दृष्टादृष्टविभेदेऽस्मिन्प्राक्त्वत्तो वै पुमान्परः । नान्यः कोऽपि तृतीयोऽस्ति प्रमेये सुविचारिते
दृश्य आणि अदृश्य यांच्या भेदात, सर्वोच्च पुरुष तुझ्यापासूनच प्रकट होतो; नीट विचार केला तर, दुसरा किंवा तिसरा कोणीच नाही.
न मिथ्या वेदवाक्यं वै कल्पनीयं कदाचन । विरोधोऽयं मयाऽत्यन्तं हृदये तु विशङ्कितः
वेदवचन कधीच खोटं किंवा काल्पनिक मानू नये; हा विरोधाभास मी मनापासून खोल विचार केला आहे.
एकमेवाद्वितीयं यद्ब्रह्म वेदा वदन्ति वै । सा किं त्वं वाप्यसौ वा किं सन्देहं विनिवर्तय
वेदांनी जे एक अद्वितीय ब्रह्म सांगितलं आहे, ते तुम्हीच आहात का, की दुसरं कोणी आहे? माझ्या मनातील हा संशय दूर करा.
निःसंशयं न मे चेतः प्रभवत्यविशङ्कितम् । द्वित्वैकत्वविचारेऽस्मिन्निमग्नं क्षुल्लकं मनः
माझं मन अजूनही पूर्णपणे निश्चिंत झालेलं नाही; द्वैत आणि अद्वैत याचा विचार करताना माझं छोटंसं मन गोंधळून गेलं आहे.
स्वमुखेनापि सन्देहं छेत्तुमर्हसि मामकम् । पुण्यभोगाच्च मे प्राप्ता सङ्गतिस्तव पादयोः
तुम्हीच तुमच्या शब्दांनी माझ्या मनातील हा संशय दूर करावा. माझ्या पूर्वजन्मीच्या पुण्यामुळेच मला तुमच्या चरणांची संगत मिळाली आहे.
पुमानसि त्वं स्त्री वासि वद विस्तरतो मम । ज्ञात्वाऽहं परमां शक्तिं मुक्तः स्यां भवसागरात्
तुम्ही पुरुष आहात का, स्त्री आहात का, हे मला सविस्तर सांगा. तुमची परमशक्ती मला कळली, तर मी या संसारसागरातून मुक्त होऊ शकेन.
ब्रह्मणे श्रीदेव्या उपदेशवर्णनम् ब्रह्मोवाच इति पृष्टा मया देवी विनयावनतेन च । उवाच वचनं श्लक्ष्णमाद्या भगवती हि सा
ब्रह्मदेव म्हणाले: मी नम्रपणे विचारल्यावर आद्य भगवतीने अत्यंत कोमल शब्दांत उत्तर दिलं.
देव्युवाच सदैकत्वं न भेदोऽस्ति सर्वदैव ममास्य च । योऽसौ साहमहं योऽसौ भेदोऽस्ति मतिविभ्रमात्
देवी म्हणाली: माझ्यात आणि यांच्यात नेहमीच एकता आहे, कधीच वेगळेपण नाही. जो तो आहे, तो मीच आहे, आणि मी आहे तीच तो आहे; वेगळेपणाचा भास हा फक्त मनाच्या गोंधळामुळे होतो.
आवयोरन्तरं सूक्ष्मं यो वेद मतिमान्हि सः । विमुक्तः स तु संसारान्मुच्यते नात्र संशयः
आपल्यातला सूक्ष्म भेद जो जाणतो, तो खरा ज्ञानी असतो आणि तो या संसारातून नक्कीच मुक्त होतो.
एकमेवाद्वितीयं वै ब्रह्म नित्यं सनातनम् । द्वैतभावं पुनर्याति काल उत्पित्सुसंज्ञके
ब्रह्म हे एकच आहे, त्याला दुसरं काही नाही, तेच शाश्वत आणि सनातन आहे. पण सृष्टीची इच्छा निर्माण झाली की, पुन्हा द्वैताचा भास होतो.
