त्वया निर्मितोऽहं विधित्वे विहारं विकर्तुं चतुर्धा विधायादिसर्गम् । अहं वेद्मि कोऽन्यो विवेदातिमाये क्षमस्वापराधं त्वहङ्कारजं मे
हे सृष्टीकर्त्री, तुझ्यामुळेच मी निर्माण झालो, सृष्टीच्या आरंभी खेळण्यासाठी आणि चौघड्या सृष्टीची रचना करण्यासाठी. हे मला ठाऊक आहे; तुझ्या अद्भुत मायेला दुसरं कोण जाणू शकतं? माझ्या अहंकारातून झालेल्या अपराधासाठी मला क्षमा कर.
श्रमं येऽष्टधा योगमार्गे प्रवृत्ताः प्रकुर्वन्ति मूढाः समाधौ स्थिता वै । न जानन्ति ते नाम मोक्षप्रदं वा समुच्चारितं जातु मातर्मिषेण
जे मूढ लोक योगाच्या आठ अंगांमध्ये परिश्रम करतात, ध्यानात स्थिर राहतात, त्यांना तुझं नाव माहीतच नसतं, किंवा ते मुक्ती देतं हेही कधी समजत नाही, जरी आईने ते उद्देशपूर्वक उच्चारलं तरी.
विचारे परे तत्त्वसंख्याविधाने पदे मोहिता नाम ते संविहाय । न किं ते विमूढा भवाब्धौ भवानि त्वमेवासि संसारमुक्तिप्रदा वै
जे लोक अंतिम तत्त्वांची मोजणी आणि विचारातच गुंततात, ते तुझं नाव सोडून देतात. मग असे लोक या भवसागरात भरकटत नाहीत का? हे भवानी, तुच संसारातून मुक्ती देणारी आहेस.
परं तत्त्वविज्ञानमाद्यैर्जनैर्यै- रजे चानुभूतं त्यजन्त्येव ते किम् । निमेषार्धमात्रं पवित्रं चरित्रं शिवा चाम्बिका शक्तिरीशेति नाम
जे लोक प्राचीन ज्ञानी लोकांद्वारे मिळालेलं परमतत्त्वाचं ज्ञान अनुभवतात, ते का ते सोडून देतात? फक्त डोळ्याचा अर्धा क्षण जरी तुझं पवित्र आचरण, शिवा, अंबिका, शक्ती, ईश या नावांनी, टिकून राहतं.
न किं त्वं समर्थाऽसि विश्वं विधातुं दृशैवाशु सर्वं चतुर्धा विभक्तम् । विनोदार्थमेवं विधिं मां विधाया- दिसर्गे किलेदं करोषीति कामम्
तु विश्वाची निर्मिती करण्यास समर्थ नाहीस का? तुझ्या दृष्टिने क्षणात सर्व गोष्टी चार भागांत विभागता येतात. केवळ खेळ म्हणून, तु मला या आदिसृष्टीच्या कार्यासाठी नेमलं आहेस, म्हणून मी तुझ्या इच्छेने ते करतो.
हरिः पालकः किं त्वयाऽसौ मधोर्वा तथा कैटभाद्रक्षितः सिन्धुमध्ये । हरः संहृतः किं त्वयाऽसौ न काले कथं मे भ्रुवोर्मध्यदेशात्स जातः
हरी तुझ्यामुळे रक्षणकर्ता आहे का? मधु आणि कैटभ यांच्यापासून समुद्रात त्याचं रक्षण केलं का? हरा तुझ्यामुळे योग्य वेळी संहारक झाला का? तो माझ्या भुवयांच्या मधल्या भागातून कसा निर्माण झाला?
न ते जन्म कुत्रापि दृष्टं श्रुतं वा कुतः सम्भवस्ते न कोऽपीह वेद । किलाद्यासि शक्तिस्त्वमेका भवानि स्वतन्त्रैः समस्तैरतो बोधिताऽसि
तुझा जन्म कुठेही पाहिला किंवा ऐकला गेलेला नाही; तुझी उत्पत्ती कुठून झाली, हे कोणालाच माहीत नाही. हे भवानी, तुच आद्य शक्ती आहेस, सर्वांपासून स्वतंत्र; म्हणूनच तुझी अशी ओळख पटते.
त्वया संयुतोऽहं विकर्तुं समर्थो हरिस्त्रातुमम्ब त्वया संयुतश्च । हरः सम्प्रहर्तुं त्वयैवेह युक्तः क्षमा नाद्य सर्वे त्वया विप्रयुक्ताः
तु मला सृष्टी निर्माण करण्याची शक्ती दिलीस; हरीला तुझ्यामुळे रक्षण करण्याची, आणि हराला संहार करण्याची. आज तुझ्याशिवाय आम्ही सर्वजण शक्तिहीन आहोत.
