तमसातीरमास्थाय कृत्वा मण्डपमुत्तमम् । द्विजानाहूय वेदज्ञान्सत्रकर्मविशारदान्
तो तमसा नदीच्या काठी गेला, उत्तम मंडप बांधला आणि वेदज्ञ, यज्ञकर्मात निपुण ब्राह्मणांना बोलावले.
कृत्वा वेदीं विधानेन स्थापयित्वा विभावसून् । पुत्रेष्टिं विधिवत्तत्र चकार द्विजसत्तमः
त्याने विधीपूर्वक वेदी तयार केली, अग्नी स्थापन केला आणि त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने पुत्रेष्टी यज्ञ योग्यरीत्या केला.
ब्रह्माणं कल्पयामास सुहोत्रं मुनिसत्तमम् । अध्वर्युं याज्ञवल्क्यं च होतारं च बृहस्पतिम्
त्याने सुहोत्र या श्रेष्ठ ऋषीला ब्रह्मा म्हणून, याज्ञवल्क्याला अध्वर्यू म्हणून आणि बृहस्पतीला होतार म्हणून नेमले.
प्रस्तोतारं तथा पैलमुद्गातारं च गोभिलम् । सभ्यानन्यान्मुनीन्कृत्वा विधिवत्प्रददौ वसु
तसेच पैल याला प्रस्तोता, गोभिल याला उद्गाता आणि इतर ऋषींना सभासद केले आणि विधिपूर्वक त्यांना संपत्ती दिली.
उद्गाता सामगः श्रेष्ठः सप्तस्वरसमन्वितम् । रथन्तरमगायत्तु स्वरितेन समन्वितम्
उद्गाता, जो सामगायनात श्रेष्ठ होता, त्याने सात स्वरांनी युक्त असे रथंतर साम योग्य स्वरात गायले.
तदाऽस्य स्वरभङ्गोऽभूत्कृते श्वासे मुहुर्मुहुः । देवदत्तश्चुकोपाशु गोभिलं प्रत्युवाच ह
पुन्हा पुन्हा श्वास घेतल्यामुळे त्याचा स्वर तुटू लागला; ते पाहून देवदत्त रागावला आणि गोभिलाला ताबडतोब बोलला.
मूर्खोऽसि मुनिमुख्याद्य स्वरभङ्गस्त्वया कृतः । काम्यकर्मणि सञ्जाते पुत्रार्थं यजतश्च मे
'तू मूर्ख आहेस, हे ऋषिश्रेष्ठ! तुझ्यामुळे या पुत्रप्राप्तीसाठी चाललेल्या यज्ञात स्वर बिघडला.'
गोभिलस्तु तदोवाच देवदत्तं सुकोपितः । मूर्खस्ते भविता पुत्रः शठः शब्दविवर्जितः
गोभिल मोठ्या रागाने देवदत्ताला म्हणाला, 'तुझा मुलगा मूर्ख, कपटी आणि बोलू न शकणारा होईल.'
सर्वप्राणिशरीरे तु श्वासोच्छ्वासः सुदुर्ग्रहः । न मेऽत्र दूषणं किंचित्स्वरभङ्गे महामते
'सर्व प्राण्यांच्या शरीरात श्वासोच्छ्वास सांभाळणे फार कठीण असते; या स्वरभंगात माझी काहीही चूक नाही, हे ज्ञानी.'
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य गोभिलस्य महात्मनः । शापाद्भीतो देवदत्तस्तमुवाचातिदुःखितः
महात्मा गोभिलाचे हे शब्द ऐकून, शापामुळे घाबरलेला देवदत्त फार दुःखी होऊन त्याला म्हणाला.
कथं क्रुद्धोऽसि विप्रेन्द्र वृथा मयि निरागसि । अक्रोधना हि मुनयो भवन्ति सुखदाः सदा
'हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मी निरपराध असताना तू विनाकारण रागावलास का? कारण कोप नसलेले ऋषी नेहमी सुख देतात.'
स्वल्पेऽपराधे विप्रेन्द्र कथं शप्तस्त्वया ह्यहम् । अपुत्रोऽहं सुतप्तः प्राक् तापयुक्तः पुनः कृतः
'हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, एवढ्या लहानशा चुकासाठी तू मला का शाप दिलास? मी आधीच पुत्रहीन असून दुःखी आहे, आता तू मला अजून त्रास दिलास.'
मूर्खपुत्रादपुत्रत्वं वरं वेदविदो विदुः । तथापि ब्राह्मणो मूर्खः सर्वेषां निन्द्य एव हि
वेद जाणणाऱ्यांनी असं सांगितलं आहे की मूर्ख पुत्रापेक्षा पुत्र नसणं जास्त बरं. तरीही, मूर्ख ब्राह्मण सर्वांच्या निंदेला पात्र ठरतो.
पशुवच्छूद्रवच्चैव न योग्यः सर्वकर्मसु । किं करोमीह मूर्खेण पुत्रेण द्विजसत्तम
तो जसा एखाद्या जनावरासारखा किंवा शूद्रासारखा असतो, सर्व कर्मांसाठी तो योग्य नाही. हे श्रेष्ठ द्विजा, मला अशा मूर्ख पुत्राचा उपयोग काय?
यथा शूद्रस्तथा मूर्खो ब्राह्मणो नात्र संशयः । न पूजार्हो न दानार्हो निन्द्यश्च सर्वकर्मसु
मूर्ख ब्राह्मण हा शूद्रासारखाच असतो, यात काहीच शंका नाही. त्याला ना पूजा करावी, ना दान द्यावं, आणि सर्व कर्मांत त्याची निंदा करावी.
