न च तीर्थे तपस्तप्तं सेविता न च साधवः । न द्विजाः पूजिता द्रव्यैस्तेन जातोऽस्मि दुष्टधीः
"मी तीर्थस्थळी तप केले नाही, साधूंची सेवा केली नाही, किंवा ब्राह्मणांचे धनाने पूजन केले नाही—म्हणूनच माझा मन वाईट झाला आहे."
वर्तन्ते मुनिपुत्राश्च वेदशास्त्रार्थपारगाः । अहं सुमूढः सञ्जातो दैवयोगेन केनचित्
"मुनींची मुले येथे आहेत, वेदशास्त्रांचा अर्थ समजून घेतलेली; पण मी मात्र कोणत्या तरी नशिबामुळे अगदीच मूढ झालो आहे."
न जानामि तपस्तप्तुं किं करोमि सुसाधनम् । मिथ्यायं मेऽत्र सङ्कल्पो न मे भाग्यं शुभं किल
"मला तप कसे करावे हेच माहीत नाही—मग मी चांगले काय करू? माझा निश्चयही खोटाच आहे; माझ्या नशिबात काहीच शुभ नाही."
दैवमेव परं मन्ये धिक्पौरुषमनर्थकम् । वृथा श्रमकृतं कार्यं दैवाद्भवति सर्वथा
"माझ्या मते नशिबच श्रेष्ठ आहे; मानवी प्रयत्न व्यर्थ आहेत. मेहनत करून केलेले कार्य वाया जाते; सर्व काही शेवटी नशिबानेच घडते."
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च शक्राद्याः किल देवताः । कालस्य वशगाः सर्वे कालो हि दुरतिक्रमः
"ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र आणि इंद्रासारखे सर्व देवही काळाच्या अधीन आहेत; कारण काळाला कोणीही टाळू शकत नाही."
एवंविधान्वितर्कांस्तु कुर्वाणोऽहर्निशं द्विजः । स्थितस्तत्राश्रमे तीरे जान्हव्याः पावने स्थले
अशा प्रकारचे विचार तो ब्राह्मण रात्रंदिवस करत असे. तो त्या आश्रमात, पवित्र जाह्नवीच्या काठी, तिथेच राहात होता.
विरक्तः स तु सञ्जातः स्थितस्तत्राश्रमे द्विजः । कालातिवाहनं शान्तश्चकार विजने वने
त्या ब्राह्मणाने सर्व गोष्टींना मन लावून सोडले आणि तो त्या आश्रमात शांतपणे, एकाकी जंगलात आपला वेळ घालवत राहिला.
एवं स्थितस्य तु वने विमलोदके वै वर्षाणि तत्र नवपञ्च गतानि कामम् । नाराधनं न च जपं न विवेद मन्त्रं कालातिवाहनमसौ कृतवान् वने वै
अशा रीतीने तो त्या स्वच्छ पाण्याच्या जंगलात राहत असताना, त्याला हवे तसे पंधरा वर्षे तिथे गेली; त्याने ना पूजा केली, ना जप केला, ना कोणता मंत्र माहीत होता—फक्त वेळ घालवला.
जानाति तस्य विततं व्रतमेव लोकः सत्यं वदत्यपि मुनिः किल नामजातम् । जातं यशश्च सकलेषु जनेषु कामं सत्यव्रतोऽयमनिशं न मृषाभिभाषी
लोकांना त्याच्या मोठ्या व्रताचीच माहिती होती; तो ऋषीही फक्त आपले नाव आणि कुळ सांगायचा. त्याची कीर्ती सर्वत्र पसरली होती—‘हा सत्यव्रत दिवस-रात्र कधीही खोटं बोलत नाही.’
तत्रैकदा तु मृगयां रममाण एव प्राप्तो निषादनिशठो धृतचापबाणः । क्रीडन् वनेऽतिविपुले यमतुल्यदेहः क्रूराकृतिर्हननकर्मणि चातिदक्षः
एकदा तिथे शिकारीचा आनंद घेत असताना, धनुष्य आणि बाण घेऊन, यमासारखा अंगाने बलाढ्य, रौद्र दिसणारा आणि मारण्यात कुशल असा एक निषाद त्या विस्तीर्ण जंगलात आला.
तेनातिकृष्टेन शरेण विद्धः कोलः किरातेन धनुर्धरेण । पलायमानो भयविह्वलश्च मुनेः समीपं विद्रुतो जगाम
त्या धनुर्धारी शिकाऱ्याने एका बोकराला तीक्ष्ण बाणाने मारले; घाबरून, थरथरत, तो बोकरा ऋषीच्या जवळ पळत आला.
