बोकरा पाहून, दयाळूपणे आणि थरथरत, त्या ऋषीच्या तोंडून सहजच सरस्वतीचे बीजमंत्र बाहेर पडले.
अज्ञातपूर्वं च तथाश्रुतञ्च दैवान्मुखे वै समुपागतञ्च । न ज्ञातवान्बीजमसौ विमूढो ममज्ज शोके स मुनिर्महात्मा
तो बीजमंत्र त्याला कधी ऐकला किंवा माहीत नव्हता, पण दैवयोगाने त्याच्या तोंडातून निघाला; ऋषी गोंधळला आणि दुःखाने त्याच्या मनात शोक भरून राहिला.
कोलः प्रविश्याश्रममण्डलं तद् गतो निकुञ्जे प्रविलीय गूढम् । अप्राप्तमार्गो दृढनिर्विण्णचेताः प्रवेपमानः शरपीडितत्वात्
तो बोकरा आश्रमाच्या हद्दीत शिरून एका झुडपात लपला; त्याचा माग कळला नाही, मन अगदी खचलेले, आणि बाणाच्या वेदनेने थरथरत होता.
ततः क्षणादाकरणान्तकृष्टं चापं दधानोऽतिकरालदेहः । प्राप्तस्तदन्ते स च मृग्यमाणो निषादराजः किल काल एव
तेवढ्यात, अत्यंत भयंकर शरीराचा, ताणलेले धनुष्य हातात घेतलेला निषादराज आपल्या शिकार मागे शोधत शोधत तिथे पोहोचला.
दृष्ट्वा मुनिं तत्र कुशासने स्थितं नाम्ना तु सत्यव्रतमद्वितीयम् । व्याधः प्रणम्य प्रमुखे स्थितोऽसौ पप्रच्छ कोलः क्व गतो द्विजेश
कुशाच्या आसनावर बसलेला सत्यव्रत ऋषी तिथे दिसला; शिकारी पुढे येऊन नमस्कार करून म्हणाला, 'द्विजश्रेष्ठा, तो बोकरा कुठे गेला?'
जानामि तेऽहं सुव्रतं प्रसिद्धं तेनाद्य पृच्छे मम बाणविद्धः । क्षुधार्दितं मे सकलं कुटुम्बं विभर्तुकामः किल आगतोऽस्मि
हे पुण्यवान, तुझे प्रसिद्ध व्रत मला माहीत आहे म्हणूनच मी आज तुला विचारतो. माझ्या कुटुंबाला भूक लागली आहे, त्यांना पोसण्यासाठी मी हा बाणाने जखमी केलेला प्राणी घेऊन आलो आहे.
वृत्तिर्ममैषा विहिता विधात्रा नान्याऽस्ति विप्रेन्द्र ऋतं ब्रवीमि । भर्तव्यमेवेह कुटुम्बमञ्जसा केनाप्युपायेन शुभाशुभेन
हे ब्राह्मणश्रेष्ठा, माझ्या उपजीविकेचा मार्ग विधात्याने ठरवला आहे; दुसरा काही मार्ग नाही, मी सत्य सांगतो. कुटुंब पोसण्यासाठी काहीही करावे लागले तरी चालेल, ते माझे कर्तव्य आहे.
सत्यं ब्रवीत्वद्य सत्यव्रतोऽसि क्षुधातुरो वर्तते पोष्यवर्गः । क्वासो गतः सूकरो बाणविद्धः पृच्छाम्यहं वाडव ब्रूहि तूर्णम्
आज सत्य बोल, कारण तू सत्यव्रत आहेस. माझे घरचे लोक उपासमारीने त्रस्त आहेत. तो बाणाने जखमी झालेला बोकरा कुठे आहे, हे मी विचारतो, लवकर सांग.
तेनेति पृष्टः स मुनिर्महात्मा वितर्कमग्नः प्रबभूव कामम् । सत्यव्रतं मेऽद्य भवेन्न भग्नं न दृष्ट इत्युच्चरितेन किं वै
असा प्रश्न विचारल्यावर, तो महर्षी मनात विचार करू लागला—‘आज माझे सत्यव्रत तुटू नये; पण मी म्हणालो की दिसला नाही, तर त्याचा उपयोग काय?’
