आसाद्य तस्मिन्वितते विमाने प्राप्ता वयं पङ्कजसन्निधौ च । महार्णवे यत्र हतौ दुरत्ययौ मुरारिणा तौ मधुकैटभाख्यौ
त्या विशाल विमानात पोहोचलो आणि कमळाजवळ गेलो. त्या महासागरात, जिथे मुराचा शत्रू असलेल्या विष्णूने मधु आणि कैटभ या दोघांचा वध केला होता.
तत्त्वनिरूपणवर्णनम् ब्रह्मोवाच एवंप्रभावा सा देवी मया दृष्टाथ विष्णुना । शिवेनापि महाभाग तास्ता देव्यः पृथक्पृथक्
तत्त्वनिरूपणाचं वर्णन. ब्रह्मा म्हणाले: अशा सामर्थ्याची ती देवी मी पाहिली, विष्णूनेही पाहिली, आणि महाभागा शिवानेही त्या त्या देवी वेगवेगळ्या स्वरूपात पाहिल्या.
व्यास उवाच इत्याकर्ण्य पितुर्वाक्यं नारदो मुनिसत्तमः । पप्रच्छ परमप्रीतः प्रजापतिमिदं वचः
व्यास म्हणाले: वडिलांचे शब्द ऐकून, श्रेष्ठ ऋषी नारद अत्यंत आनंदित होऊन प्रजापतींना असे विचारले:
नारद उवाच पुमानाद्योऽविनाशी यो निर्गुणोऽच्युतिरव्ययः । दृष्टश्चैवानुभूतश्च तद्वदस्व पितामह
नारद म्हणाले: आजोबा, तो आद्य, नाश न होणारा, गुणरहित, अचल आणि कधीही न संपणारा पुरुष कोण आहे, जो पाहिला आणि अनुभवला जातो, ते मला सांगा.
त्रिगुणा वीक्षिता शक्तिर्निर्गुणा कीदृशी पितः । तस्याः स्वरूपं मे ब्रूहि पुरुषस्य च पद्मज
कमलातून जन्मलेल्या, ती तीन गुणांनी दिसणारी पण गुणरहित शक्ती नेमकी कशी आहे? तिचं आणि त्या पुरुषाचं खरं स्वरूप मला सांगावं.
यदर्थञ्च मया तप्तं श्वेतद्वीपे महातपः । दृष्टाः सिद्धा महात्मानस्तापसा गतमन्यवः
श्वेतद्वीपावर मी ती कठोर तपस्या कशासाठी केली? तिथे मला महान, सिद्ध, संतापरहित तपस्वी दिसले.
परमात्मा न सम्प्राप्तो मयाऽसौ दृष्टिगोचरः । पुनः पुनस्तपस्तीव्रं कृतं तत्र प्रजापते
प्रजापती, त्या ठिकाणी मला परमात्मा कधीच प्रत्यक्ष दिसला नाही; म्हणून मी पुन्हा पुन्हा तीव्र तपस्या केली.
भवता सगुणा शक्तिर्दृष्टा तात मनोरमा । निर्गुणा निर्गुणश्चैव कीदृशौ तौ वदस्व मे
बाबा, तुम्ही गुणयुक्त सुंदर शक्ती पाहिली आहे; पण गुणरहित शक्ती आणि गुणरहित पुरुष कसे असतात, ते मला सांगा.
व्यास उवाच इति पृष्ठः पिता तेन नारदेन प्रजापतिः । उवाच वचनं तथ्यं स्मितपूर्वं पितामहः
व्यास म्हणाले: नारदाने असे विचारल्यावर प्रजापती, म्हणजेच आजोबा, मंद हसून सत्य बोलले.
ब्रह्मोवाच निर्गुणस्य मुने रूपं न भवेद्दृष्टिगोचरम् । दृश्यञ्च नश्वरं यस्मादरूपं दृश्यते कथम्
ब्रह्मा म्हणाले: ऋषी, गुणरहिताचं रूप डोळ्यांना कधीच दिसू शकत नाही; जे काही दिसतं ते नाशवंत असतं—मग निर्गुणाचं रूप कसं दिसणार?
