निर्गुणा दुर्गमा शक्तिर्निर्गुणश्च तथा पुमान् । ज्ञानगम्यौ मुनीनां तु भावनीयौ तथा पुनः
गुणरहित शक्ती आणि गुणरहित पुरुष दोघेही सहज मिळत नाहीत; ते फक्त ज्ञानाने समजतात आणि ऋषी त्यांचा मनाशी विचार करतात.
अनादिनिधनौ विद्धि सदा प्रकृतिपूरुषौ । विश्वासेनाभिगम्यौ तौ नाविश्वासेन कर्हिचित्
प्रकृती आणि पुरुष हे दोघेही नेहमीच अनादि आणि अनंत आहेत, हे जाण. श्रद्धेनेच त्यांना मिळता येतं, अविश्वासाने कधीच नाही.
चैतन्यं सर्वभूतेषु यत्तद्विद्धि परात्मकम् । तेजः सर्वत्रगं नित्यं नानाभावेषु नारद
सर्व प्राण्यांमध्ये असलेलं चैतन्य हेच परमात्मा आहे, हे ओ नारदा; तेच सर्वत्र असणारं, कायमचं तेज आहे, जे अनेक रूपांत दिसतं.
तञ्च ताञ्च महाभाग व्यापकौ विद्धि सर्वगौ । ताभ्यां विहीनं संसारे न किञ्चिद्वस्तु विद्यते
हे भाग्यवान, ते दोघं सर्वत्र पसरलेली आणि सर्वत्र असलेली आहेत, हे जाण; या जगात त्यांच्याशिवाय काहीच अस्तित्वात नाही.
तौ विचिन्त्यौ सदा देहे मिश्रीभूतौ सदाव्ययौ । एकरूपौ चिदात्मानौ निगुणौ निर्मलावुभौ
ते दोघं नेहमी शरीरात ध्यान करावेत, नेहमी एकत्र आणि अविनाशी आहेत; दोघंही एकच स्वरूप, चैतन्यस्वरूप, गुणरहित आणि निर्मळ आहेत.
या शक्तिः परमात्माऽसौ सा योऽसौ सा परमा मता । अन्तरं नैतयोः कोऽपि सूक्ष्मं वेद च नारद
ती शक्ती म्हणजेच परमात्मा आहे, आणि जो परमात्मा आहे तोच ती शक्ती मानली जाते; नारदा, या दोघांत सूक्ष्म असा काहीही फरक कुणालाही ठाऊक नाही.
अधीत्य सर्वशास्त्राणि वेदान्साङ्गांश्च नारद । न जानाति तयोः सूक्ष्ममन्तरं विरतिं विना
नारदा, सर्व शास्त्रं आणि वेद यांचा अभ्यास केला तरी, विरक्तीशिवाय या दोघांतला सूक्ष्म फरक कळत नाही.
अहङ्कारकृतं सर्वं विश्वं स्थावरजङ्गमम् । कथं तद्रहितं पुत्र भवेत्कल्पशतैरपि
संपूर्ण स्थावर-जंगम जग अहंकारामुळे निर्माण झालं आहे; मुला, तो नसता तर शेकडो कल्पांनंतरही हे विश्व अस्तित्वात राहिलं नसतं.
निर्गुणं सगुणः पुत्र कथं पश्यति चक्षुषा । सगुणं च महाबुद्धे चेतसा संविचारय
मुला, गुणयुक्त असलेला निर्गुणाला डोळ्यांनी कसा पाहू शकतो? हे बुद्धिमान, गुणयुक्ताचं स्वरूप मनाने विचार कर.
पित्तेनाच्छादिता जिह्वा चक्षुश्च मुनिसत्तम । कटु पित्तं विजानाति रसं रूपं न तत्तथा
ऋषिश्रेष्ठा, पित्ताने जीभ झाकली गेली की तिला फक्त कडूपणा कळतो, खरा स्वाद कळत नाही; तसेच डोळ्यांना रूपही तसंच दिसतं.
गुणैः समावृतं चेतः कथं जानाति निर्गुणम् । अहङ्कारोद्भवं तच्च तद्विहीनं कथं भवेत्
गुणांनी व्यापलेलं मन निर्गुणाला कसं ओळखू शकेल? ते मन अहंकारातूनच निर्माण होतं, मग ते अहंकाराशिवाय कसं राहील?
यावन्न गुणविच्छेदस्तावत्तद्दर्शनं कुतः । तं पश्यति तदा चित्ते यदाऽहङ्कारवर्जितः
जोपर्यंत गुणांचा संपूर्ण नाश होत नाही, तोपर्यंत ती अनुभूती कशी मिळेल? अहंकार नाहीसा झाला की मनात ते दिसू लागतं.
नारद उवाच स्वरूपं देवदेवेश त्रयाणामेव विस्तरात् । गुणानां यत्स्वरूपोऽस्ति ह्यहङ्कारस्त्रिरूपकः
नारद म्हणाले: देवांचे देव, तीन गुणांचं आणि तीन रूप असलेल्या अहंकाराचं स्वरूप विस्ताराने सांग.
सात्त्विको राजसश्चैव तामसश्च तथापरः । विभेदेन स्वरूपाणि वदस्व पुरुषोत्तम
सात्त्विक, राजस आणि तामस — हे तीन प्रकार आहेत, हे पुरुषोत्तम, त्यांची वेगवेगळी रूपं सांग.
यज्ज्ञात्वा विप्रमुच्येऽहं ज्ञानं तद्वद मे प्रभो । गुणानां लक्षणान्येव विततानि विभागशः
हे प्रभो, ज्यामुळे मी मुक्त होईल, असं ज्ञान मला सांग. गुणांची लक्षणं स्पष्टपणे वेगवेगळी करून समजावून सांग.
