यदेतत्कर्षकाणां वै तदेवातीव दुर्दिनम् । बीजोपस्करयुक्तानां सुखदं प्रभवत्युत
शेतकऱ्यांसाठी तो दिवस फारच वाईट असतो, पण ज्यांच्याकडे बियाणं आणि साधनं आहेत, त्यांना तोच दिवस आनंद देतो.
अप्रच्छन्नगृहाणां च दुर्भगानां विशेषतः । तृणकाष्ठगृहीतानां दुःखदं गृहमेधिनाम्
ज्यांची घरं नीट झाकलेली नाहीत, ज्यांचे नशीब वाईट आहे, आणि गवत-काटक्या यांच्या झोपड्यांमध्ये राहणाऱ्यांसाठी, तो दिवस गृहस्थांना दुःख देतो.
प्रोषितभर्तृकाणां वै मोहदं प्रवदन्त्यपि । स्वभावस्था गुणाः सर्वे विपरीता विभान्ति वै
ज्यांच्या नवऱ्या दूर आहेत अशा स्त्रियांना तो दिवस भ्रम देतो असं म्हणतात; सर्व गुण त्यांच्या स्वभावात असताना उलट वाटतात.
लक्षणानि पुनस्तेषां शृणु पुत्र ब्रवीम्यहम् । लघुप्रकाशकं सत्त्वं निर्मलं विशदं सदा
आता मी तुला त्यांची लक्षणं सांगतो, ऐक पुत्रा—सत्त्वगुण नेहमी हलका, तेजस्वी, निर्मळ आणि स्वच्छ असतो.
यदाङ्गानि लघून्येव नेत्रादीनीन्द्रियाणि च । निर्मलं च तथा चेतो गृह्णाति विषयान्न तान्
जेव्हा हातपाय आणि डोळ्यासारखी इंद्रिये हलकी वाटतात, आणि मनही निर्मळ असतं, आणि विषयांकडे ओढा राहत नाही—
तदा सत्त्वं शरीरे वै मन्तव्यञ्च समुत्कटम् । जृम्भां स्तम्भं च तन्द्रां च चलञ्चैव रजः पुनः
—तेव्हा शरीरात सत्त्वगुण प्रबळ आहे असं समजावं; पण जांभई, कडकपणा, झोप आणि चंचलपणा हे सगळं पुन्हा रजोगुण आहे.
यदा तदुत्कटं जातं देहे यस्य च कस्यचित् । कलिं मृगयते कर्तुं गन्तुं ग्रामान्तरं तथा
जेव्हा कोणाच्याही शरीरात तो रजोगुण प्रबळ होतो, तेव्हा तो भांडण शोधतो, काहीतरी करावंसं वाटतं, आणि दुसऱ्या गावात जावंसं वाटतं.
चलचित्तस्य सोऽत्यर्थं विवादे चोद्यतस्तथा । गुरुमावरणं कामं तमो भवति तद्यदा
अशा चंचल मनाच्या माणसाला वाद घालायला फारच आवडतं; आणि जेव्हा गुरूचं ऐकणं थांबतं, इच्छा निर्माण होते, तेव्हा तो तमोगुण असतो.
तदाङ्गानि गुरूण्याशु प्रभवन्त्यावृतानि च । इन्द्रियाणि मनः शून्यं निद्रां नैवाभिवाञ्छति
त्या वेळी शरीर जड आणि अशक्त होतं, इंद्रिये आणि मन रिकामं वाटतं, आणि झोपेची इच्छा देखील होत नाही.
गुणानां लक्षणान्येवं विज्ञेयानीह नारद । नारद उवाच विभिन्नलक्षणाः प्रोक्ताः पितामह गुणास्त्रयः
हे नारद, गुणांची लक्षणं अशीच समजावीत. नारद म्हणाले: पितामह, हे तिन्ही गुण वेगवेगळ्या लक्षणांनी सांगितले आहेत.
कथमेकत्र संस्थाने कार्यं कुर्वन्ति शाश्वतम् । परस्परं मिलित्वा हि विभिन्नाः शत्रवः किल
हे गुण एकत्र असताना सतत कसं कार्य करतात? कारण ते वेगळे आणि एकमेकांचे विरोधी असूनही, शत्रूंप्रमाणे एकत्र येऊन काम करतात.
एकत्रस्थाः कथं कार्यं कुर्वन्तीति वदस्व मे । ब्रह्मोवाच शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि गुणास्ते दीपवृत्तयः
हे गुण एकत्र असताना कार्य कसं करतात, ते मला सांग. ब्रह्मा म्हणाले: ऐक, पुत्रा, मी सांगतो—हे गुण दिव्याच्या वातीसारखे आहेत.
प्रदीपश्च यथा कार्यं प्रकरोत्यर्थदर्शनम् । वर्तिस्तैलं यथार्चिश्च विरुद्धाश्च परस्परम्
जसं दिवा आपलं काम म्हणजे प्रकाश देतो, तसं वात, तेल आणि ज्वाळा हे एकमेकांचे विरोधी असतात.
विरुद्धं हि तथा तैलमग्निना सह सङ्गतम् । तैलं वर्तिविरोध्येव पावकोऽपि परस्परम्
तेल जरी अग्नीच्या विरोधात असलं, तरी एकत्र आलं की जळतं; आणि वातही तेल व अग्नीच्या विरोधात असून, हे सगळे एकमेकांचे विरुद्ध असतात.
एकत्रस्थाः पदार्थानां प्रकुर्वन्ति प्रदर्शनम् । नारद उवाच एवं प्रकृतिजाः प्रोक्ता गुणाः सत्यवतीसुत
तरीही हे एकत्र असताना वस्तूंचं दर्शन घडवतात. नारद म्हणाले: सत्यवतीच्या पुत्रा, असे हे गुण प्रकृतीतून उत्पन्न झालेले आहेत.