देशे वै वसमानश्च ब्राह्मणो वेदवर्जितः । करदः शूद्रवच्चैव मन्तव्यः स च भूभुजा
जो ब्राह्मण वेदज्ञानाशिवाय एखाद्या देशात राहतो, त्याला राजाने शूद्रासारखं कर भरणारा समजावं.
नासने पितृकार्येषु देवकार्येषु स द्विजः । मूर्खः समुपवेश्यश्च कार्यश्च फलमिच्छता
जो फळ मिळवू इच्छितो, त्याने मूर्ख ब्राह्मणाला ना पितृकार्यांत, ना देवकार्यांत बसवावं.
राज्ञा शूद्रसमो ज्ञेयो न योज्यः सर्वकर्मसु । कर्षकस्तु द्विजः कार्यो ब्राह्मणो वेदवर्जितः
राजाने त्याला शूद्रासमान समजावं आणि कोणत्याही कर्मात त्याचा उपयोग करू नये. वेदज्ञान नसलेला ब्राह्मण शेतकरी करावा.
विना विप्रेण कर्तव्यं श्राद्धं कुशचटेन वै । न तु विप्रेण मूर्खेण श्राद्धं कार्यं कदाचन
ब्राह्मणाशिवाय, केवळ कुशाच्या पात्याने श्राद्ध करावं, पण कधीही मूर्ख ब्राह्मणासमोर श्राद्ध करू नये.
आहारादधिकं चान्नं न दातव्यमपण्डिते । दाता नरकमाप्नोति ग्रहीता तु विशेषतः
अशिक्षित माणसाला गरजेपेक्षा जास्त अन्न देऊ नये; देणारा नरकात जातो, आणि घेणारा तर विशेषतः.
धिग्राज्यं तस्य राज्ञो वै यस्य देशेऽबुधा जनाः । पूज्यन्ते ब्राह्मणा मूर्खा दानमानादिकैरपि
ज्या राजाच्या देशात मूर्ख ब्राह्मणांना दान आणि सन्मान मिळतो, त्या राजाचं राज्य धिक्कार आहे.
आसने पूजने दाने यत्र भेदो न चाण्वपि । मूर्खपण्डितयोर्भेदो ज्ञातव्यो विबुधेन वै
जिथे मूर्ख आणि विद्वान यांच्या आसन, पूजा, दान यात किंचितही फरक केला जात नाही, तिथे बुद्धिमानाने त्यांच्या मधला फरक ओळखावा.
मूर्खा यत्र सुगर्विष्ठा दानमानपरिग्रहैः । तस्मिन्देशे न वस्तव्यं पण्डितेन कथञ्चन
जिथे मूर्ख लोक दान आणि सन्मानामुळे फार गर्विष्ठ झाले आहेत, तिथे विद्वान माणसाने कधीही राहू नये.
असतामुपकाराय दुर्जनानां विभूतयः । पिचुमन्दः फलाढ्योऽपि काकैरेवोपभुज्यते
वाईट लोकांची संपत्ती ही वाईटांच्याच उपकारासाठी वापरली जाते; जसं भल्लातकाचं झाड भरपूर फळांनी भरलेलं असलं तरी ते फक्त कावळ्यांनाच मिळतं.
भुक्त्वान्नं वेदविद्विप्रो वेदाभ्यासं करोति वै । क्रीडन्ति पूर्वजास्तस्य स्वर्गे प्रमुदिताः किल
जो वेदज्ञ ब्राह्मण अन्न खाऊन वेदपठण करतो, त्याचे पूर्वज स्वर्गात आनंदाने खेळतात.
गोभिलातः विमुक्तं वै त्वया वेदविदुत्तम । संसारे मूर्खपुत्रत्वं मरणादतिगर्हितम्
हे श्रेष्ठ वेदज्ञ, तू मला गोभिलाच्या बंधनातून मुक्त केलंस; या जगात मूर्ख पुत्र असणं हे मृत्यूपेक्षा जास्त निंदनीय आहे.
कृपां कुरु महाभाग शापस्यानुग्रहं प्रति । दीनोद्धारणशक्तोऽसि पतामि तव पादयोः
हे महाभाग, शापाच्या कृपेची दया कर. तू दु:खी लोकांना तारू शकतोस, म्हणून मी तुझ्या पायांवर पडतो.
लोमश उवाच इत्युक्त्वा देवदत्तस्तु पतितस्तस्य पादयोः । स्तुवन्दीनहृदत्यर्थं कृपणः साश्रुलोचनः
लोमश म्हणाला: असं म्हणून देवदत्त त्याच्या पायांवर पडला, फार दु:खी मनाने त्याची स्तुती करू लागला, आणि त्याच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले.
गोभिलस्तु तदा तत्र दृष्ट्वा तं दीनचेतसम् । क्षणकोपा महान्तो वै पापिष्ठाः कल्पकोपनाः
गोभिलाने तिथे त्याला इतका दु:खी पाहिलं, आणि मोठा राग जरी क्षणिक असला तरी, पापी राग मात्र दीर्घकाळ टिकतो.
जलं स्वभावतः शीतं पावकातपयोगतः । उष्णं भवति तच्छीघ्रं तद्विना शिशिरं भवेत्
पाणी स्वभावाने थंड असतं, पण अग्नीच्या स्पर्शाने ते गरम होतं; तो स्पर्श गेला की ते लगेच पुन्हा थंड होतं.