कथमेकत्र संस्थाने कार्यं कुर्वन्ति शाश्वतम् । परस्परं मिलित्वा हि विभिन्नाः शत्रवः किल
हे गुण एकत्र असताना सतत कसं कार्य करतात? कारण ते वेगळे आणि एकमेकांचे विरोधी असूनही, शत्रूंप्रमाणे एकत्र येऊन काम करतात.
एकत्रस्थाः कथं कार्यं कुर्वन्तीति वदस्व मे । ब्रह्मोवाच शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि गुणास्ते दीपवृत्तयः
हे गुण एकत्र असताना कार्य कसं करतात, ते मला सांग. ब्रह्मा म्हणाले: ऐक, पुत्रा, मी सांगतो—हे गुण दिव्याच्या वातीसारखे आहेत.
प्रदीपश्च यथा कार्यं प्रकरोत्यर्थदर्शनम् । वर्तिस्तैलं यथार्चिश्च विरुद्धाश्च परस्परम्
जसं दिवा आपलं काम म्हणजे प्रकाश देतो, तसं वात, तेल आणि ज्वाळा हे एकमेकांचे विरोधी असतात.
विरुद्धं हि तथा तैलमग्निना सह सङ्गतम् । तैलं वर्तिविरोध्येव पावकोऽपि परस्परम्
तेल जरी अग्नीच्या विरोधात असलं, तरी एकत्र आलं की जळतं; आणि वातही तेल व अग्नीच्या विरोधात असून, हे सगळे एकमेकांचे विरुद्ध असतात.
एकत्रस्थाः पदार्थानां प्रकुर्वन्ति प्रदर्शनम् । नारद उवाच एवं प्रकृतिजाः प्रोक्ता गुणाः सत्यवतीसुत
तरीही हे एकत्र असताना वस्तूंचं दर्शन घडवतात. नारद म्हणाले: सत्यवतीच्या पुत्रा, असे हे गुण प्रकृतीतून उत्पन्न झालेले आहेत.
विश्वस्य कारणं ते वै मया पूर्वं यथा श्रुतम् । व्यास उवाच इत्युक्तं नारदेनाथ मम सर्वं सविस्तरम्
हेच या विश्वाचं कारण आहेत, असं मी पूर्वी ऐकलं आहे. व्यास म्हणाले: असं नारदांनी मला सगळं सविस्तर सांगितलं.
गुणानां लक्षणं सर्वं कार्यं चैव विभागशः । आराध्या परमा शक्तिर्यया सर्वमिदं ततम्
गुणांची सर्व लक्षणं आणि त्यांची कार्यं, त्यांच्या विभागांसह, आणि जिच्यामुळे हे सर्व व्यापलं आहे अशी परमशक्ती, असं सांगितलं.
सगुणा निर्गुणा चैव कार्यभेदे सदैव हि । अकर्ता पुरुषः पूर्णो निरीहः परमोऽव्ययः
तीच सगुणा आणि निर्गुणा आहे, नेहमी कार्यानुसार. पुरुष कर्ता नाही, तो पूर्ण, निःस्पृह, सर्वोच्च आणि अविनाशी आहे.
करोत्येषा महामाया विश्वं सदसदात्मकम् । ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रःसूर्यश्चन्द्रः शचीपतिः
ही महामाया हे विश्व, जे अस्तित्वात आणि अनस्तित्वात आहे, निर्माण करते. ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, सूर्य, चंद्र आणि शचीपती हे सर्व तिच्यामुळे आहेत.
अश्विनौ वसवस्त्वष्टा कुबेरो यादसां पतिः । वह्निर्वायुस्तथा पूषा सेनानीश्च विनायकः
अश्विनी, वसु, त्वष्टा, कुबेर, जलांचा स्वामी, अग्नी, वायू, पूषा, सेनापती आणि विनायक हे सर्व तिच्या शक्तीने कार्य करतात.
सर्वे शक्तियुताः शक्ताः कर्तुं कार्याणि स्वानि च । अन्यथा तेऽप्यशक्ता वै प्रस्पन्दितुमनीश्वराः
सर्वजण तिच्या शक्तीनेच आपापली कामं करू शकतात; अन्यथा तेही अशक्त आणि काहीच करू शकणार नाहीत.
सा चैव कारणं राजन् जगतः परमेश्वरी । समाराधय तां भूप कुरु यज्ञं जनाधिप
राजा, तीच या जगाची कारणीभूत परमेश्वरी आहे; तिला भक्तीने पूज, यज्ञ कर.
पूजनं परया भक्त्या तस्या एव विधानतः । महालक्ष्मीर्महाकाली तथा महासरस्वती
तिची पूजा परम भक्तीने, विधीप्रमाणे करावी; तीच महालक्ष्मी, महाकाळी आणि महासरस्वती आहे.
ईश्वरी सर्वभूतानां सर्वकारणकारणम् । सर्वकामार्थदा शान्ता सुखसेव्या दयान्विता
ती सर्व जीवांची ईश्वरी, सर्व कारणांची कारण आहे; सर्व इच्छा पूर्ण करणारी, शांत, सहज पूजनीय आणि दयाळू आहे.
नामोच्चारणमात्रेण वाञ्छितार्थफलप्रदा । देवैराराधिता पूर्वं ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः
फक्त तिचं नाव उच्चारलं तरी इच्छित फळ मिळतं; ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश्वर यांनी पूर्वी तिची पूजा केली आहे.
मोक्षकामैश्च विविधैस्तापसैर्विजितात्मभिः । अस्पष्टमपि यन्नाम प्रसङ्गेनापि भाषितम्
मुक्तीची इच्छा असलेल्या, संयमी तपस्व्यांनी वेगवेगळ्या प्रकारे तिची उपासना केली; तिचं नाव अस्पष्टरीत्या किंवा सहज बोललं तरीही ती कृपा करते.