विकंपमानो रुधिरार्द्रदेहो यदा जगामाश्रममण्डलं वै । कालस्तदातीव दयार्द्रभावं प्राप्तो मुनिस्तत्र समीक्ष्य दीनम्
तो बोकरा थरथरत, रक्ताने भिजलेला, जेव्हा आश्रमाच्या हद्दीत आला, तेव्हा ऋषीने त्याची दीन अवस्था पाहून त्याच्या मनात मोठी दया दाटून आली.
अग्रे व्रजन्तं रुधिरार्द्रदेहं दृष्ट्वा मुनिः सूकरमाशु विद्धम् । दयाभिवेशादतिकम्पमानः सारस्वतं बीजमथोच्चचार
समोर रक्ताने भिजलेला बोकरा पाहून, दयाळूपणे आणि थरथरत, त्या ऋषीच्या तोंडून सहजच सरस्वतीचे बीजमंत्र बाहेर पडले.
अज्ञातपूर्वं च तथाश्रुतञ्च दैवान्मुखे वै समुपागतञ्च । न ज्ञातवान्बीजमसौ विमूढो ममज्ज शोके स मुनिर्महात्मा
तो बीजमंत्र त्याला कधी ऐकला किंवा माहीत नव्हता, पण दैवयोगाने त्याच्या तोंडातून निघाला; ऋषी गोंधळला आणि दुःखाने त्याच्या मनात शोक भरून राहिला.
कोलः प्रविश्याश्रममण्डलं तद् गतो निकुञ्जे प्रविलीय गूढम् । अप्राप्तमार्गो दृढनिर्विण्णचेताः प्रवेपमानः शरपीडितत्वात्
तो बोकरा आश्रमाच्या हद्दीत शिरून एका झुडपात लपला; त्याचा माग कळला नाही, मन अगदी खचलेले, आणि बाणाच्या वेदनेने थरथरत होता.
ततः क्षणादाकरणान्तकृष्टं चापं दधानोऽतिकरालदेहः । प्राप्तस्तदन्ते स च मृग्यमाणो निषादराजः किल काल एव
तेवढ्यात, अत्यंत भयंकर शरीराचा, ताणलेले धनुष्य हातात घेतलेला निषादराज आपल्या शिकार मागे शोधत शोधत तिथे पोहोचला.
दृष्ट्वा मुनिं तत्र कुशासने स्थितं नाम्ना तु सत्यव्रतमद्वितीयम् । व्याधः प्रणम्य प्रमुखे स्थितोऽसौ पप्रच्छ कोलः क्व गतो द्विजेश
कुशाच्या आसनावर बसलेला सत्यव्रत ऋषी तिथे दिसला; शिकारी पुढे येऊन नमस्कार करून म्हणाला, 'द्विजश्रेष्ठा, तो बोकरा कुठे गेला?'
जानामि तेऽहं सुव्रतं प्रसिद्धं तेनाद्य पृच्छे मम बाणविद्धः । क्षुधार्दितं मे सकलं कुटुम्बं विभर्तुकामः किल आगतोऽस्मि
हे पुण्यवान, तुझे प्रसिद्ध व्रत मला माहीत आहे म्हणूनच मी आज तुला विचारतो. माझ्या कुटुंबाला भूक लागली आहे, त्यांना पोसण्यासाठी मी हा बाणाने जखमी केलेला प्राणी घेऊन आलो आहे.
वृत्तिर्ममैषा विहिता विधात्रा नान्याऽस्ति विप्रेन्द्र ऋतं ब्रवीमि । भर्तव्यमेवेह कुटुम्बमञ्जसा केनाप्युपायेन शुभाशुभेन
हे ब्राह्मणश्रेष्ठा, माझ्या उपजीविकेचा मार्ग विधात्याने ठरवला आहे; दुसरा काही मार्ग नाही, मी सत्य सांगतो. कुटुंब पोसण्यासाठी काहीही करावे लागले तरी चालेल, ते माझे कर्तव्य आहे.
सत्यं ब्रवीत्वद्य सत्यव्रतोऽसि क्षुधातुरो वर्तते पोष्यवर्गः । क्वासो गतः सूकरो बाणविद्धः पृच्छाम्यहं वाडव ब्रूहि तूर्णम्
आज सत्य बोल, कारण तू सत्यव्रत आहेस. माझे घरचे लोक उपासमारीने त्रस्त आहेत. तो बाणाने जखमी झालेला बोकरा कुठे आहे, हे मी विचारतो, लवकर सांग.
