जमदग्निरुवाच सन्देहोऽस्ति महाभागा मम चेतसि तापसाः । समाजेषु मुनीनां वै निःसन्देहो भवाम्यहम्
जमदग्नी म्हणाले: धन्य तपस्वींनो, माझ्या मनात एक शंका आहे. ऋषींच्या सभेत मी ती पूर्णपणे दूर करू इच्छितो.
ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो मघवा वरुणोऽनलः । कुबेरः पवनस्त्वष्टा सेनानीश्च गणाधिपः
ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, इंद्र, वरुण, अग्नी, कुबेर, वायू, त्वष्टा, सेनापती आणि गणांचा अधिपती,
सूर्योऽश्विनौ भगः पूषा निशानाथो ग्रहास्तथा । आराधनीयतमः कोऽत्र वाञ्छितार्थफलप्रदः
सूर्य, अश्विनी कुमार, भग, पूषा, रात्रस्वामी आणि ग्रहसुद्धा—यांपैकी सर्वात पूज्य, इच्छित फळ देणारा कोण आहे?
सुखसेव्यश्च सततं चाशुतोषश्च मानदाः । ब्रुवन्तु मुनयः शीघ्रं सर्वज्ञाः संशितव्रताः
सदैव सहज सेवा होणारा, लवकर प्रसन्न होणारा आणि मान देणारा कोण आहे? सर्वज्ञ आणि दृढव्रती ऋषींनो, लवकर सांगा.
एवं प्रश्ने कृते तत्र लोमशो वाक्यमब्रवीत् । जमदग्ने शृणुष्वैतद्यत्पृष्टं वै त्वयाऽधुना
त्या ठिकाणी हा प्रश्न विचारल्यावर लोमश म्हणाला, 'जमदग्नी, तू जे विचारले आहेस, ते मी तुला सांगतो, नीट ऐक.'
सेवनीयतमा शक्तिः सर्वेषां शुभमिच्छताम् । परा प्रकृतिराद्या च सर्वगा सर्वदा शिवा
सर्व शुभाची इच्छा असणाऱ्यांसाठी सर्वात पूज्य अशी शक्ती म्हणजे ती परा प्रकृती, आद्य, सर्वत्र व्यापलेली आणि नेहमीच मंगल करणारी आहे.
देवानां जननी सैव ब्रह्मादीनां महात्मनाम् । आदिप्रकृतिमूलं सा संसारपादपस्य वै
तीच देवतांची, ब्रह्मादी महान आत्म्यांची जननी आहे; तीच आद्य प्रकृतीचे मूळ आणि या संसाररूपी वृक्षाची जड आहे.
स्मृता चोच्चारिता देवी ददाति किल वाञ्छितम् । सर्वदैवार्द्रचित्ता सा वरदानाय सेविता
देवीचे स्मरण किंवा तिचे नाव उच्चारले की, ती इच्छित फल देते असे सांगितले जाते; ती नेहमीच दयाळू असून, भक्तीने पूजली तर वरदान देते.
इतिहासं प्रवक्ष्यामि शृण्वन्तु मुनयः शुभम् । अक्षरोच्चारणादेव यथा प्राप्तं द्विजेन वै
आता मी तुम्हाला एक कथा सांगतो, हे ऋषींनो, हे शुभ ऐका. केवळ अक्षरांचा उच्चार करून एका द्विजाला जसे मिळाले, तसेच सांगतो.
कोसलेषु द्विजः कश्चिद्देवदत्तेति विश्रुतः । अनपत्यश्चकारेष्टिं पुत्राय विधिपूर्वकम्
कोसल देशात देवदत्त नावाचा एक प्रसिद्ध ब्राह्मण होता. त्याला मूल नव्हते, म्हणून त्याने पुत्रप्राप्तीसाठी विधिपूर्वक यज्ञ केला.
तमसातीरमास्थाय कृत्वा मण्डपमुत्तमम् । द्विजानाहूय वेदज्ञान्सत्रकर्मविशारदान्
तो तमसा नदीच्या काठी गेला, उत्तम मंडप बांधला आणि वेदज्ञ, यज्ञकर्मात निपुण ब्राह्मणांना बोलावले.
कृत्वा वेदीं विधानेन स्थापयित्वा विभावसून् । पुत्रेष्टिं विधिवत्तत्र चकार द्विजसत्तमः
त्याने विधीपूर्वक वेदी तयार केली, अग्नी स्थापन केला आणि त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने पुत्रेष्टी यज्ञ योग्यरीत्या केला.
ब्रह्माणं कल्पयामास सुहोत्रं मुनिसत्तमम् । अध्वर्युं याज्ञवल्क्यं च होतारं च बृहस्पतिम्
त्याने सुहोत्र या श्रेष्ठ ऋषीला ब्रह्मा म्हणून, याज्ञवल्क्याला अध्वर्यू म्हणून आणि बृहस्पतीला होतार म्हणून नेमले.
प्रस्तोतारं तथा पैलमुद्गातारं च गोभिलम् । सभ्यानन्यान्मुनीन्कृत्वा विधिवत्प्रददौ वसु
तसेच पैल याला प्रस्तोता, गोभिल याला उद्गाता आणि इतर ऋषींना सभासद केले आणि विधिपूर्वक त्यांना संपत्ती दिली.
उद्गाता सामगः श्रेष्ठः सप्तस्वरसमन्वितम् । रथन्तरमगायत्तु स्वरितेन समन्वितम्
उद्गाता, जो सामगायनात श्रेष्ठ होता, त्याने सात स्वरांनी युक्त असे रथंतर साम योग्य स्वरात गायले.