ब्रह्मोवाच त्रयाणां शक्तयस्तिस्त्रस्तद्ब्रवीमि तवानघ । ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिरर्थशक्तिस्तथापरा
ब्रह्मा म्हणाले: या तिघांच्या तीन शक्ती आहेत, त्या मी तुला सांगतो, हे निष्पापा — ज्ञानशक्ती, क्रियाशक्ती आणि अर्थशक्ती.
सात्त्विकस्य ज्ञानशक्ती राजसस्य क्रियात्मिका । द्रव्यशक्तिस्तामसस्य तिस्रश्च कथितास्तव
सात्त्विक गुणाची ज्ञानशक्ती, राजस गुणाची क्रियाशक्ती आणि तामस गुणाची अर्थशक्ती — ही तीनही तुला सांगितली.
तेषां कार्याणि वक्ष्यामि शृणु नारद तत्त्वतः । तामस्या द्रव्यशक्तेश्च शब्दस्पर्शसमुद्भवः
त्यांची कार्यं मी सांगतो, ऐक नारदा, खरी गोष्ट अशी की तामस गुणाच्या अर्थशक्तीतून शब्द आणि स्पर्श उत्पन्न होतात.
रूपं रसश्च गन्धश्च तन्मात्राणि प्रचक्षते । शब्दैकगुणमाकाशं वायुः स्पर्शगुणस्तथा
रूप, रस आणि गंध यांना सूक्ष्म तत्त्वं म्हणतात; आकाशाला फक्त शब्दाचा गुण आहे, आणि वायूला स्पर्शाचा गुण आहे.
सुरूपैकगुणोऽग्निश्च जलं रसगुणात्मकम् । पृथ्वी गन्धगुणा ज्ञेया सूक्ष्माण्येतानि नारद
अग्नीला फक्त रूपाचा गुण आहे, पाण्याला रसाचा, आणि पृथ्वीला गंधाचा — ही सर्व सूक्ष्म तत्त्वं आहेत, हे नारदा.
दशैतानि मिलित्वा तु द्रव्यशक्तियुतानि वै । तामसाहङ्कारजः स्यात्सर्गस्तदनुवृत्तिकः
ही दहा तत्त्वं एकत्र येऊन अर्थशक्तीने युक्त झाली की तामस अहंकाराचं सृष्टीरूप तयार होतं आणि त्याचीच पुढे वाढ होते.
राजस्याश्च क्रियाशक्तेरुत्पन्नानि शृणुष्व मे । श्रोत्रं त्वग्रसना चक्षुर्घ्राणं चैव च पञ्चमम्
राजस क्रियाशक्तीपासून निर्माण झालेली साधनं मी सांगतो, ऐक — कान, त्वचा, जीभ, डोळे आणि नाक हे पाच.
ज्ञानेन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च । वाक्पाणिपादपायुश्च गुह्यान्तानि च पञ्च वै
ही पाच ज्ञानेंद्रिये आणि त्याचप्रमाणे पाच कर्मेंद्रिये — वाणी, हात, पाय, गुदद्वार आणि जननेंद्रिय.
प्राणोऽपानश्च व्यानश्च समानोदानवायवः । पञ्चदश मिलित्वैव राजसः सर्ग उच्यते
प्राण, अपान, व्यान, समान आणि उदान हे पाच वायू; ही पंधरा साधनं एकत्र येऊन राजस सृष्टी म्हणतात.
साधनानि किलैतानि क्रियाशक्तिमयानि च । उपादानं किलैतेषां चिदनुवृत्तिरुच्यते
ही सर्व साधनं क्रियाशक्तीने बनलेली आहेत; त्यांचं मूळ कारण म्हणजे चैतन्याची सातत्याने चालू असलेली प्रवृत्ती.
ज्ञानशक्तिसमायुक्ताः सात्त्विकाच्च समुद्भवाः । दिशो वायुश्च सूर्यश्च वरुणश्चाश्विनावपि
ज्ञानशक्तीने युक्त आणि सात्त्विक गुणातून उत्पन्न झालेली जी दिक्, वायू, सूर्य, वरुण आणि अश्विनी कुमार आहेत.
ज्ञानेन्द्रियाणां पञ्चानां पञ्चाधिष्ठातृदेवताः । चन्द्रो ब्रह्मा तथा रुद्रः क्षेत्रज्ञश्च चतुर्थकः
पाच ज्ञानेंद्रियांच्या पाच अधिष्ठान देवता — चंद्र, ब्रह्मा, रुद्र आणि क्षेत्रज्ञ हे चौथे.
इत्यन्तःकरणाख्यस्य बुद्ध्यादेश्चाधिदैवतम् । चत्वार्येव तथा प्रोक्ताः किलाधिष्ठातृदेवताः
अशा प्रकारे बुद्धी वगैरे अंतःकरणासाठीही चार अधिष्ठान देवता सांगितल्या आहेत.
मनसा सह चैतानि नूनं पञ्चदशैव तु । सात्त्विकस्य तु सर्गोऽयं सात्त्विकाख्यः प्रकीर्तितः
मनासह या सर्व गोष्टी मिळून नक्कीच पंधरा होतात; या निर्मितीला सात्त्विक निर्मिती असे म्हणतात.
स्थूलसूक्ष्मादिभेदेन द्वे रूपे परमात्मनः । ज्ञानरूपं निराकारं निदानं तत्प्रचक्षते
स्थूल आणि सूक्ष्म अशा भेदामुळे परब्रह्माची दोन रूपे आहेत; त्यातील ज्ञानरूप, निराकार रूप हे मूळ कारण मानले जाते.