निर्गुणा दुर्गमा शक्तिर्निर्गुणश्च तथा पुमान् । ज्ञानगम्यौ मुनीनां तु भावनीयौ तथा पुनः
गुणरहित शक्ती आणि गुणरहित पुरुष दोघेही सहज मिळत नाहीत; ते फक्त ज्ञानाने समजतात आणि ऋषी त्यांचा मनाशी विचार करतात.
अनादिनिधनौ विद्धि सदा प्रकृतिपूरुषौ । विश्वासेनाभिगम्यौ तौ नाविश्वासेन कर्हिचित्
प्रकृती आणि पुरुष हे दोघेही नेहमीच अनादि आणि अनंत आहेत, हे जाण. श्रद्धेनेच त्यांना मिळता येतं, अविश्वासाने कधीच नाही.
चैतन्यं सर्वभूतेषु यत्तद्विद्धि परात्मकम् । तेजः सर्वत्रगं नित्यं नानाभावेषु नारद
सर्व प्राण्यांमध्ये असलेलं चैतन्य हेच परमात्मा आहे, हे ओ नारदा; तेच सर्वत्र असणारं, कायमचं तेज आहे, जे अनेक रूपांत दिसतं.
तञ्च ताञ्च महाभाग व्यापकौ विद्धि सर्वगौ । ताभ्यां विहीनं संसारे न किञ्चिद्वस्तु विद्यते
हे भाग्यवान, ते दोघं सर्वत्र पसरलेली आणि सर्वत्र असलेली आहेत, हे जाण; या जगात त्यांच्याशिवाय काहीच अस्तित्वात नाही.
तौ विचिन्त्यौ सदा देहे मिश्रीभूतौ सदाव्ययौ । एकरूपौ चिदात्मानौ निगुणौ निर्मलावुभौ
ते दोघं नेहमी शरीरात ध्यान करावेत, नेहमी एकत्र आणि अविनाशी आहेत; दोघंही एकच स्वरूप, चैतन्यस्वरूप, गुणरहित आणि निर्मळ आहेत.
या शक्तिः परमात्माऽसौ सा योऽसौ सा परमा मता । अन्तरं नैतयोः कोऽपि सूक्ष्मं वेद च नारद
ती शक्ती म्हणजेच परमात्मा आहे, आणि जो परमात्मा आहे तोच ती शक्ती मानली जाते; नारदा, या दोघांत सूक्ष्म असा काहीही फरक कुणालाही ठाऊक नाही.
अधीत्य सर्वशास्त्राणि वेदान्साङ्गांश्च नारद । न जानाति तयोः सूक्ष्ममन्तरं विरतिं विना
नारदा, सर्व शास्त्रं आणि वेद यांचा अभ्यास केला तरी, विरक्तीशिवाय या दोघांतला सूक्ष्म फरक कळत नाही.
अहङ्कारकृतं सर्वं विश्वं स्थावरजङ्गमम् । कथं तद्रहितं पुत्र भवेत्कल्पशतैरपि
संपूर्ण स्थावर-जंगम जग अहंकारामुळे निर्माण झालं आहे; मुला, तो नसता तर शेकडो कल्पांनंतरही हे विश्व अस्तित्वात राहिलं नसतं.
निर्गुणं सगुणः पुत्र कथं पश्यति चक्षुषा । सगुणं च महाबुद्धे चेतसा संविचारय
मुला, गुणयुक्त असलेला निर्गुणाला डोळ्यांनी कसा पाहू शकतो? हे बुद्धिमान, गुणयुक्ताचं स्वरूप मनाने विचार कर.
पित्तेनाच्छादिता जिह्वा चक्षुश्च मुनिसत्तम । कटु पित्तं विजानाति रसं रूपं न तत्तथा
ऋषिश्रेष्ठा, पित्ताने जीभ झाकली गेली की तिला फक्त कडूपणा कळतो, खरा स्वाद कळत नाही; तसेच डोळ्यांना रूपही तसंच दिसतं.