ददाति वाञ्छितानर्थान्दुर्लभानपि सर्वथा । ऐ ऐ इति भयार्तेन दृष्ट्वा व्याघ्रादिकं वने
ती सर्व प्रकारे, अगदी दुर्लभ अशी इच्छित वस्तूही देते. एखादा माणूस जंगलात वाघ किंवा असेच काही प्राणी पाहून घाबरून 'ऐ ऐ' असे ओरडतो, तेव्हाही ती त्याची इच्छा पूर्ण करते.
बिन्दुहीनमपीत्युक्तं वाञ्छितं प्रददाति वै । तत्र सत्यव्रतस्यैव दृष्टान्तो नृपसत्तम
जरी उच्चार अपूर्ण असला, तरीही ती इच्छित वर देते. या संदर्भात, राजन, सत्यव्रत याचा दाखला प्रसिद्ध आहे.
प्रत्यक्ष एव चास्माकं मुनीनां भावितात्मनाम् । ब्राह्मणानां समाजेषु तस्योदाहरणं बुधैः
हे आमच्यासारख्या शुद्धचित्त असलेल्या ऋषींना ब्राह्मणांच्या सभेत प्रत्यक्ष दिसून आले आहे. ज्ञानी लोक त्याचे उदाहरण देतात.
कथ्यमानं मया राजञ्छ्रुतं सर्वं सविस्तरम् । अनक्षरो महामूर्खो नाम्ना सत्यव्रतो द्विजः
राजन, मी तुला हे सर्व तपशीलवार सांगतो, जसे मी ऐकले आहे. सत्यव्रत नावाचा एक ब्राह्मण होता, तो अक्षरशः अज्ञानी आणि मूर्ख होता.
श्रुत्वाऽक्षरं कोलमुखात्समुच्चार्य स्वयं ततः । बिन्दुहीनं प्रसंगेन जातोऽसौ विबुधोत्तमः
त्याने कोलाच्या तोंडून एक अक्षर ऐकले आणि मग स्वतः ते उच्चारले. त्या वेळी बिंदू न लावता उच्चारल्यामुळे, तो योगायोगाने श्रेष्ठ ज्ञानी झाला.
ऐकारोच्चारणाद्देवी तुष्टा भगवती तदा । चकार कविराजं तं दयार्द्रा परमेश्वरी
'ऐ' हे स्वर उच्चारल्यावर देवी त्या वेळी प्रसन्न झाली. परमेश्वरीने दयाळूपणाने त्याला कवीराज केले.
सत्यव्रताख्यानवर्णनम् जनमेजय उवाच कोऽसौ सत्यव्रतो नाम ब्राह्मणो द्विजसत्तमः । कस्मिन्देशे समुत्पन्नः कीदृशश्च वदस्व मे
जन्मेजय म्हणाला: सत्यव्रत नावाचा तो ब्राह्मण कोण आहे, द्विजश्रेष्ठा? तो कोणत्या प्रदेशात जन्मला आणि कसा होता, ते मला सांग.
कथं तेन श्रुतः शब्दः कथमुच्चारितः पुनः । सिद्धिश्च कीदृशी जाता तस्य विप्रस्य तत्क्षणात्
त्याने तो शब्द कसा ऐकला आणि पुन्हा कसा उच्चारला? त्या ब्राह्मणाला त्या क्षणी कशी सिद्धी मिळाली?
कथं तुष्टा भवानी सा सर्वज्ञा सर्वसंस्थिता । विस्तरेण वदस्वाद्य कथामेतां मनोरमाम्
ती सर्वज्ञ, सर्वत्र असणारी भवानी कशी प्रसन्न झाली? ही रम्य कथा मला आज सविस्तर सांग.
सूत उवाच इति पृष्टस्तदा राज्ञा व्यासः सत्यवतीसुतः । उवाच परमोदारं वचनं रसवच्छुचि
सूतेने सांगितले: राजाने असे विचारल्यावर सत्यवतीपुत्र व्यासाने अत्यंत उदार, रसाळ आणि शुद्ध वचन सांगितली.
व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि कथां पौराणिकीं शुभाम् । श्रुता मुनिसमाजेषु मया पूर्वं कुरूद्वह
व्यास म्हणाला: राजन, ऐक, मी तुला एक पवित्र पुराणकथा सांगतो, जी मी पूर्वी ऋषींच्या सभेत ऐकली आहे, कुरुवंशीय.
एकदाऽहं कुरुश्रेष्ठ कुर्वंस्तीर्थाटनं शुचि । सम्प्राप्तो नैमिषारण्यं पावनं मुनिसेवितम्
एकदा, कुरुपुत्रा, मी तीर्थयात्रा करत असताना, पवित्र आणि ऋषींनी सेविलेल्या नैमिषारण्यात पोहोचलो.
प्रणम्याहं मुनीन्सर्वान् स्थितस्तत्र वराश्रमे । विधिपुत्रास्तु यत्रासञ्जीवन्मुक्ता महाव्रताः
मी सर्व ऋषींना वंदन करून त्या उत्तम आश्रमात राहिलो, जिथे ब्रह्मदेवाचे पुत्र, जीवंत मुक्त आणि महान व्रती होते.
कथाप्रसंग एवासीत्तत्र विप्रसमागमे । जमदग्निस्तु पप्रच्छ मुनीनेवं समास्थितः
त्या ब्राह्मणांच्या सभेत कथा सुरू झाली. तेव्हा जमदग्नी ऋषी बसून इतर ऋषींना विचारू लागले.