प्रथमजन्मनि चाधिगतो मया तदधुना न विभाति नवाक्षरः । कथय मां मनुमद्य भवार्णवा- ज्जननि तारय तारय तारके
माझ्या पहिल्या जन्मात तो मंत्र मिळाला होता, पण आता नवअक्षरी मंत्र प्रकट होत नाही; आई, आज तो मंत्र मला सांग, म्हणजे मी या संसारसागरातून पार जाऊ शकेन—माझा उद्धार कर, उद्धार कर, हे तारकिणी.
इत्युक्ता सा तदा देवी शिवेनाद्भुततेजसा । उच्चचाराम्बिका मन्त्रं प्रस्फुटं च नवाक्षरम्
शिवेने असं म्हटल्यावर, त्या दिव्य तेजाने उजळलेल्या देवी अंबिकेने तो नवअक्षरी मंत्र स्पष्टपणे उच्चारला.
तं गृहीत्वा महादेवः परां मुदमवाप ह । प्रणम्य चरणौ देव्यास्तत्रैवावस्थितः शिवः
तो मंत्र मिळाल्यावर महादेवाला परम आनंद मिळाला; देवीच्या पायांना वंदन करून शिव तिथेच राहिला.
जपन्नवाक्षरं मन्त्रं कामदं मोक्षदं तथा । बीजयुक्तं शुभोच्चारं शङ्करस्तस्थिवांस्तदा
शंकर ते नवअक्षरी, सर्व इच्छा आणि मोक्ष देणारा, बीजयुक्त आणि शुभ उच्चार असलेला मंत्र जपत तिथेच उभा राहिला.
तं तथाऽवस्थितं दृष्ट्वा शङ्करं लोकशङ्करम् । अवोचं तां महामायां संस्थितोऽहं पदान्तिके
शंकर, जो साऱ्या जगाचा कल्याणकर्ता आहे, त्यांना अशा स्थितीत पाहून, मी त्या महान मायेला, तिच्या पायाजवळ उभा राहून, बोललो.
न वेदास्त्वामेवं कलयितुमिहासन्नपटवो यतस्ते नोचुस्त्वां सकलजनधात्रीमविकलाम् । स्वधाभूता देवी सकलमखहोमेषु विहिता तदा त्वं सर्वज्ञा जननि खलु जाता त्रिभुवने
वेदांना तुझं खरं स्वरूप समजण्याची ताकद नाही, म्हणूनच ते तुला, सर्व सृष्टीची निर्माती आणि निर्दोष माता, असं स्पष्टपणे सांगत नाहीत. प्रत्येक यज्ञात, तुच स्वधा रूपाने वावरतेस. त्यामुळेच, तु त्रैलोक्यात सर्वज्ञ माता झालीस.
कर्ताऽहं प्रकरोमि सर्वमखिलं ब्रह्माण्डमत्यद्भुतं कोऽन्योस्तीह चराचरे त्रिभुवने मत्तः समर्थः पुमान् । धन्योऽस्म्यत्र न संशयः किल यदा ब्रह्माऽस्मि लोकातिगो मग्नोऽहं भवसागरे प्रवितते गर्वाभिवेशादिति
मीच सृष्टीकर्ता आहे, हे अद्भुत ब्रह्मांड मीच निर्माण करतो. या तिन्ही लोकांत, जड-चेतन सगळ्यांत, माझ्याइतकी क्षमता असलेला दुसरा कोण आहे? मी खरोखरच धन्य आहे, यात शंका नाही, कारण मी ब्रह्मा आहे, लोकांपलीकडे जाणारा, पण तरीही या भवसागरात गर्वाने बुडालो आहे.
