एवं कुर्वन्सदाऽभ्यासं जातो द्वादशवार्षिकः । न वेद विधिवत्कर्तुं सन्ध्यावन्दनकं विधिम्
सतत सराव करूनही, बारा वर्षांचा झाल्यावरही त्याला वेदविधी किंवा संध्यावंदन नीट करता येईना.
मूर्खोऽभूदिति लोकेषु गता वार्ताऽतिविस्तरा । ब्राह्मणेषु च सर्वेषु तापसेष्वितरेषु च
तो मूर्ख झाला अशी बातमी सर्वत्र पसरली; सर्व ब्राह्मण आणि इतर तपस्वी यांमध्येही ही गोष्ट पोहोचली.
जहास लोकस्तं विप्रं यत्र तत्र गतं मुने । पिता माता निनिन्दाथ मूर्खं तमतिभर्त्सयन्
तो जिथे जाई तिथे लोक त्याच्यावर हसत; वडील आणि आई दोघेही त्याला मूर्ख म्हणून रागावायचे आणि निंदा करायचे.
निन्दितोऽथ जनैः कामं पितृभ्यामथ बान्धवैः । वैराग्यमगमद्विप्रो जगाम वनमप्यसौ
लोक, आई-वडील आणि नातेवाईक यांनी निंदा केल्यावर त्या ब्राह्मणाच्या मनात वैराग्य आले आणि तो अखेर जंगलात निघून गेला.
अन्धो वरस्तथा पङ्गुर्न मूर्खस्तु वरः सुतः । इत्युक्तोऽसौ पितृभ्यां वै विवेश काननं प्रति
आई-वडील म्हणाले, "आंधळा किंवा लंगडा मुलगा चालेल, पण मूर्ख मुलगा काहीच कामाचा नाही;" असे ऐकून तो जंगलात गेला.
गंगातीरे शुभे स्थाने कृत्वोटजमनुत्तमम् । वन्यां वृत्तिं च सङ्कल्प्य स्थितस्तत्र समाहितः
गंगेच्या सुंदर काठावर त्याने एक उत्तम झोपडी बांधली; वनातील फळफळावळावर उपजीविका करायचे ठरवून तो तिथे एकाग्रतेने राहू लागला.
नियमं च परं कृत्वा नासत्यं प्रब्रवीम्यहम् । स्थितस्तत्राश्रमे रम्ये ब्रह्मचर्यव्रतो हि सः
त्याने कठोर नियम घेतले आणि म्हणाला, "मी कधीच असत्य बोलणार नाही"; त्या रम्य आश्रमात तो ब्रह्मचर्य व्रत पाळत राहिला.
सत्यव्रताख्यानवर्णनम् लोमश उवाच न वेदाध्ययनं किञ्चिज्जानाति न जपं तथा । ध्यानं न देवतानाञ्च न चैवाराधनं तथा
सत्यव्रताची कथा सुरू होते. लोमश म्हणतो: त्याला ना वेदाध्ययनाची माहिती, ना जपाची; देवांची ध्यानधारणा किंवा पूजा याचाही त्याला काहीच पत्ता नव्हता.
नासनं वेद विप्रोऽसो प्राणायामं तथा पुनः । प्रत्याहारं तु नो वेद भूतशुद्धिञ्च कारणम्
त्या ब्राह्मणाला पूजा करण्याची योग्य बसण्याची पद्धत माहीत नव्हती, श्वासावर नियंत्रण ठेवणेही त्याला जमत नव्हते. इंद्रियांना आवर घालणे किंवा पंचमहाभूतांची शुद्धी कशी करावी हेही त्याला माहीत नव्हते.
न मन्त्रकीलकं जाप्यं गायत्रीञ्च न वेद सः । शौचं स्नानविधिञ्चैव तथाचमनकं पुनः
त्याला मंत्राचा गुप्त अर्थ, जप, किंवा गायत्री मंत्र माहीत नव्हता. शुद्धता, स्नानाची पद्धत, किंवा आचमन कसे करावे हेही त्याला ठाऊक नव्हते.