यथाऽहं हरिः शङ्करः किं तथाऽन्ये न जाता न सन्तीह नो वाऽभविष्यन् । न मुह्यन्ति केऽस्मिंस्तवात्यन्तचित्रे विनोदे विवादास्पदेऽल्पाशयानाम्
जसं मी, हरी आणि शंकर आहोत, तसं इतर कुणी निर्माण झाले नाहीत, नाहीत, आणि होणारही नाहीत. तुझ्या या अद्भुत लीलामध्ये, ज्यात कमी इच्छा असणाऱ्यांमध्ये वाद निर्माण होतो, तिथे कोण गोंधळत नाही?
अकर्ता गुणस्पष्ट एवाद्य देवो निरीहोऽनुपाधिः सदैवाकलश्च । तथापीश्वरस्ते वितीर्णं विनोदं सुसम्पश्यतीत्याहुरेवं विधिज्ञाः
आद्य देवता कर्तेपणा न ठेवणारी, गुणांनी प्रकट, निष्क्रिय, नेहमी निर्गुण आणि अपरिवर्तनीय आहे. तरीही, हे ईश्वर, तुच ही लीला निर्माण केलीस आणि ती नीट पाहतेस, असं वेदज्ञ लोक म्हणतात.
दृष्टादृष्टविभेदेऽस्मिन्प्राक्त्वत्तो वै पुमान्परः । नान्यः कोऽपि तृतीयोऽस्ति प्रमेये सुविचारिते
दृश्य आणि अदृश्य यांच्या भेदात, सर्वोच्च पुरुष तुझ्यापासूनच प्रकट होतो; नीट विचार केला तर, दुसरा किंवा तिसरा कोणीच नाही.
न मिथ्या वेदवाक्यं वै कल्पनीयं कदाचन । विरोधोऽयं मयाऽत्यन्तं हृदये तु विशङ्कितः
वेदवचन कधीच खोटं किंवा काल्पनिक मानू नये; हा विरोधाभास मी मनापासून खोल विचार केला आहे.
एकमेवाद्वितीयं यद्ब्रह्म वेदा वदन्ति वै । सा किं त्वं वाप्यसौ वा किं सन्देहं विनिवर्तय
वेदांनी जे एक अद्वितीय ब्रह्म सांगितलं आहे, ते तुम्हीच आहात का, की दुसरं कोणी आहे? माझ्या मनातील हा संशय दूर करा.
निःसंशयं न मे चेतः प्रभवत्यविशङ्कितम् । द्वित्वैकत्वविचारेऽस्मिन्निमग्नं क्षुल्लकं मनः
माझं मन अजूनही पूर्णपणे निश्चिंत झालेलं नाही; द्वैत आणि अद्वैत याचा विचार करताना माझं छोटंसं मन गोंधळून गेलं आहे.
स्वमुखेनापि सन्देहं छेत्तुमर्हसि मामकम् । पुण्यभोगाच्च मे प्राप्ता सङ्गतिस्तव पादयोः
तुम्हीच तुमच्या शब्दांनी माझ्या मनातील हा संशय दूर करावा. माझ्या पूर्वजन्मीच्या पुण्यामुळेच मला तुमच्या चरणांची संगत मिळाली आहे.
पुमानसि त्वं स्त्री वासि वद विस्तरतो मम । ज्ञात्वाऽहं परमां शक्तिं मुक्तः स्यां भवसागरात्
तुम्ही पुरुष आहात का, स्त्री आहात का, हे मला सविस्तर सांगा. तुमची परमशक्ती मला कळली, तर मी या संसारसागरातून मुक्त होऊ शकेन.
ब्रह्मणे श्रीदेव्या उपदेशवर्णनम् ब्रह्मोवाच इति पृष्टा मया देवी विनयावनतेन च । उवाच वचनं श्लक्ष्णमाद्या भगवती हि सा
ब्रह्मदेव म्हणाले: मी नम्रपणे विचारल्यावर आद्य भगवतीने अत्यंत कोमल शब्दांत उत्तर दिलं.
देव्युवाच सदैकत्वं न भेदोऽस्ति सर्वदैव ममास्य च । योऽसौ साहमहं योऽसौ भेदोऽस्ति मतिविभ्रमात्
देवी म्हणाली: माझ्यात आणि यांच्यात नेहमीच एकता आहे, कधीच वेगळेपण नाही. जो तो आहे, तो मीच आहे, आणि मी आहे तीच तो आहे; वेगळेपणाचा भास हा फक्त मनाच्या गोंधळामुळे होतो.