अद्याहं तव पादपङ्कजपरागादानगर्वेण वै धन्योऽस्मीति यथार्थवादनिपुणो जातः प्रसादाच्च ते । याचे त्वां भवभीतिनाशचतुरां मुक्तिप्रदां चेश्वरीं हित्वा मोहकृतं महार्तिनिगडं त्वद्भक्तियुक्तं कुरु
आज तुझ्या कमळपायांच्या धुळीमुळे, गर्व न ठेवता, मी खऱ्या अर्थाने धन्य झालो आहे, आणि तुझ्या कृपेने सत्य बोलण्यात कुशल झालो आहे. आई, भवभय नष्ट करणारी, मुक्ती देणारी, मी तुझ्या चरणी मागतो की, मोह आणि दुःखाच्या जड साखळ्या सोडून, मला तुझ्या भक्तीने युक्त कर.
अतोऽहञ्च जातो विमुक्तः कथं स्यां सरोजादमेयात्त्वदाविष्कृताद्वै । तवाज्ञाकरः किङ्करोऽस्मीति नूनं शिवे पाहि मां मोहमग्नं भवाब्धौ
माझा जन्म या कमळातून तुझ्यामुळेच झाला, मग मी कसा मुक्त होऊ? मी नक्कीच तुझ्या आज्ञेचा सेवक आहे. हे शिवे, या भवसागरात मोहाने बुडालेल्या मला, तू माझं रक्षण कर.
न जानन्ति ये मानवास्ते वदन्ति प्रभुं मां तवाद्यं चरित्रं पवित्रम् । यजन्तीह ये याजकाः स्वर्गकामा न ते ते प्रभावं विदन्त्येव कामम्
जे लोक तुला ओळखत नाहीत, ते मला प्रभू समजतात आणि तुझ्या पवित्र, आद्य आचरणाचीच चर्चा करतात. जे यज्ञ करणारे फक्त स्वर्गाची इच्छा ठेवतात, त्यांना तुझ्या सामर्थ्याची खरी ओळख नसते.
त्वया निर्मितोऽहं विधित्वे विहारं विकर्तुं चतुर्धा विधायादिसर्गम् । अहं वेद्मि कोऽन्यो विवेदातिमाये क्षमस्वापराधं त्वहङ्कारजं मे
हे सृष्टीकर्त्री, तुझ्यामुळेच मी निर्माण झालो, सृष्टीच्या आरंभी खेळण्यासाठी आणि चौघड्या सृष्टीची रचना करण्यासाठी. हे मला ठाऊक आहे; तुझ्या अद्भुत मायेला दुसरं कोण जाणू शकतं? माझ्या अहंकारातून झालेल्या अपराधासाठी मला क्षमा कर.
श्रमं येऽष्टधा योगमार्गे प्रवृत्ताः प्रकुर्वन्ति मूढाः समाधौ स्थिता वै । न जानन्ति ते नाम मोक्षप्रदं वा समुच्चारितं जातु मातर्मिषेण
जे मूढ लोक योगाच्या आठ अंगांमध्ये परिश्रम करतात, ध्यानात स्थिर राहतात, त्यांना तुझं नाव माहीतच नसतं, किंवा ते मुक्ती देतं हेही कधी समजत नाही, जरी आईने ते उद्देशपूर्वक उच्चारलं तरी.
विचारे परे तत्त्वसंख्याविधाने पदे मोहिता नाम ते संविहाय । न किं ते विमूढा भवाब्धौ भवानि त्वमेवासि संसारमुक्तिप्रदा वै
जे लोक अंतिम तत्त्वांची मोजणी आणि विचारातच गुंततात, ते तुझं नाव सोडून देतात. मग असे लोक या भवसागरात भरकटत नाहीत का? हे भवानी, तुच संसारातून मुक्ती देणारी आहेस.
परं तत्त्वविज्ञानमाद्यैर्जनैर्यै- रजे चानुभूतं त्यजन्त्येव ते किम् । निमेषार्धमात्रं पवित्रं चरित्रं शिवा चाम्बिका शक्तिरीशेति नाम
जे लोक प्राचीन ज्ञानी लोकांद्वारे मिळालेलं परमतत्त्वाचं ज्ञान अनुभवतात, ते का ते सोडून देतात? फक्त डोळ्याचा अर्धा क्षण जरी तुझं पवित्र आचरण, शिवा, अंबिका, शक्ती, ईश या नावांनी, टिकून राहतं.