प्राणाग्निहोत्रं नो वेद बलिदानं न चातिथिम् । न सन्ध्यां समिधो होमं विवेद च तथा मुनिः
त्याला प्राणाग्निहोत्र, बलिदान देणे, किंवा पाहुण्यांचे आदरातिथ्य कसे करावे हे माहीत नव्हते. तसेच संध्यावंदन, समिधा टाकणे किंवा होम कसा करावा हेही त्या ऋषीला ठाऊक नव्हते.
सोऽकरोत्प्रातरुत्थाय यत्किञ्चिद्दन्तधावनम् । स्नानं च शूद्रवत्तत्र गंगायां मन्त्रवर्जितम्
तो सकाळी उठून काहीतरी पद्धतीने दात घासत असे आणि गंगेच्या पाण्यात शूद्रासारखे, कोणताही मंत्र न म्हणता स्नान करत असे.
फलान्यादाय वन्यानि मध्यान्हेऽपि यदृच्छया । भक्ष्याभक्ष्यपरिज्ञानं न जानाति शठस्तथा
तो जंगलातील फळे गोळा करून, मध्यान्हीही हवे तसे खात असे. काय खावे आणि काय खाऊ नये याची त्याला काहीच जाणीव नव्हती.
सत्यं ब्रूते स्थितस्तत्र नानृतं वदते पुनः । जनैः सत्यतपा नाम कृतमस्य द्विजस्य वै
तो तिथे राहून नेहमी सत्य बोलत असे, कधीही खोटे बोलत नसे. त्यामुळे लोक त्याला 'सत्यव्रती' आणि 'तपस्वी' असे म्हणत.
नाहितं कस्यचित्कुर्यान्न तथाऽविहितं क्वचित् । सुखं स्वपिति तत्रैव निर्भयश्चिन्तयन्निति
तो कोणालाही त्रास देत नसे, किंवा कुठेही निषिद्ध असे काही करत नसे. तो तिथे निर्धास्तपणे, सुखाने झोपत असे आणि मनात विचार करत असे.
कदा मे मरणं भावि दुःखं जीवामि कानने । जीवितं धिक्च मूर्खस्य तरसा मरणं ध्रुवम्
"माझा मृत्यू कधी येईल? मी या जंगलात दुःखात जगतो. मूर्ख माणसाचे हे जीवन व्यर्थच आहे—मृत्यूच केव्हाही चांगला."
दैवेनाहं कृतो मूर्खो नान्योऽत्र कारणं मम । प्राप्य चैवोत्तमं जन्म वृथा जातं ममाधुना
"नशिबामुळेच मी मूर्ख झालो आहे; याला दुसरे काही कारण नाही. इतके उत्तम जन्म मिळूनही, तो आता वाया गेला आहे."
यथा वन्ध्या सुरूपा च यथा वा निष्फलो द्रुमः । अदुग्धदोहा धेनुश्च तथाऽहं निष्फलः कृतः
"जशी सुंदर पण वंध्या स्त्री, किंवा फळ न येणारे झाड, किंवा दूध न देणारी गाय—तशीच मीही निरुपयोगी झालो आहे."
किं नु निन्दाम्यहं दैवं नूनं कर्म ममेदृशम् । न दत्तं पुस्तकं कृत्वा ब्राह्मणाय महात्मने
"मी नशिबाला दोष का द्यावा? माझी कर्मेच अशी आहेत. मी ग्रंथ तयार करून, तो मोठ्या मनाच्या ब्राह्मणाला दिला नाही."
न वै विद्या मया दत्ता पूर्वजन्मनि निर्मला । तेनाहं कर्मयोगेन शठोऽस्मि च द्विजाधमः
"माझ्या मागील जन्मात मी शुद्ध विद्या दिली नाही; म्हणूनच कर्माच्या प्रभावाने मी आता कपटी आणि नीच ब्राह्मण झालो आहे."