गुणैः समावृतं चेतः कथं जानाति निर्गुणम् । अहङ्कारोद्भवं तच्च तद्विहीनं कथं भवेत्
गुणांनी व्यापलेलं मन निर्गुणाला कसं ओळखू शकेल? ते मन अहंकारातूनच निर्माण होतं, मग ते अहंकाराशिवाय कसं राहील?
यावन्न गुणविच्छेदस्तावत्तद्दर्शनं कुतः । तं पश्यति तदा चित्ते यदाऽहङ्कारवर्जितः
जोपर्यंत गुणांचा संपूर्ण नाश होत नाही, तोपर्यंत ती अनुभूती कशी मिळेल? अहंकार नाहीसा झाला की मनात ते दिसू लागतं.
नारद उवाच स्वरूपं देवदेवेश त्रयाणामेव विस्तरात् । गुणानां यत्स्वरूपोऽस्ति ह्यहङ्कारस्त्रिरूपकः
नारद म्हणाले: देवांचे देव, तीन गुणांचं आणि तीन रूप असलेल्या अहंकाराचं स्वरूप विस्ताराने सांग.
सात्त्विको राजसश्चैव तामसश्च तथापरः । विभेदेन स्वरूपाणि वदस्व पुरुषोत्तम
सात्त्विक, राजस आणि तामस — हे तीन प्रकार आहेत, हे पुरुषोत्तम, त्यांची वेगवेगळी रूपं सांग.
यज्ज्ञात्वा विप्रमुच्येऽहं ज्ञानं तद्वद मे प्रभो । गुणानां लक्षणान्येव विततानि विभागशः
हे प्रभो, ज्यामुळे मी मुक्त होईल, असं ज्ञान मला सांग. गुणांची लक्षणं स्पष्टपणे वेगवेगळी करून समजावून सांग.
ब्रह्मोवाच त्रयाणां शक्तयस्तिस्त्रस्तद्ब्रवीमि तवानघ । ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिरर्थशक्तिस्तथापरा
ब्रह्मा म्हणाले: या तिघांच्या तीन शक्ती आहेत, त्या मी तुला सांगतो, हे निष्पापा — ज्ञानशक्ती, क्रियाशक्ती आणि अर्थशक्ती.
सात्त्विकस्य ज्ञानशक्ती राजसस्य क्रियात्मिका । द्रव्यशक्तिस्तामसस्य तिस्रश्च कथितास्तव
सात्त्विक गुणाची ज्ञानशक्ती, राजस गुणाची क्रियाशक्ती आणि तामस गुणाची अर्थशक्ती — ही तीनही तुला सांगितली.
तेषां कार्याणि वक्ष्यामि शृणु नारद तत्त्वतः । तामस्या द्रव्यशक्तेश्च शब्दस्पर्शसमुद्भवः
त्यांची कार्यं मी सांगतो, ऐक नारदा, खरी गोष्ट अशी की तामस गुणाच्या अर्थशक्तीतून शब्द आणि स्पर्श उत्पन्न होतात.
रूपं रसश्च गन्धश्च तन्मात्राणि प्रचक्षते । शब्दैकगुणमाकाशं वायुः स्पर्शगुणस्तथा
रूप, रस आणि गंध यांना सूक्ष्म तत्त्वं म्हणतात; आकाशाला फक्त शब्दाचा गुण आहे, आणि वायूला स्पर्शाचा गुण आहे.
सुरूपैकगुणोऽग्निश्च जलं रसगुणात्मकम् । पृथ्वी गन्धगुणा ज्ञेया सूक्ष्माण्येतानि नारद
अग्नीला फक्त रूपाचा गुण आहे, पाण्याला रसाचा, आणि पृथ्वीला गंधाचा — ही सर्व सूक्ष्म तत्त्वं आहेत, हे नारदा.