गतोऽत्र कोलः शरविद्धदेहः कथं ब्रवीम्यद्य मृषाऽमृषा वा । क्षुधार्दितोऽयं परिपृच्छतीव दृष्ट्वा हनिष्यत्यपि सूकरं वै
‘तो बोकरा, बाणांनी जखमी होऊन, इथे आला आहे—पण मी आज खरे कसे बोलू, की खोटे कसे सांगू? हा माणूस उपाशी आहे, विचारतो आहे; त्याने जर बोकरा पाहिला, तर तो नक्कीच त्याला मारेल.’
सत्यं न सत्यं खलु यत्र हिंसा दयान्वितं चानृतमेव सत्यम् । हितं नराणां भवतीह येन तदेव सत्यं न तथाऽन्यथैव
‘जिथे हिंसा होते, तिथे सत्य ते सत्य राहत नाही; आणि जे दयाळू असते, ते खोटे असले तरी तेच खरे असते. जे लोकांच्या हिताचे आहे, तेच इथे सत्य आहे, दुसरे काही नाही.’
हितं कथं स्यादुभयोर्विरुद्धयो- स्तदुत्तरं किं न यथा मृषा वचः । विचारयन्वाडव धर्मसङ्कटे न प्राप वक्तुं वचनं यथोचितम्
‘दोघांच्याही हिताचे कसे होईल, जेव्हा त्यांचे हेतू विरुद्ध आहेत? खोटे बोलणे सोडून दुसरे उत्तर काय देता येईल? अशा धर्मसंकटात तो ऋषी विचार करत राहिला, पण योग्य उत्तर काही त्याच्या तोंडून बाहेर पडले नाही.’
बाणाहतं वीक्ष्य दयान्वितञ्च कोलं तदन्ते समुदाहृतं वचः । तेन प्रसन्ना निजबीजतः शिवा विद्यां दुरापां प्रददौ च तस्मै
ती बाणांनी जखमी झालेला वराह पाहून, दयाळूपणाने त्या वेळी म्हणाली; त्याच्या या भावनेने प्रसन्न होऊन, शुभ्र देवीने स्वतःच्या बीजापासून उत्पन्न होणारे, दुर्मिळ असे ज्ञान त्याला दिले.
बीजोच्चारणतो देव्या विद्या प्रस्फुरिताखिला । वाल्मीकेश्च यथापूर्वं तथा स ह्यभवत्कविः
देवीच्या बीजमंत्राचा उच्चार होताच सर्व ज्ञान प्रकट झाले; आणि तो पूर्वीप्रमाणेच वाल्मीकीसारखा कवी झाला.
तमुवाच द्विजो व्याधं सम्मुखस्थं धनुर्धरम् । सत्यकामस्तु धर्मात्मा श्लोकमेकं दयापरः
मग त्या द्विजाने समोर उभ्या असलेल्या, धनुष्यधारी व्याधाला उद्देशून एक श्लोक सांगितला; सत्यकाम, धर्मात्मा आणि दयाळू असलेल्या त्या द्विजाने एकच श्लोक बोलला.
या पश्यति न सा ब्रूते या ब्रूते सा न पश्यति । अहो व्याध स्वकार्यार्थिन् किं पृच्छसि पुनः पुनः
जी पाहते ती बोलत नाही, आणि जी बोलते ती पाहत नाही; अरे व्याधा, तुला हवे ते मिळवण्यासाठी पुन्हा पुन्हा का विचारतोस?
इत्युक्तस्तु तदा तेन गतोऽसौ पशुहा पुनः । निराशः सूकरे तस्मिन्परावृत्तो निजालये
त्याने असे म्हटल्यावर, त्या पशुहत्याऱ्याने तिथून निघून गेला; वराहाकडून निराश होऊन, तो आपल्या घरी परतला.