तदाऽस्य स्वरभङ्गोऽभूत्कृते श्वासे मुहुर्मुहुः । देवदत्तश्चुकोपाशु गोभिलं प्रत्युवाच ह
पुन्हा पुन्हा श्वास घेतल्यामुळे त्याचा स्वर तुटू लागला; ते पाहून देवदत्त रागावला आणि गोभिलाला ताबडतोब बोलला.
मूर्खोऽसि मुनिमुख्याद्य स्वरभङ्गस्त्वया कृतः । काम्यकर्मणि सञ्जाते पुत्रार्थं यजतश्च मे
'तू मूर्ख आहेस, हे ऋषिश्रेष्ठ! तुझ्यामुळे या पुत्रप्राप्तीसाठी चाललेल्या यज्ञात स्वर बिघडला.'
गोभिलस्तु तदोवाच देवदत्तं सुकोपितः । मूर्खस्ते भविता पुत्रः शठः शब्दविवर्जितः
गोभिल मोठ्या रागाने देवदत्ताला म्हणाला, 'तुझा मुलगा मूर्ख, कपटी आणि बोलू न शकणारा होईल.'
सर्वप्राणिशरीरे तु श्वासोच्छ्वासः सुदुर्ग्रहः । न मेऽत्र दूषणं किंचित्स्वरभङ्गे महामते
'सर्व प्राण्यांच्या शरीरात श्वासोच्छ्वास सांभाळणे फार कठीण असते; या स्वरभंगात माझी काहीही चूक नाही, हे ज्ञानी.'
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य गोभिलस्य महात्मनः । शापाद्भीतो देवदत्तस्तमुवाचातिदुःखितः
महात्मा गोभिलाचे हे शब्द ऐकून, शापामुळे घाबरलेला देवदत्त फार दुःखी होऊन त्याला म्हणाला.
कथं क्रुद्धोऽसि विप्रेन्द्र वृथा मयि निरागसि । अक्रोधना हि मुनयो भवन्ति सुखदाः सदा
'हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मी निरपराध असताना तू विनाकारण रागावलास का? कारण कोप नसलेले ऋषी नेहमी सुख देतात.'
स्वल्पेऽपराधे विप्रेन्द्र कथं शप्तस्त्वया ह्यहम् । अपुत्रोऽहं सुतप्तः प्राक् तापयुक्तः पुनः कृतः
'हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, एवढ्या लहानशा चुकासाठी तू मला का शाप दिलास? मी आधीच पुत्रहीन असून दुःखी आहे, आता तू मला अजून त्रास दिलास.'
मूर्खपुत्रादपुत्रत्वं वरं वेदविदो विदुः । तथापि ब्राह्मणो मूर्खः सर्वेषां निन्द्य एव हि
वेद जाणणाऱ्यांनी असं सांगितलं आहे की मूर्ख पुत्रापेक्षा पुत्र नसणं जास्त बरं. तरीही, मूर्ख ब्राह्मण सर्वांच्या निंदेला पात्र ठरतो.
पशुवच्छूद्रवच्चैव न योग्यः सर्वकर्मसु । किं करोमीह मूर्खेण पुत्रेण द्विजसत्तम
तो जसा एखाद्या जनावरासारखा किंवा शूद्रासारखा असतो, सर्व कर्मांसाठी तो योग्य नाही. हे श्रेष्ठ द्विजा, मला अशा मूर्ख पुत्राचा उपयोग काय?
यथा शूद्रस्तथा मूर्खो ब्राह्मणो नात्र संशयः । न पूजार्हो न दानार्हो निन्द्यश्च सर्वकर्मसु
मूर्ख ब्राह्मण हा शूद्रासारखाच असतो, यात काहीच शंका नाही. त्याला ना पूजा करावी, ना दान द्यावं, आणि सर्व कर्मांत त्याची निंदा करावी.
देशे वै वसमानश्च ब्राह्मणो वेदवर्जितः । करदः शूद्रवच्चैव मन्तव्यः स च भूभुजा
जो ब्राह्मण वेदज्ञानाशिवाय एखाद्या देशात राहतो, त्याला राजाने शूद्रासारखं कर भरणारा समजावं.
नासने पितृकार्येषु देवकार्येषु स द्विजः । मूर्खः समुपवेश्यश्च कार्यश्च फलमिच्छता
जो फळ मिळवू इच्छितो, त्याने मूर्ख ब्राह्मणाला ना पितृकार्यांत, ना देवकार्यांत बसवावं.
राज्ञा शूद्रसमो ज्ञेयो न योज्यः सर्वकर्मसु । कर्षकस्तु द्विजः कार्यो ब्राह्मणो वेदवर्जितः
राजाने त्याला शूद्रासमान समजावं आणि कोणत्याही कर्मात त्याचा उपयोग करू नये. वेदज्ञान नसलेला ब्राह्मण शेतकरी करावा.
विना विप्रेण कर्तव्यं श्राद्धं कुशचटेन वै । न तु विप्रेण मूर्खेण श्राद्धं कार्यं कदाचन
ब्राह्मणाशिवाय, केवळ कुशाच्या पात्याने श्राद्ध करावं, पण कधीही मूर्ख ब्राह्मणासमोर श्राद्ध करू नये.
आहारादधिकं चान्नं न दातव्यमपण्डिते । दाता नरकमाप्नोति ग्रहीता तु विशेषतः
अशिक्षित माणसाला गरजेपेक्षा जास्त अन्न देऊ नये; देणारा नरकात जातो, आणि घेणारा तर विशेषतः.