मातापित्रोस्तथा सैव बन्धुवर्गस्य प्रीतिदा । दुःखं मोहं सपत्नीषु जनयत्यपि सैव हि
तीच आईवडीलांना आणि सगळ्या नातेवाईकांना आनंद देते; पण तीच सहपत्नींमध्ये दुःख आणि भ्रम निर्माण करते.
एवं सत्त्वेन तेनैव स्त्रीत्वमापादितेन च । रजसस्तमसश्चैव जनिता वृत्तिरन्यथा
अशा त्या गुणामुळे आणि स्त्रीत्व मिळाल्यामुळे, रज आणि तम या दोन्हीपासून वेगळ्या प्रकारचं वर्तन जन्माला येतं.
रजसा स्त्रीकृतेनैव तमसा च तथा पुनः । अन्योन्यस्य समायोगादन्यथा प्रतिभाति वै
रजामुळे स्त्रीरूप येतं आणि तमामुळेही तसंच होतं; हे दोन्ही एकत्र आले की, वेगळाच स्वभाव दिसून येतो.
अवस्थानात्स्वभावेषु न वै जात्यन्तराणि च । लक्ष्यते विपरीतानि योगान्नारद कुत्रचित्
स्वतःच्या स्वभावामुळे, नारद, दुसरी कुठलीही जात दिसत नाही; फक्त विरुद्ध गुणांच्या संयोगामुळेच काही वेगळेपण कधी कधी दिसतं.
यथा रूपवती नारी यौवनेन विभूषिता । लज्जामाधुर्ययुक्ता च तथा विनयसंयुता
जशी एखादी सुंदर स्त्री, तारुण्याने शोभलेली, लाज आणि गोडवा असलेली, आणि नम्रतेने युक्त असते—
कामशास्त्रविधिज्ञा च धर्मशास्त्रेऽपि सम्मता । भर्तुःप्रीतिकरी भूत्वा सपत्नीनां च दुःखदा
—जी प्रेमकलेत निपुण आहे आणि धर्मशास्त्रातही मान्य आहे, ती पतीला आनंद देते आणि सहपत्नींना दुःख देते—
मोहदुःखस्वभावस्था सत्त्वस्थेत्युच्यते जनैः । तथा सत्त्वं विकुर्वाणमन्यभावं विभाति वै
जिचा स्वभाव भ्रम आणि दुःखात असतो, तिला लोक सत्त्वगुणी म्हणतात; पण सत्त्वगुण बदलला की, तो वेगळा भासतो.
चोरैरुपद्रुतानां हि साधूनां सुखदा भवेत् । दुःखा मूढा च दस्यूनां सैव सेना तथागुणा
चोरांनी त्रस्त सज्जनांना तीच सेना सुख देते; पण वाईट आणि दुष्ट लोकांना तीच सेना दुःख आणि गोंधळ देते, कारण तिचा स्वभाव तसाच असतो.
विपरीतप्रतीतिं वै वर्जयन्ति स्वभावतः । यथा च दुर्दिनं जातं महामेघघनावृतम्
स्वभावतः ते उलटपक्षी समज टाळतात, जसं दाट काळ्या ढगांनी आकाश झाकलं की वाईट दिवस येतो.
विद्युत्स्तनितसंयुक्तं तिमिरेणावगुण्ठितम् । सिंचद्भूमिं प्रवर्षद्वै तमोरूपमुदाहृतम्
विजेच्या चमक आणि गडगडाटासह, अंधाराने झाकलेलं, आणि पृथ्वीवर पाऊस पडतो—हे तमोगुणाचं रूप मानलं जातं.
यदेतत्कर्षकाणां वै तदेवातीव दुर्दिनम् । बीजोपस्करयुक्तानां सुखदं प्रभवत्युत
शेतकऱ्यांसाठी तो दिवस फारच वाईट असतो, पण ज्यांच्याकडे बियाणं आणि साधनं आहेत, त्यांना तोच दिवस आनंद देतो.
अप्रच्छन्नगृहाणां च दुर्भगानां विशेषतः । तृणकाष्ठगृहीतानां दुःखदं गृहमेधिनाम्
ज्यांची घरं नीट झाकलेली नाहीत, ज्यांचे नशीब वाईट आहे, आणि गवत-काटक्या यांच्या झोपड्यांमध्ये राहणाऱ्यांसाठी, तो दिवस गृहस्थांना दुःख देतो.
प्रोषितभर्तृकाणां वै मोहदं प्रवदन्त्यपि । स्वभावस्था गुणाः सर्वे विपरीता विभान्ति वै
ज्यांच्या नवऱ्या दूर आहेत अशा स्त्रियांना तो दिवस भ्रम देतो असं म्हणतात; सर्व गुण त्यांच्या स्वभावात असताना उलट वाटतात.
लक्षणानि पुनस्तेषां शृणु पुत्र ब्रवीम्यहम् । लघुप्रकाशकं सत्त्वं निर्मलं विशदं सदा
आता मी तुला त्यांची लक्षणं सांगतो, ऐक पुत्रा—सत्त्वगुण नेहमी हलका, तेजस्वी, निर्मळ आणि स्वच्छ असतो.
यदाङ्गानि लघून्येव नेत्रादीनीन्द्रियाणि च । निर्मलं च तथा चेतो गृह्णाति विषयान्न तान्
जेव्हा हातपाय आणि डोळ्यासारखी इंद्रिये हलकी वाटतात, आणि मनही निर्मळ असतं, आणि विषयांकडे ओढा राहत नाही—
तदा सत्त्वं शरीरे वै मन्तव्यञ्च समुत्कटम् । जृम्भां स्तम्भं च तन्द्रां च चलञ्चैव रजः पुनः
—तेव्हा शरीरात सत्त्वगुण प्रबळ आहे असं समजावं; पण जांभई, कडकपणा, झोप आणि चंचलपणा हे सगळं पुन्हा रजोगुण आहे.
