श्रुत्वाऽक्षरं कोलमुखात्समुच्चार्य स्वयं ततः । बिन्दुहीनं प्रसंगेन जातोऽसौ विबुधोत्तमः
त्याने कोलाच्या तोंडून एक अक्षर ऐकले आणि मग स्वतः ते उच्चारले. त्या वेळी बिंदू न लावता उच्चारल्यामुळे, तो योगायोगाने श्रेष्ठ ज्ञानी झाला.
ऐकारोच्चारणाद्देवी तुष्टा भगवती तदा । चकार कविराजं तं दयार्द्रा परमेश्वरी
'ऐ' हे स्वर उच्चारल्यावर देवी त्या वेळी प्रसन्न झाली. परमेश्वरीने दयाळूपणाने त्याला कवीराज केले.
सत्यव्रताख्यानवर्णनम् जनमेजय उवाच कोऽसौ सत्यव्रतो नाम ब्राह्मणो द्विजसत्तमः । कस्मिन्देशे समुत्पन्नः कीदृशश्च वदस्व मे
जन्मेजय म्हणाला: सत्यव्रत नावाचा तो ब्राह्मण कोण आहे, द्विजश्रेष्ठा? तो कोणत्या प्रदेशात जन्मला आणि कसा होता, ते मला सांग.
कथं तेन श्रुतः शब्दः कथमुच्चारितः पुनः । सिद्धिश्च कीदृशी जाता तस्य विप्रस्य तत्क्षणात्
त्याने तो शब्द कसा ऐकला आणि पुन्हा कसा उच्चारला? त्या ब्राह्मणाला त्या क्षणी कशी सिद्धी मिळाली?
कथं तुष्टा भवानी सा सर्वज्ञा सर्वसंस्थिता । विस्तरेण वदस्वाद्य कथामेतां मनोरमाम्
ती सर्वज्ञ, सर्वत्र असणारी भवानी कशी प्रसन्न झाली? ही रम्य कथा मला आज सविस्तर सांग.
सूत उवाच इति पृष्टस्तदा राज्ञा व्यासः सत्यवतीसुतः । उवाच परमोदारं वचनं रसवच्छुचि
सूतेने सांगितले: राजाने असे विचारल्यावर सत्यवतीपुत्र व्यासाने अत्यंत उदार, रसाळ आणि शुद्ध वचन सांगितली.
व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि कथां पौराणिकीं शुभाम् । श्रुता मुनिसमाजेषु मया पूर्वं कुरूद्वह
व्यास म्हणाला: राजन, ऐक, मी तुला एक पवित्र पुराणकथा सांगतो, जी मी पूर्वी ऋषींच्या सभेत ऐकली आहे, कुरुवंशीय.
एकदाऽहं कुरुश्रेष्ठ कुर्वंस्तीर्थाटनं शुचि । सम्प्राप्तो नैमिषारण्यं पावनं मुनिसेवितम्
एकदा, कुरुपुत्रा, मी तीर्थयात्रा करत असताना, पवित्र आणि ऋषींनी सेविलेल्या नैमिषारण्यात पोहोचलो.
प्रणम्याहं मुनीन्सर्वान् स्थितस्तत्र वराश्रमे । विधिपुत्रास्तु यत्रासञ्जीवन्मुक्ता महाव्रताः
मी सर्व ऋषींना वंदन करून त्या उत्तम आश्रमात राहिलो, जिथे ब्रह्मदेवाचे पुत्र, जीवंत मुक्त आणि महान व्रती होते.
कथाप्रसंग एवासीत्तत्र विप्रसमागमे । जमदग्निस्तु पप्रच्छ मुनीनेवं समास्थितः
त्या ब्राह्मणांच्या सभेत कथा सुरू झाली. तेव्हा जमदग्नी ऋषी बसून इतर ऋषींना विचारू लागले.
जमदग्निरुवाच सन्देहोऽस्ति महाभागा मम चेतसि तापसाः । समाजेषु मुनीनां वै निःसन्देहो भवाम्यहम्
जमदग्नी म्हणाले: धन्य तपस्वींनो, माझ्या मनात एक शंका आहे. ऋषींच्या सभेत मी ती पूर्णपणे दूर करू इच्छितो.
ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो मघवा वरुणोऽनलः । कुबेरः पवनस्त्वष्टा सेनानीश्च गणाधिपः
ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, इंद्र, वरुण, अग्नी, कुबेर, वायू, त्वष्टा, सेनापती आणि गणांचा अधिपती,
सूर्योऽश्विनौ भगः पूषा निशानाथो ग्रहास्तथा । आराधनीयतमः कोऽत्र वाञ्छितार्थफलप्रदः
सूर्य, अश्विनी कुमार, भग, पूषा, रात्रस्वामी आणि ग्रहसुद्धा—यांपैकी सर्वात पूज्य, इच्छित फळ देणारा कोण आहे?
सुखसेव्यश्च सततं चाशुतोषश्च मानदाः । ब्रुवन्तु मुनयः शीघ्रं सर्वज्ञाः संशितव्रताः
सदैव सहज सेवा होणारा, लवकर प्रसन्न होणारा आणि मान देणारा कोण आहे? सर्वज्ञ आणि दृढव्रती ऋषींनो, लवकर सांगा.
एवं प्रश्ने कृते तत्र लोमशो वाक्यमब्रवीत् । जमदग्ने शृणुष्वैतद्यत्पृष्टं वै त्वयाऽधुना
त्या ठिकाणी हा प्रश्न विचारल्यावर लोमश म्हणाला, 'जमदग्नी, तू जे विचारले आहेस, ते मी तुला सांगतो, नीट ऐक.'