तेनेति पृष्टः स मुनिर्महात्मा वितर्कमग्नः प्रबभूव कामम् । सत्यव्रतं मेऽद्य भवेन्न भग्नं न दृष्ट इत्युच्चरितेन किं वै
असा प्रश्न विचारल्यावर, तो महर्षी मनात विचार करू लागला—‘आज माझे सत्यव्रत तुटू नये; पण मी म्हणालो की दिसला नाही, तर त्याचा उपयोग काय?’
गतोऽत्र कोलः शरविद्धदेहः कथं ब्रवीम्यद्य मृषाऽमृषा वा । क्षुधार्दितोऽयं परिपृच्छतीव दृष्ट्वा हनिष्यत्यपि सूकरं वै
‘तो बोकरा, बाणांनी जखमी होऊन, इथे आला आहे—पण मी आज खरे कसे बोलू, की खोटे कसे सांगू? हा माणूस उपाशी आहे, विचारतो आहे; त्याने जर बोकरा पाहिला, तर तो नक्कीच त्याला मारेल.’
सत्यं न सत्यं खलु यत्र हिंसा दयान्वितं चानृतमेव सत्यम् । हितं नराणां भवतीह येन तदेव सत्यं न तथाऽन्यथैव
‘जिथे हिंसा होते, तिथे सत्य ते सत्य राहत नाही; आणि जे दयाळू असते, ते खोटे असले तरी तेच खरे असते. जे लोकांच्या हिताचे आहे, तेच इथे सत्य आहे, दुसरे काही नाही.’
हितं कथं स्यादुभयोर्विरुद्धयो- स्तदुत्तरं किं न यथा मृषा वचः । विचारयन्वाडव धर्मसङ्कटे न प्राप वक्तुं वचनं यथोचितम्
‘दोघांच्याही हिताचे कसे होईल, जेव्हा त्यांचे हेतू विरुद्ध आहेत? खोटे बोलणे सोडून दुसरे उत्तर काय देता येईल? अशा धर्मसंकटात तो ऋषी विचार करत राहिला, पण योग्य उत्तर काही त्याच्या तोंडून बाहेर पडले नाही.’
बाणाहतं वीक्ष्य दयान्वितञ्च कोलं तदन्ते समुदाहृतं वचः । तेन प्रसन्ना निजबीजतः शिवा विद्यां दुरापां प्रददौ च तस्मै
ती बाणांनी जखमी झालेला वराह पाहून, दयाळूपणाने त्या वेळी म्हणाली; त्याच्या या भावनेने प्रसन्न होऊन, शुभ्र देवीने स्वतःच्या बीजापासून उत्पन्न होणारे, दुर्मिळ असे ज्ञान त्याला दिले.
बीजोच्चारणतो देव्या विद्या प्रस्फुरिताखिला । वाल्मीकेश्च यथापूर्वं तथा स ह्यभवत्कविः
देवीच्या बीजमंत्राचा उच्चार होताच सर्व ज्ञान प्रकट झाले; आणि तो पूर्वीप्रमाणेच वाल्मीकीसारखा कवी झाला.
तमुवाच द्विजो व्याधं सम्मुखस्थं धनुर्धरम् । सत्यकामस्तु धर्मात्मा श्लोकमेकं दयापरः
मग त्या द्विजाने समोर उभ्या असलेल्या, धनुष्यधारी व्याधाला उद्देशून एक श्लोक सांगितला; सत्यकाम, धर्मात्मा आणि दयाळू असलेल्या त्या द्विजाने एकच श्लोक बोलला.
या पश्यति न सा ब्रूते या ब्रूते सा न पश्यति । अहो व्याध स्वकार्यार्थिन् किं पृच्छसि पुनः पुनः
जी पाहते ती बोलत नाही, आणि जी बोलते ती पाहत नाही; अरे व्याधा, तुला हवे ते मिळवण्यासाठी पुन्हा पुन्हा का विचारतोस?
इत्युक्तस्तु तदा तेन गतोऽसौ पशुहा पुनः । निराशः सूकरे तस्मिन्परावृत्तो निजालये
त्याने असे म्हटल्यावर, त्या पशुहत्याऱ्याने तिथून निघून गेला; वराहाकडून निराश होऊन, तो आपल्या घरी परतला.
ब्राह्मणस्तु कविर्जातः प्राचेतस इवापरः । प्रसिद्धः सर्वलोकेषु नाम्ना सत्यव्रतो द्विजः
पण तो ब्राह्मण दुसरा प्रचेतसपुत्रासारखा कवी झाला; सत्यव्रत नावाने सर्व लोकांत प्रसिद्ध झाला.