यदा तदुत्कटं जातं देहे यस्य च कस्यचित् । कलिं मृगयते कर्तुं गन्तुं ग्रामान्तरं तथा
जेव्हा कोणाच्याही शरीरात तो रजोगुण प्रबळ होतो, तेव्हा तो भांडण शोधतो, काहीतरी करावंसं वाटतं, आणि दुसऱ्या गावात जावंसं वाटतं.
चलचित्तस्य सोऽत्यर्थं विवादे चोद्यतस्तथा । गुरुमावरणं कामं तमो भवति तद्यदा
अशा चंचल मनाच्या माणसाला वाद घालायला फारच आवडतं; आणि जेव्हा गुरूचं ऐकणं थांबतं, इच्छा निर्माण होते, तेव्हा तो तमोगुण असतो.
तदाङ्गानि गुरूण्याशु प्रभवन्त्यावृतानि च । इन्द्रियाणि मनः शून्यं निद्रां नैवाभिवाञ्छति
त्या वेळी शरीर जड आणि अशक्त होतं, इंद्रिये आणि मन रिकामं वाटतं, आणि झोपेची इच्छा देखील होत नाही.
गुणानां लक्षणान्येवं विज्ञेयानीह नारद । नारद उवाच विभिन्नलक्षणाः प्रोक्ताः पितामह गुणास्त्रयः
हे नारद, गुणांची लक्षणं अशीच समजावीत. नारद म्हणाले: पितामह, हे तिन्ही गुण वेगवेगळ्या लक्षणांनी सांगितले आहेत.
कथमेकत्र संस्थाने कार्यं कुर्वन्ति शाश्वतम् । परस्परं मिलित्वा हि विभिन्नाः शत्रवः किल
हे गुण एकत्र असताना सतत कसं कार्य करतात? कारण ते वेगळे आणि एकमेकांचे विरोधी असूनही, शत्रूंप्रमाणे एकत्र येऊन काम करतात.
एकत्रस्थाः कथं कार्यं कुर्वन्तीति वदस्व मे । ब्रह्मोवाच शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि गुणास्ते दीपवृत्तयः
हे गुण एकत्र असताना कार्य कसं करतात, ते मला सांग. ब्रह्मा म्हणाले: ऐक, पुत्रा, मी सांगतो—हे गुण दिव्याच्या वातीसारखे आहेत.
प्रदीपश्च यथा कार्यं प्रकरोत्यर्थदर्शनम् । वर्तिस्तैलं यथार्चिश्च विरुद्धाश्च परस्परम्
जसं दिवा आपलं काम म्हणजे प्रकाश देतो, तसं वात, तेल आणि ज्वाळा हे एकमेकांचे विरोधी असतात.
विरुद्धं हि तथा तैलमग्निना सह सङ्गतम् । तैलं वर्तिविरोध्येव पावकोऽपि परस्परम्
तेल जरी अग्नीच्या विरोधात असलं, तरी एकत्र आलं की जळतं; आणि वातही तेल व अग्नीच्या विरोधात असून, हे सगळे एकमेकांचे विरुद्ध असतात.
एकत्रस्थाः पदार्थानां प्रकुर्वन्ति प्रदर्शनम् । नारद उवाच एवं प्रकृतिजाः प्रोक्ता गुणाः सत्यवतीसुत
तरीही हे एकत्र असताना वस्तूंचं दर्शन घडवतात. नारद म्हणाले: सत्यवतीच्या पुत्रा, असे हे गुण प्रकृतीतून उत्पन्न झालेले आहेत.
विश्वस्य कारणं ते वै मया पूर्वं यथा श्रुतम् । व्यास उवाच इत्युक्तं नारदेनाथ मम सर्वं सविस्तरम्
हेच या विश्वाचं कारण आहेत, असं मी पूर्वी ऐकलं आहे. व्यास म्हणाले: असं नारदांनी मला सगळं सविस्तर सांगितलं.
गुणानां लक्षणं सर्वं कार्यं चैव विभागशः । आराध्या परमा शक्तिर्यया सर्वमिदं ततम्
गुणांची सर्व लक्षणं आणि त्यांची कार्यं, त्यांच्या विभागांसह, आणि जिच्यामुळे हे सर्व व्यापलं आहे अशी परमशक्ती, असं सांगितलं.
सगुणा निर्गुणा चैव कार्यभेदे सदैव हि । अकर्ता पुरुषः पूर्णो निरीहः परमोऽव्ययः
तीच सगुणा आणि निर्गुणा आहे, नेहमी कार्यानुसार. पुरुष कर्ता नाही, तो पूर्ण, निःस्पृह, सर्वोच्च आणि अविनाशी आहे.
करोत्येषा महामाया विश्वं सदसदात्मकम् । ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रःसूर्यश्चन्द्रः शचीपतिः
ही महामाया हे विश्व, जे अस्तित्वात आणि अनस्तित्वात आहे, निर्माण करते. ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, सूर्य, चंद्र आणि शचीपती हे सर्व तिच्यामुळे आहेत.
अश्विनौ वसवस्त्वष्टा कुबेरो यादसां पतिः । वह्निर्वायुस्तथा पूषा सेनानीश्च विनायकः
अश्विनी, वसु, त्वष्टा, कुबेर, जलांचा स्वामी, अग्नी, वायू, पूषा, सेनापती आणि विनायक हे सर्व तिच्या शक्तीने कार्य करतात.