कथं क्रुद्धोऽसि विप्रेन्द्र वृथा मयि निरागसि । अक्रोधना हि मुनयो भवन्ति सुखदाः सदा
'हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मी निरपराध असताना तू विनाकारण रागावलास का? कारण कोप नसलेले ऋषी नेहमी सुख देतात.'
स्वल्पेऽपराधे विप्रेन्द्र कथं शप्तस्त्वया ह्यहम् । अपुत्रोऽहं सुतप्तः प्राक् तापयुक्तः पुनः कृतः
'हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, एवढ्या लहानशा चुकासाठी तू मला का शाप दिलास? मी आधीच पुत्रहीन असून दुःखी आहे, आता तू मला अजून त्रास दिलास.'
मूर्खपुत्रादपुत्रत्वं वरं वेदविदो विदुः । तथापि ब्राह्मणो मूर्खः सर्वेषां निन्द्य एव हि
वेद जाणणाऱ्यांनी असं सांगितलं आहे की मूर्ख पुत्रापेक्षा पुत्र नसणं जास्त बरं. तरीही, मूर्ख ब्राह्मण सर्वांच्या निंदेला पात्र ठरतो.
पशुवच्छूद्रवच्चैव न योग्यः सर्वकर्मसु । किं करोमीह मूर्खेण पुत्रेण द्विजसत्तम
तो जसा एखाद्या जनावरासारखा किंवा शूद्रासारखा असतो, सर्व कर्मांसाठी तो योग्य नाही. हे श्रेष्ठ द्विजा, मला अशा मूर्ख पुत्राचा उपयोग काय?
यथा शूद्रस्तथा मूर्खो ब्राह्मणो नात्र संशयः । न पूजार्हो न दानार्हो निन्द्यश्च सर्वकर्मसु
मूर्ख ब्राह्मण हा शूद्रासारखाच असतो, यात काहीच शंका नाही. त्याला ना पूजा करावी, ना दान द्यावं, आणि सर्व कर्मांत त्याची निंदा करावी.
देशे वै वसमानश्च ब्राह्मणो वेदवर्जितः । करदः शूद्रवच्चैव मन्तव्यः स च भूभुजा
जो ब्राह्मण वेदज्ञानाशिवाय एखाद्या देशात राहतो, त्याला राजाने शूद्रासारखं कर भरणारा समजावं.
नासने पितृकार्येषु देवकार्येषु स द्विजः । मूर्खः समुपवेश्यश्च कार्यश्च फलमिच्छता
जो फळ मिळवू इच्छितो, त्याने मूर्ख ब्राह्मणाला ना पितृकार्यांत, ना देवकार्यांत बसवावं.
राज्ञा शूद्रसमो ज्ञेयो न योज्यः सर्वकर्मसु । कर्षकस्तु द्विजः कार्यो ब्राह्मणो वेदवर्जितः
राजाने त्याला शूद्रासमान समजावं आणि कोणत्याही कर्मात त्याचा उपयोग करू नये. वेदज्ञान नसलेला ब्राह्मण शेतकरी करावा.
विना विप्रेण कर्तव्यं श्राद्धं कुशचटेन वै । न तु विप्रेण मूर्खेण श्राद्धं कार्यं कदाचन
ब्राह्मणाशिवाय, केवळ कुशाच्या पात्याने श्राद्ध करावं, पण कधीही मूर्ख ब्राह्मणासमोर श्राद्ध करू नये.
आहारादधिकं चान्नं न दातव्यमपण्डिते । दाता नरकमाप्नोति ग्रहीता तु विशेषतः
अशिक्षित माणसाला गरजेपेक्षा जास्त अन्न देऊ नये; देणारा नरकात जातो, आणि घेणारा तर विशेषतः.
धिग्राज्यं तस्य राज्ञो वै यस्य देशेऽबुधा जनाः । पूज्यन्ते ब्राह्मणा मूर्खा दानमानादिकैरपि
ज्या राजाच्या देशात मूर्ख ब्राह्मणांना दान आणि सन्मान मिळतो, त्या राजाचं राज्य धिक्कार आहे.
आसने पूजने दाने यत्र भेदो न चाण्वपि । मूर्खपण्डितयोर्भेदो ज्ञातव्यो विबुधेन वै
जिथे मूर्ख आणि विद्वान यांच्या आसन, पूजा, दान यात किंचितही फरक केला जात नाही, तिथे बुद्धिमानाने त्यांच्या मधला फरक ओळखावा.
मूर्खा यत्र सुगर्विष्ठा दानमानपरिग्रहैः । तस्मिन्देशे न वस्तव्यं पण्डितेन कथञ्चन
जिथे मूर्ख लोक दान आणि सन्मानामुळे फार गर्विष्ठ झाले आहेत, तिथे विद्वान माणसाने कधीही राहू नये.
असतामुपकाराय दुर्जनानां विभूतयः । पिचुमन्दः फलाढ्योऽपि काकैरेवोपभुज्यते
वाईट लोकांची संपत्ती ही वाईटांच्याच उपकारासाठी वापरली जाते; जसं भल्लातकाचं झाड भरपूर फळांनी भरलेलं असलं तरी ते फक्त कावळ्यांनाच मिळतं.
भुक्त्वान्नं वेदविद्विप्रो वेदाभ्यासं करोति वै । क्रीडन्ति पूर्वजास्तस्य स्वर्गे प्रमुदिताः किल
जो वेदज्ञ ब्राह्मण अन्न खाऊन वेदपठण करतो, त्याचे पूर्वज स्वर्गात आनंदाने खेळतात.