यथा दीपस्तथोपाधेर्योगात्सञ्जायते द्विधा । छायेवादर्शमध्ये वा प्रतिबिम्बं तथावयोः
जसं दिवा उपाधीमुळे दोन दिसतो, तसंच सावली किंवा आरशातलं प्रतिबिंब जसं वेगळं वाटतं, तसाच आपल्यातला भेद आहे.
भेद उत्पत्तिकाले वै सर्गार्थं प्रभवत्यज । दृश्यादृश्यविभेदोऽयं द्वैविध्ये सति सर्वथा
सृष्टीच्या वेळी, हे अजन्मा, भेद निर्माण होतो तो सृष्टीसाठीच. दृश्य आणि अदृश्य असा भेद द्वैत असताना नेहमीच असतो.
नाहं स्त्री न पुमांश्चाहं न क्लीबं सर्गसंक्षये । सर्गे सति विभेदः स्यात्कल्पितोऽयं धिया पुनः
सृष्टीच्या संहाराच्या वेळी मी ना स्त्री असते, ना पुरुष, ना नपुंसक. सृष्टी असताना मात्र, मनानेच हा भेद पुन्हा निर्माण होतो.
अहं बुद्धिरहं श्रीश्च धृतिः कीर्तिः स्मृतिस्तथा । श्रद्धा मेधा दया लज्जा क्षुधा तृष्णा तथा क्षमा
मीच बुद्धी आहे, मीच श्री आहे, धैर्य, कीर्ती, स्मरणशक्ती, श्रद्धा, मेधा, दया, लाज, भूक, तहान आणि क्षमा — हे सगळं मीच आहे.
कान्तिः शान्तिः पिपासा च निद्रा तन्द्रा जराजरा । विद्याविद्या स्पृहा वाञ्छा शक्तिश्चाशक्तिरेव च
मीच कांती, शांती, तहान, झोप, आळस, वार्धक्य आणि तारुण्य आहे; ज्ञान आणि अज्ञान, इच्छा आणि आकांक्षा, शक्ती आणि अशक्तपण सुद्धा मीच आहे.
वसा मज्जा च त्वक्चाहं दृष्टिर्वागनृतानृता । परा मध्या च पश्यन्ती नाड्योऽहं विविधाश्च याः
मीच मेद, मज्जा आणि त्वचा आहे; मीच दृष्टी, वाणी, सत्य आणि असत्य आहे; मीच परा, मध्यमा आणि पश्यंती वाणी आहे, आणि शरीरातल्या सर्व नाड्या सुद्धा मीच आहे.
किं नाहं पश्य संसारे मद्वियुक्तं किमस्ति हि । सर्वमेवाहमित्येवं निश्चयं विद्धि पद्मज
या जगात असं काय आहे जे मी नाही? माझ्याशिवाय काहीच अस्तित्वात नाही. हे कमलजन्मा, सगळं काही मीच आहे, हे नक्की समजून घे.
एतैर्मे निश्चितै रूपैर्विहीनं किं वदस्व मे । तस्मादहं विधे चास्मिन्सर्गे वै वितताभवम्
माझ्या या सर्व रूपांशिवाय असं काही आहे का, ते सांग. म्हणूनच, हे विधाता, या सृष्टीत मी सर्वत्र व्यापून राहिले आहे.
नूनं सर्वेषु देवेषु नानानामधरा ह्यहम् । भवामि शक्तिरूपेण करोमि च पराक्रमम्
खरंच, सर्व देवांमध्ये त्यांच्या विविध रूपांचा आधार मीच आहे; मीच शक्तिरूप घेते आणि महान कृत्यं करते.