ब्राह्मणस्तु कविर्जातः प्राचेतस इवापरः । प्रसिद्धः सर्वलोकेषु नाम्ना सत्यव्रतो द्विजः
पण तो ब्राह्मण दुसरा प्रचेतसपुत्रासारखा कवी झाला; सत्यव्रत नावाने सर्व लोकांत प्रसिद्ध झाला.
सारस्वतं ततो बीजं जजाप विधिपूर्वकम् । पण्डितश्चातिविख्यातो द्विजोऽसौ धरणीतले
त्याने विधिपूर्वक सारस्वत बीजाचा जप केला; आणि तो पंडित द्विज पृथ्वीवर फार प्रसिद्ध झाला.
प्रतिपर्वसु गायन्ति ब्राह्मणा यद्यशः सदा । आख्यानं चातिविस्तीर्ण स्तुवन्ति मुनयः किल
प्रत्येक सणासुदीला ब्राह्मण त्याची कीर्ती नेहमी गातात; आणि ऋषी त्याच्या विस्तृत आख्यानाचे स्तवन करतात.
तच्छ्रुत्वा सदनं तस्य समागम्य तदाश्रमे । येन त्यक्तः पुरा तेन गृहं नीतोऽतिमानितः
हे ऐकून लोक त्याच्या घरात आणि आश्रमात एकत्र आले; पूर्वी ज्याला टाकून दिले होते, त्याला आता मोठ्या सन्मानाने घरी आणले.
तस्माद्राजन्सदा सेव्या पूजनीया च भक्तितः । आदिशक्तिः परा देवी जगतां कारणं हि सा
म्हणून, राजन, आदिशक्ती, परा देवी, जी जगाचा कारण आहे, तिची नेहमी भक्तीने सेवा व पूजा करावी.
तस्या यज्ञं महाराज कुरु वेदविधानतः । सर्वकामप्रदं नित्यं निश्चयं कथितं पुरा
राजाधिराज, वेदविधीनुसार तिचा यज्ञ कर; तो नेहमी सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहे, असे पूर्वी सांगितले आहे.
स्मृता सम्पूजिता भक्त्या ध्याता चोच्चारिता स्तुता । ददाति वाञ्छितानर्थान्कार्यदा तेन कीर्त्यते
तिला आठवले, भक्तीने पूजले, ध्यान केले, उच्चारले किंवा स्तुती केली, की ती हवी ती फळे देते; म्हणून तिला कार्यदायिनी म्हणतात.
अनुभावमिदं राजन् कर्तव्यं सर्वथा बुधैः । दृष्ट्वा रोगयुतान्दीनान्क्षुधितान्निर्धनाञ्छठान्
राजन, रोग, दुःख, भूक, दारिद्र्य आणि फसवणूक यांनी ग्रस्त लोक पाहून, हे कार्य बुद्धिमानांनी नेहमी करावे.
जनानार्तांस्तथा मूर्खान्पीडितान्वैरिभिः सदा । दासानाज्ञाकरान्क्षुद्रान्विकलान्विह्वलानथ
तसेच, नेहमी शत्रूंकडून त्रासलेले, अडचणीतले, अज्ञानी, आज्ञाधारक नोकर, नीच, अपंग आणि व्याकुळ लोक पाहूनही.
अतृप्तान्भोजने भोगे सदार्तानजितेन्द्रियान् । तृष्णाधिकानशक्तांश्च सदाधिपरिपीडितान्
जे अन्न व सुखात कधीच तृप्त होत नाहीत, नेहमी दुःखी असतात, इंद्रियांवर नियंत्रण नाही, तृष्णेने पछाडलेले, शक्तिहीन आणि इतरांकडून नेहमी त्रासलेले आहेत.
तथा विभवसम्पन्नान् पुत्रपौत्रविवर्धनान् । पुष्टदेहांश्च सम्भोगैः संयुतान्वेदवादिनः
तसेच, ज्यांच्याकडे संपत्ती आहे, ज्यांची संतती वाढते, पुष्ट शरीर असलेले, भोगात रमलेले आणि वेदज्ञ लोक.