गोभिलातः विमुक्तं वै त्वया वेदविदुत्तम । संसारे मूर्खपुत्रत्वं मरणादतिगर्हितम्
हे श्रेष्ठ वेदज्ञ, तू मला गोभिलाच्या बंधनातून मुक्त केलंस; या जगात मूर्ख पुत्र असणं हे मृत्यूपेक्षा जास्त निंदनीय आहे.
कृपां कुरु महाभाग शापस्यानुग्रहं प्रति । दीनोद्धारणशक्तोऽसि पतामि तव पादयोः
हे महाभाग, शापाच्या कृपेची दया कर. तू दु:खी लोकांना तारू शकतोस, म्हणून मी तुझ्या पायांवर पडतो.
लोमश उवाच इत्युक्त्वा देवदत्तस्तु पतितस्तस्य पादयोः । स्तुवन्दीनहृदत्यर्थं कृपणः साश्रुलोचनः
लोमश म्हणाला: असं म्हणून देवदत्त त्याच्या पायांवर पडला, फार दु:खी मनाने त्याची स्तुती करू लागला, आणि त्याच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले.
गोभिलस्तु तदा तत्र दृष्ट्वा तं दीनचेतसम् । क्षणकोपा महान्तो वै पापिष्ठाः कल्पकोपनाः
गोभिलाने तिथे त्याला इतका दु:खी पाहिलं, आणि मोठा राग जरी क्षणिक असला तरी, पापी राग मात्र दीर्घकाळ टिकतो.
जलं स्वभावतः शीतं पावकातपयोगतः । उष्णं भवति तच्छीघ्रं तद्विना शिशिरं भवेत्
पाणी स्वभावाने थंड असतं, पण अग्नीच्या स्पर्शाने ते गरम होतं; तो स्पर्श गेला की ते लगेच पुन्हा थंड होतं.
दयावान्गोभिलस्त्वाह देवदत्तं सुदुःखितम् । मूर्खो भूत्वा सुतस्ते वै विद्वानपि भविष्यति
दया येऊन गोभिलाने फार दुःखी असलेल्या देवदत्ताला सांगितले, "तुझा मुलगा काही काळ मूर्ख होईल, पण नंतर तो शहाणा देखील होईल."
इति दत्तवरः सोऽथ मुदितोऽभूद्द्विजर्षभः । इष्टिं समाप्य विप्रान्वै विससर्ज यथाविधि
हा वर मिळाल्यावर तो श्रेष्ठ ब्राह्मण आनंदी झाला; यज्ञ पूर्ण करून त्याने योग्य रीतीने ब्राह्मणांना निरोप दिला.
कालेन कियता तस्य भार्या रूपमती सती । गर्भं दधार काले सा रोहिणी रोहिणीसमा
काही काळानंतर त्याची रूपवती आणि सती स्त्री गरोदर राहिली; योग्य वेळी, रोहिणीसारखीच तिने पुत्राला जन्म दिला.
गर्भाधानादिकं कर्म चकार विधिवद्द्विजः । पुंसवनविधानञ्च शृङ्गारकरणं तथा
त्या ब्राह्मणाने गर्भधारणेपासून लागणारी सर्व कर्मे, पुत्रप्राप्तीसाठीची विधी आणि सौंदर्यवर्धनाचे उपचार, सर्व काही नीट पार पाडले.
सीमन्तोन्नयनञ्चैव कृतं वेदविधानतः । ददौ दानानि मुदितो मत्वेष्टिं सफलां तथा
त्याने वेदांनुसार सीमंतोन्नयन विधी केला, आनंदाने दान दिली आणि यज्ञ फळाला आला असे मानले.
शुभेऽह्नि सुषुवे पुत्रं रोहिणी रोहिणीयुते । दिने लग्ने शुभेऽत्यर्थं जातकर्म चकार सः
शुभ दिवशी, रोहिणीने रोहिणीच्या गुणांनी युक्त असा पुत्र जन्मास घातला; उत्तम मुहूर्तावर त्याने जातकर्म विधी केला.
पुत्रदर्शनकं कृत्वा नामकर्म चकार च । उतथ्य इति पुत्रस्य कृतं नाम पुराविदा
पुत्राचे दर्शन घेऊन त्याने नामकरण विधी केला; प्राचीन परंपरेनुसार त्या मुलाचे नाव 'उतथ्य' ठेवले.
स चाष्टमे तथा वर्षे शुभे वै शुभवासरे । तस्योपनयनं कर्म चकार विधिवत्पिता
आठव्या वर्षी, शुभ दिवशी आणि शुभ मुहूर्तावर, वडिलांनी त्याचे उपनयन संस्कार नीट पार पाडले.
वेदमध्यापयामास गुरुस्तं वै व्रते स्थितम् । नोच्चचार तथोतथ्यः संस्थितो मुग्धवत्तदा
गुरूंनी त्याला व्रत पाळताना वेद शिकवले, पण उतथ्य काहीच बोलला नाही, तो गोंधळलेल्या मुलासारखा शांतच राहिला.
बहुधा पाठितः पित्रा न दधार मतिं शठः । मूढवत्तिष्ठतेऽत्यर्थं तं शुशोच पिता तदा
वडिलांनी कितीही वेळा शिकवले, तरी तो हट्टी मुलगा काहीच समजून घेत नव्हता; तो मूर्खासारखा गप्प उभा राहायचा, त्यामुळे वडिलांना फार दुःख झाले.