न किं त्वं समर्थाऽसि विश्वं विधातुं दृशैवाशु सर्वं चतुर्धा विभक्तम् । विनोदार्थमेवं विधिं मां विधाया- दिसर्गे किलेदं करोषीति कामम्
तु विश्वाची निर्मिती करण्यास समर्थ नाहीस का? तुझ्या दृष्टिने क्षणात सर्व गोष्टी चार भागांत विभागता येतात. केवळ खेळ म्हणून, तु मला या आदिसृष्टीच्या कार्यासाठी नेमलं आहेस, म्हणून मी तुझ्या इच्छेने ते करतो.
हरिः पालकः किं त्वयाऽसौ मधोर्वा तथा कैटभाद्रक्षितः सिन्धुमध्ये । हरः संहृतः किं त्वयाऽसौ न काले कथं मे भ्रुवोर्मध्यदेशात्स जातः
हरी तुझ्यामुळे रक्षणकर्ता आहे का? मधु आणि कैटभ यांच्यापासून समुद्रात त्याचं रक्षण केलं का? हरा तुझ्यामुळे योग्य वेळी संहारक झाला का? तो माझ्या भुवयांच्या मधल्या भागातून कसा निर्माण झाला?
न ते जन्म कुत्रापि दृष्टं श्रुतं वा कुतः सम्भवस्ते न कोऽपीह वेद । किलाद्यासि शक्तिस्त्वमेका भवानि स्वतन्त्रैः समस्तैरतो बोधिताऽसि
तुझा जन्म कुठेही पाहिला किंवा ऐकला गेलेला नाही; तुझी उत्पत्ती कुठून झाली, हे कोणालाच माहीत नाही. हे भवानी, तुच आद्य शक्ती आहेस, सर्वांपासून स्वतंत्र; म्हणूनच तुझी अशी ओळख पटते.
त्वया संयुतोऽहं विकर्तुं समर्थो हरिस्त्रातुमम्ब त्वया संयुतश्च । हरः सम्प्रहर्तुं त्वयैवेह युक्तः क्षमा नाद्य सर्वे त्वया विप्रयुक्ताः
तु मला सृष्टी निर्माण करण्याची शक्ती दिलीस; हरीला तुझ्यामुळे रक्षण करण्याची, आणि हराला संहार करण्याची. आज तुझ्याशिवाय आम्ही सर्वजण शक्तिहीन आहोत.
यथाऽहं हरिः शङ्करः किं तथाऽन्ये न जाता न सन्तीह नो वाऽभविष्यन् । न मुह्यन्ति केऽस्मिंस्तवात्यन्तचित्रे विनोदे विवादास्पदेऽल्पाशयानाम्
जसं मी, हरी आणि शंकर आहोत, तसं इतर कुणी निर्माण झाले नाहीत, नाहीत, आणि होणारही नाहीत. तुझ्या या अद्भुत लीलामध्ये, ज्यात कमी इच्छा असणाऱ्यांमध्ये वाद निर्माण होतो, तिथे कोण गोंधळत नाही?
अकर्ता गुणस्पष्ट एवाद्य देवो निरीहोऽनुपाधिः सदैवाकलश्च । तथापीश्वरस्ते वितीर्णं विनोदं सुसम्पश्यतीत्याहुरेवं विधिज्ञाः
आद्य देवता कर्तेपणा न ठेवणारी, गुणांनी प्रकट, निष्क्रिय, नेहमी निर्गुण आणि अपरिवर्तनीय आहे. तरीही, हे ईश्वर, तुच ही लीला निर्माण केलीस आणि ती नीट पाहतेस, असं वेदज्ञ लोक म्हणतात.