सेवनीयतमा शक्तिः सर्वेषां शुभमिच्छताम् । परा प्रकृतिराद्या च सर्वगा सर्वदा शिवा
सर्व शुभाची इच्छा असणाऱ्यांसाठी सर्वात पूज्य अशी शक्ती म्हणजे ती परा प्रकृती, आद्य, सर्वत्र व्यापलेली आणि नेहमीच मंगल करणारी आहे.
देवानां जननी सैव ब्रह्मादीनां महात्मनाम् । आदिप्रकृतिमूलं सा संसारपादपस्य वै
तीच देवतांची, ब्रह्मादी महान आत्म्यांची जननी आहे; तीच आद्य प्रकृतीचे मूळ आणि या संसाररूपी वृक्षाची जड आहे.
स्मृता चोच्चारिता देवी ददाति किल वाञ्छितम् । सर्वदैवार्द्रचित्ता सा वरदानाय सेविता
देवीचे स्मरण किंवा तिचे नाव उच्चारले की, ती इच्छित फल देते असे सांगितले जाते; ती नेहमीच दयाळू असून, भक्तीने पूजली तर वरदान देते.
इतिहासं प्रवक्ष्यामि शृण्वन्तु मुनयः शुभम् । अक्षरोच्चारणादेव यथा प्राप्तं द्विजेन वै
आता मी तुम्हाला एक कथा सांगतो, हे ऋषींनो, हे शुभ ऐका. केवळ अक्षरांचा उच्चार करून एका द्विजाला जसे मिळाले, तसेच सांगतो.
कोसलेषु द्विजः कश्चिद्देवदत्तेति विश्रुतः । अनपत्यश्चकारेष्टिं पुत्राय विधिपूर्वकम्
कोसल देशात देवदत्त नावाचा एक प्रसिद्ध ब्राह्मण होता. त्याला मूल नव्हते, म्हणून त्याने पुत्रप्राप्तीसाठी विधिपूर्वक यज्ञ केला.
तमसातीरमास्थाय कृत्वा मण्डपमुत्तमम् । द्विजानाहूय वेदज्ञान्सत्रकर्मविशारदान्
तो तमसा नदीच्या काठी गेला, उत्तम मंडप बांधला आणि वेदज्ञ, यज्ञकर्मात निपुण ब्राह्मणांना बोलावले.
कृत्वा वेदीं विधानेन स्थापयित्वा विभावसून् । पुत्रेष्टिं विधिवत्तत्र चकार द्विजसत्तमः
त्याने विधीपूर्वक वेदी तयार केली, अग्नी स्थापन केला आणि त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने पुत्रेष्टी यज्ञ योग्यरीत्या केला.
ब्रह्माणं कल्पयामास सुहोत्रं मुनिसत्तमम् । अध्वर्युं याज्ञवल्क्यं च होतारं च बृहस्पतिम्
त्याने सुहोत्र या श्रेष्ठ ऋषीला ब्रह्मा म्हणून, याज्ञवल्क्याला अध्वर्यू म्हणून आणि बृहस्पतीला होतार म्हणून नेमले.
प्रस्तोतारं तथा पैलमुद्गातारं च गोभिलम् । सभ्यानन्यान्मुनीन्कृत्वा विधिवत्प्रददौ वसु
तसेच पैल याला प्रस्तोता, गोभिल याला उद्गाता आणि इतर ऋषींना सभासद केले आणि विधिपूर्वक त्यांना संपत्ती दिली.
उद्गाता सामगः श्रेष्ठः सप्तस्वरसमन्वितम् । रथन्तरमगायत्तु स्वरितेन समन्वितम्
उद्गाता, जो सामगायनात श्रेष्ठ होता, त्याने सात स्वरांनी युक्त असे रथंतर साम योग्य स्वरात गायले.
तदाऽस्य स्वरभङ्गोऽभूत्कृते श्वासे मुहुर्मुहुः । देवदत्तश्चुकोपाशु गोभिलं प्रत्युवाच ह
पुन्हा पुन्हा श्वास घेतल्यामुळे त्याचा स्वर तुटू लागला; ते पाहून देवदत्त रागावला आणि गोभिलाला ताबडतोब बोलला.
मूर्खोऽसि मुनिमुख्याद्य स्वरभङ्गस्त्वया कृतः । काम्यकर्मणि सञ्जाते पुत्रार्थं यजतश्च मे
'तू मूर्ख आहेस, हे ऋषिश्रेष्ठ! तुझ्यामुळे या पुत्रप्राप्तीसाठी चाललेल्या यज्ञात स्वर बिघडला.'
गोभिलस्तु तदोवाच देवदत्तं सुकोपितः । मूर्खस्ते भविता पुत्रः शठः शब्दविवर्जितः
गोभिल मोठ्या रागाने देवदत्ताला म्हणाला, 'तुझा मुलगा मूर्ख, कपटी आणि बोलू न शकणारा होईल.'
सर्वप्राणिशरीरे तु श्वासोच्छ्वासः सुदुर्ग्रहः । न मेऽत्र दूषणं किंचित्स्वरभङ्गे महामते
'सर्व प्राण्यांच्या शरीरात श्वासोच्छ्वास सांभाळणे फार कठीण असते; या स्वरभंगात माझी काहीही चूक नाही, हे ज्ञानी.'
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य गोभिलस्य महात्मनः । शापाद्भीतो देवदत्तस्तमुवाचातिदुःखितः
महात्मा गोभिलाचे हे शब्द ऐकून, शापामुळे घाबरलेला देवदत्त फार दुःखी होऊन त्याला म्हणाला.