न च तीर्थे तपस्तप्तं सेविता न च साधवः । न द्विजाः पूजिता द्रव्यैस्तेन जातोऽस्मि दुष्टधीः
"मी तीर्थस्थळी तप केले नाही, साधूंची सेवा केली नाही, किंवा ब्राह्मणांचे धनाने पूजन केले नाही—म्हणूनच माझा मन वाईट झाला आहे."
वर्तन्ते मुनिपुत्राश्च वेदशास्त्रार्थपारगाः । अहं सुमूढः सञ्जातो दैवयोगेन केनचित्
"मुनींची मुले येथे आहेत, वेदशास्त्रांचा अर्थ समजून घेतलेली; पण मी मात्र कोणत्या तरी नशिबामुळे अगदीच मूढ झालो आहे."
न जानामि तपस्तप्तुं किं करोमि सुसाधनम् । मिथ्यायं मेऽत्र सङ्कल्पो न मे भाग्यं शुभं किल
"मला तप कसे करावे हेच माहीत नाही—मग मी चांगले काय करू? माझा निश्चयही खोटाच आहे; माझ्या नशिबात काहीच शुभ नाही."
दैवमेव परं मन्ये धिक्पौरुषमनर्थकम् । वृथा श्रमकृतं कार्यं दैवाद्भवति सर्वथा
"माझ्या मते नशिबच श्रेष्ठ आहे; मानवी प्रयत्न व्यर्थ आहेत. मेहनत करून केलेले कार्य वाया जाते; सर्व काही शेवटी नशिबानेच घडते."
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च शक्राद्याः किल देवताः । कालस्य वशगाः सर्वे कालो हि दुरतिक्रमः
"ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र आणि इंद्रासारखे सर्व देवही काळाच्या अधीन आहेत; कारण काळाला कोणीही टाळू शकत नाही."
एवंविधान्वितर्कांस्तु कुर्वाणोऽहर्निशं द्विजः । स्थितस्तत्राश्रमे तीरे जान्हव्याः पावने स्थले
अशा प्रकारचे विचार तो ब्राह्मण रात्रंदिवस करत असे. तो त्या आश्रमात, पवित्र जाह्नवीच्या काठी, तिथेच राहात होता.
विरक्तः स तु सञ्जातः स्थितस्तत्राश्रमे द्विजः । कालातिवाहनं शान्तश्चकार विजने वने
त्या ब्राह्मणाने सर्व गोष्टींना मन लावून सोडले आणि तो त्या आश्रमात शांतपणे, एकाकी जंगलात आपला वेळ घालवत राहिला.
एवं स्थितस्य तु वने विमलोदके वै वर्षाणि तत्र नवपञ्च गतानि कामम् । नाराधनं न च जपं न विवेद मन्त्रं कालातिवाहनमसौ कृतवान् वने वै
अशा रीतीने तो त्या स्वच्छ पाण्याच्या जंगलात राहत असताना, त्याला हवे तसे पंधरा वर्षे तिथे गेली; त्याने ना पूजा केली, ना जप केला, ना कोणता मंत्र माहीत होता—फक्त वेळ घालवला.
जानाति तस्य विततं व्रतमेव लोकः सत्यं वदत्यपि मुनिः किल नामजातम् । जातं यशश्च सकलेषु जनेषु कामं सत्यव्रतोऽयमनिशं न मृषाभिभाषी
लोकांना त्याच्या मोठ्या व्रताचीच माहिती होती; तो ऋषीही फक्त आपले नाव आणि कुळ सांगायचा. त्याची कीर्ती सर्वत्र पसरली होती—‘हा सत्यव्रत दिवस-रात्र कधीही खोटं बोलत नाही.’
तत्रैकदा तु मृगयां रममाण एव प्राप्तो निषादनिशठो धृतचापबाणः । क्रीडन् वनेऽतिविपुले यमतुल्यदेहः क्रूराकृतिर्हननकर्मणि चातिदक्षः
एकदा तिथे शिकारीचा आनंद घेत असताना, धनुष्य आणि बाण घेऊन, यमासारखा अंगाने बलाढ्य, रौद्र दिसणारा आणि मारण्यात कुशल असा एक निषाद त्या विस्तीर्ण जंगलात आला.