गौरी ब्राह्मी तथा रौद्री वाराही वैष्णवी शिवा । वारूणी चाथ कौबेरी नारसिंही च वासवी
मीच गौरी, ब्राह्मी, रौद्री, वाराही, वैष्णवी, शिवा; मीच वारुणी, कौबेरि, नारसिंही आणि वासवी आहे.
उत्पन्नेषु समस्तेषु कार्येषु प्रविशामि तान् । करोमि सर्वकार्याणि निमित्तं तं विधाय वै
सर्व परिणाम निर्माण होताच मी त्यात प्रवेश करते आणि सर्व कामे करते, कारण त्या कारणाची स्थापना मीच करते.
जले शीतं तथा वह्नावौष्ण्यं ज्योतिर्दिवाकरे । निशानाथे हिमा कामं प्रभवामि यथा तथा
पाण्यातील गारवा, अग्नितील उष्णता, सूर्याचा प्रकाश, चंद्रातील शीतलता—जिथे जशी इच्छा होते तशी मी प्रकट होते.
मया त्यक्तं विधे नूनं स्पन्दितुं न क्षमं भवेत् । जीवजातं च संसारे निश्चयोऽयं ब्रुवे त्वयि
माझ्याशिवाय, हे विधी, काहीही हलू शकत नाही; या जगातील सर्व जीव माझ्यावरच अवलंबून आहेत, हे मी तुला निश्चितपणे सांगते.
अशक्तः शङ्करो हन्तुं दैत्यान्किल मयोज्झितः । शक्तिहीनं नरं ब्रूते लोकश्चैवातिदुर्बलम्
माझ्याविना शंकरालाही दैत्यांचा नाश करता येत नाही; ज्या माणसात शक्ती नाही, त्याला जगात फारच दुर्बल म्हणतात.
रुद्रहीनं विष्णुहीनं न वदन्ति जनाः किल । शक्तिहीनं यथा सर्वे प्रवदन्ति नराधमम्
रुद्र किंवा विष्णू नसलेला कोणी आहे असे लोक म्हणत नाहीत; पण शक्ती नसलेल्या माणसाला मात्र सगळे नीच म्हणतात.
पतितः स्खलितो भीतः शान्तः शत्रुवशं गतः । अशक्तः प्रोच्यते लोके नारुद्रः कोऽपि कथ्यते
कोणी पडलेला, चुकलेला, घाबरलेला, शत्रूच्या अधीन गेलेला असेल, तर त्याला लोक शक्तिहीन म्हणतात; 'रुद्र नाही' असे कुणालाच म्हणत नाही.
तद्विद्धि कारणं शक्तिर्यथा त्वं च सिसृक्षसि । भविता च यदा युक्तः शक्त्या कर्ता तदाखिलम्
शक्ती हेच खरे कारण समज; जशी तुझ्या मनात सृष्टी करण्याची इच्छा आहे, तशी शक्ती मिळाल्यावरच सर्व काही साध्य होते.
तथा हरिस्तथा शंभुस्तथेन्द्रोऽथ विभावसुः । शशी सूर्यो यमस्त्वष्टा वरुणः पवनस्तथा
त्याचप्रमाणे हरि, शंभू, इंद्र, अग्नि, चंद्र, सूर्य, यम, त्वष्टा, वरुण आणि वायू—
धरा स्थिरा तदा धर्तुं शक्तियुक्ता यदा भवेत् । अन्यथा चेदशक्ता स्यात्परमाणोश्च धारणे
पृथ्वीला शक्ती मिळाली तरच ती स्थिर राहते; अन्यथा ती एका कणालाही धरू शकत नाही.
तथा शेषस्तथा कूर्मो येऽन्ये सर्वे च दिग्गजाः । मद्युक्ता वै समर्थाश्च स्वानि कार्याणि साधितुम्
शेष, कूर्म आणि इतर सर्व दिग्गज—हे सगळे माझ्या योगेच आपापली कामे पूर्ण करू शकतात.