आवयोरन्तरं सूक्ष्मं यो वेद मतिमान्हि सः । विमुक्तः स तु संसारान्मुच्यते नात्र संशयः
आपल्यातला सूक्ष्म भेद जो जाणतो, तो खरा ज्ञानी असतो आणि तो या संसारातून नक्कीच मुक्त होतो.
एकमेवाद्वितीयं वै ब्रह्म नित्यं सनातनम् । द्वैतभावं पुनर्याति काल उत्पित्सुसंज्ञके
ब्रह्म हे एकच आहे, त्याला दुसरं काही नाही, तेच शाश्वत आणि सनातन आहे. पण सृष्टीची इच्छा निर्माण झाली की, पुन्हा द्वैताचा भास होतो.
यथा दीपस्तथोपाधेर्योगात्सञ्जायते द्विधा । छायेवादर्शमध्ये वा प्रतिबिम्बं तथावयोः
जसं दिवा उपाधीमुळे दोन दिसतो, तसंच सावली किंवा आरशातलं प्रतिबिंब जसं वेगळं वाटतं, तसाच आपल्यातला भेद आहे.
भेद उत्पत्तिकाले वै सर्गार्थं प्रभवत्यज । दृश्यादृश्यविभेदोऽयं द्वैविध्ये सति सर्वथा
सृष्टीच्या वेळी, हे अजन्मा, भेद निर्माण होतो तो सृष्टीसाठीच. दृश्य आणि अदृश्य असा भेद द्वैत असताना नेहमीच असतो.
नाहं स्त्री न पुमांश्चाहं न क्लीबं सर्गसंक्षये । सर्गे सति विभेदः स्यात्कल्पितोऽयं धिया पुनः
सृष्टीच्या संहाराच्या वेळी मी ना स्त्री असते, ना पुरुष, ना नपुंसक. सृष्टी असताना मात्र, मनानेच हा भेद पुन्हा निर्माण होतो.
अहं बुद्धिरहं श्रीश्च धृतिः कीर्तिः स्मृतिस्तथा । श्रद्धा मेधा दया लज्जा क्षुधा तृष्णा तथा क्षमा
मीच बुद्धी आहे, मीच श्री आहे, धैर्य, कीर्ती, स्मरणशक्ती, श्रद्धा, मेधा, दया, लाज, भूक, तहान आणि क्षमा — हे सगळं मीच आहे.
कान्तिः शान्तिः पिपासा च निद्रा तन्द्रा जराजरा । विद्याविद्या स्पृहा वाञ्छा शक्तिश्चाशक्तिरेव च
मीच कांती, शांती, तहान, झोप, आळस, वार्धक्य आणि तारुण्य आहे; ज्ञान आणि अज्ञान, इच्छा आणि आकांक्षा, शक्ती आणि अशक्तपण सुद्धा मीच आहे.
वसा मज्जा च त्वक्चाहं दृष्टिर्वागनृतानृता । परा मध्या च पश्यन्ती नाड्योऽहं विविधाश्च याः
मीच मेद, मज्जा आणि त्वचा आहे; मीच दृष्टी, वाणी, सत्य आणि असत्य आहे; मीच परा, मध्यमा आणि पश्यंती वाणी आहे, आणि शरीरातल्या सर्व नाड्या सुद्धा मीच आहे.
किं नाहं पश्य संसारे मद्वियुक्तं किमस्ति हि । सर्वमेवाहमित्येवं निश्चयं विद्धि पद्मज
या जगात असं काय आहे जे मी नाही? माझ्याशिवाय काहीच अस्तित्वात नाही. हे कमलजन्मा, सगळं काही मीच आहे, हे नक्की समजून घे.
एतैर्मे निश्चितै रूपैर्विहीनं किं वदस्व मे । तस्मादहं विधे चास्मिन्सर्गे वै वितताभवम्
माझ्या या सर्व रूपांशिवाय असं काही आहे का, ते सांग. म्हणूनच, हे विधाता, या सृष्टीत मी सर्वत्र व्यापून राहिले आहे.
नूनं सर्वेषु देवेषु नानानामधरा ह्यहम् । भवामि शक्तिरूपेण करोमि च पराक्रमम्
खरंच, सर्व देवांमध्ये त्यांच्या विविध रूपांचा आधार मीच आहे; मीच शक्तिरूप घेते आणि महान कृत्यं करते.
गौरी ब्राह्मी तथा रौद्री वाराही वैष्णवी शिवा । वारूणी चाथ कौबेरी नारसिंही च वासवी
मीच गौरी, ब्राह्मी, रौद्री, वाराही, वैष्णवी, शिवा; मीच वारुणी, कौबेरि, नारसिंही आणि वासवी आहे.