दृष्टादृष्टविभेदेऽस्मिन्प्राक्त्वत्तो वै पुमान्परः । नान्यः कोऽपि तृतीयोऽस्ति प्रमेये सुविचारिते
दृश्य आणि अदृश्य यांच्या भेदात, सर्वोच्च पुरुष तुझ्यापासूनच प्रकट होतो; नीट विचार केला तर, दुसरा किंवा तिसरा कोणीच नाही.
न मिथ्या वेदवाक्यं वै कल्पनीयं कदाचन । विरोधोऽयं मयाऽत्यन्तं हृदये तु विशङ्कितः
वेदवचन कधीच खोटं किंवा काल्पनिक मानू नये; हा विरोधाभास मी मनापासून खोल विचार केला आहे.
एकमेवाद्वितीयं यद्ब्रह्म वेदा वदन्ति वै । सा किं त्वं वाप्यसौ वा किं सन्देहं विनिवर्तय
वेदांनी जे एक अद्वितीय ब्रह्म सांगितलं आहे, ते तुम्हीच आहात का, की दुसरं कोणी आहे? माझ्या मनातील हा संशय दूर करा.
निःसंशयं न मे चेतः प्रभवत्यविशङ्कितम् । द्वित्वैकत्वविचारेऽस्मिन्निमग्नं क्षुल्लकं मनः
माझं मन अजूनही पूर्णपणे निश्चिंत झालेलं नाही; द्वैत आणि अद्वैत याचा विचार करताना माझं छोटंसं मन गोंधळून गेलं आहे.
स्वमुखेनापि सन्देहं छेत्तुमर्हसि मामकम् । पुण्यभोगाच्च मे प्राप्ता सङ्गतिस्तव पादयोः
तुम्हीच तुमच्या शब्दांनी माझ्या मनातील हा संशय दूर करावा. माझ्या पूर्वजन्मीच्या पुण्यामुळेच मला तुमच्या चरणांची संगत मिळाली आहे.
पुमानसि त्वं स्त्री वासि वद विस्तरतो मम । ज्ञात्वाऽहं परमां शक्तिं मुक्तः स्यां भवसागरात्
तुम्ही पुरुष आहात का, स्त्री आहात का, हे मला सविस्तर सांगा. तुमची परमशक्ती मला कळली, तर मी या संसारसागरातून मुक्त होऊ शकेन.
ब्रह्मणे श्रीदेव्या उपदेशवर्णनम् ब्रह्मोवाच इति पृष्टा मया देवी विनयावनतेन च । उवाच वचनं श्लक्ष्णमाद्या भगवती हि सा
ब्रह्मदेव म्हणाले: मी नम्रपणे विचारल्यावर आद्य भगवतीने अत्यंत कोमल शब्दांत उत्तर दिलं.
देव्युवाच सदैकत्वं न भेदोऽस्ति सर्वदैव ममास्य च । योऽसौ साहमहं योऽसौ भेदोऽस्ति मतिविभ्रमात्
देवी म्हणाली: माझ्यात आणि यांच्यात नेहमीच एकता आहे, कधीच वेगळेपण नाही. जो तो आहे, तो मीच आहे, आणि मी आहे तीच तो आहे; वेगळेपणाचा भास हा फक्त मनाच्या गोंधळामुळे होतो.
आवयोरन्तरं सूक्ष्मं यो वेद मतिमान्हि सः । विमुक्तः स तु संसारान्मुच्यते नात्र संशयः
आपल्यातला सूक्ष्म भेद जो जाणतो, तो खरा ज्ञानी असतो आणि तो या संसारातून नक्कीच मुक्त होतो.
एकमेवाद्वितीयं वै ब्रह्म नित्यं सनातनम् । द्वैतभावं पुनर्याति काल उत्पित्सुसंज्ञके
ब्रह्म हे एकच आहे, त्याला दुसरं काही नाही, तेच शाश्वत आणि सनातन आहे. पण सृष्टीची इच्छा निर्माण झाली की, पुन्हा द्वैताचा भास होतो.