विश्वस्य कारणं ते वै मया पूर्वं यथा श्रुतम् । व्यास उवाच इत्युक्तं नारदेनाथ मम सर्वं सविस्तरम्
हेच या विश्वाचं कारण आहेत, असं मी पूर्वी ऐकलं आहे. व्यास म्हणाले: असं नारदांनी मला सगळं सविस्तर सांगितलं.
गुणानां लक्षणं सर्वं कार्यं चैव विभागशः । आराध्या परमा शक्तिर्यया सर्वमिदं ततम्
गुणांची सर्व लक्षणं आणि त्यांची कार्यं, त्यांच्या विभागांसह, आणि जिच्यामुळे हे सर्व व्यापलं आहे अशी परमशक्ती, असं सांगितलं.
सगुणा निर्गुणा चैव कार्यभेदे सदैव हि । अकर्ता पुरुषः पूर्णो निरीहः परमोऽव्ययः
तीच सगुणा आणि निर्गुणा आहे, नेहमी कार्यानुसार. पुरुष कर्ता नाही, तो पूर्ण, निःस्पृह, सर्वोच्च आणि अविनाशी आहे.
करोत्येषा महामाया विश्वं सदसदात्मकम् । ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रःसूर्यश्चन्द्रः शचीपतिः
ही महामाया हे विश्व, जे अस्तित्वात आणि अनस्तित्वात आहे, निर्माण करते. ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, सूर्य, चंद्र आणि शचीपती हे सर्व तिच्यामुळे आहेत.
अश्विनौ वसवस्त्वष्टा कुबेरो यादसां पतिः । वह्निर्वायुस्तथा पूषा सेनानीश्च विनायकः
अश्विनी, वसु, त्वष्टा, कुबेर, जलांचा स्वामी, अग्नी, वायू, पूषा, सेनापती आणि विनायक हे सर्व तिच्या शक्तीने कार्य करतात.
सर्वे शक्तियुताः शक्ताः कर्तुं कार्याणि स्वानि च । अन्यथा तेऽप्यशक्ता वै प्रस्पन्दितुमनीश्वराः
सर्वजण तिच्या शक्तीनेच आपापली कामं करू शकतात; अन्यथा तेही अशक्त आणि काहीच करू शकणार नाहीत.
सा चैव कारणं राजन् जगतः परमेश्वरी । समाराधय तां भूप कुरु यज्ञं जनाधिप
राजा, तीच या जगाची कारणीभूत परमेश्वरी आहे; तिला भक्तीने पूज, यज्ञ कर.
पूजनं परया भक्त्या तस्या एव विधानतः । महालक्ष्मीर्महाकाली तथा महासरस्वती
तिची पूजा परम भक्तीने, विधीप्रमाणे करावी; तीच महालक्ष्मी, महाकाळी आणि महासरस्वती आहे.
ईश्वरी सर्वभूतानां सर्वकारणकारणम् । सर्वकामार्थदा शान्ता सुखसेव्या दयान्विता
ती सर्व जीवांची ईश्वरी, सर्व कारणांची कारण आहे; सर्व इच्छा पूर्ण करणारी, शांत, सहज पूजनीय आणि दयाळू आहे.
नामोच्चारणमात्रेण वाञ्छितार्थफलप्रदा । देवैराराधिता पूर्वं ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः
फक्त तिचं नाव उच्चारलं तरी इच्छित फळ मिळतं; ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश्वर यांनी पूर्वी तिची पूजा केली आहे.
मोक्षकामैश्च विविधैस्तापसैर्विजितात्मभिः । अस्पष्टमपि यन्नाम प्रसङ्गेनापि भाषितम्
मुक्तीची इच्छा असलेल्या, संयमी तपस्व्यांनी वेगवेगळ्या प्रकारे तिची उपासना केली; तिचं नाव अस्पष्टरीत्या किंवा सहज बोललं तरीही ती कृपा करते.
ददाति वाञ्छितानर्थान्दुर्लभानपि सर्वथा । ऐ ऐ इति भयार्तेन दृष्ट्वा व्याघ्रादिकं वने
ती सर्व प्रकारे, अगदी दुर्लभ अशी इच्छित वस्तूही देते. एखादा माणूस जंगलात वाघ किंवा असेच काही प्राणी पाहून घाबरून 'ऐ ऐ' असे ओरडतो, तेव्हाही ती त्याची इच्छा पूर्ण करते.
बिन्दुहीनमपीत्युक्तं वाञ्छितं प्रददाति वै । तत्र सत्यव्रतस्यैव दृष्टान्तो नृपसत्तम
जरी उच्चार अपूर्ण असला, तरीही ती इच्छित वर देते. या संदर्भात, राजन, सत्यव्रत याचा दाखला प्रसिद्ध आहे.
प्रत्यक्ष एव चास्माकं मुनीनां भावितात्मनाम् । ब्राह्मणानां समाजेषु तस्योदाहरणं बुधैः
हे आमच्यासारख्या शुद्धचित्त असलेल्या ऋषींना ब्राह्मणांच्या सभेत प्रत्यक्ष दिसून आले आहे. ज्ञानी लोक त्याचे उदाहरण देतात.
कथ्यमानं मया राजञ्छ्रुतं सर्वं सविस्तरम् । अनक्षरो महामूर्खो नाम्ना सत्यव्रतो द्विजः
राजन, मी तुला हे सर्व तपशीलवार सांगतो, जसे मी ऐकले आहे. सत्यव्रत नावाचा एक ब्राह्मण होता, तो अक्षरशः अज्ञानी आणि मूर्ख होता.