मज्जन्मपङ्कजं तत्र स्थितोऽहं चतुराननः । शेषशायी जगन्नाथस्तथा च मधुकैटभौ
त्या पाण्यातील कमळावर मी, चार मुखांचा ब्रह्मा, तिथेच होतो; शेषावर विसावलेले जगाचे स्वामी, आणि मधु-कैटभ हे दोघेही तिथेच होते.
ब्रह्मोवाच एवं दृष्टं मया तत्र पादपद्मनखे स्थितम् । विस्मतोऽहं ततो वीक्ष्य किमेतदिति शङ्कितः
ब्रह्मा म्हणाला: तिथे मी देवीच्या पदकमळाच्या नखावर वसलेले पाहिले; ते पाहून मी अचंबित झालो आणि मनात विचार केला, 'हे काय आहे?'
विष्णुश्च विस्मयाविष्टः शङ्करश्च तथा स्थितः । तां तदा मेनिरे देवीं वयं विश्वस्य मातरम्
विष्णूही आश्चर्यचकित झाला, आणि शंकरही तिथेच उभा होता; त्या वेळी आम्ही सर्वांनी तिला विश्वाची आई म्हणून ओळखले.
ततो वर्षशतं पूर्णं व्यतिक्रान्तं प्रपश्यतः । सुधामये शिवे द्वीपे विहारं विविधं तदा
मग आम्ही पाहत असताना, त्या आनंदमय आणि मंगल द्वीपात शंभर वर्षे पूर्ण गेली, आणि तेथे आम्ही विविध सुखांचा अनुभव घेतला.
सख्य इव तदा तत्र मेनिरेऽस्मानवस्थितान् । देव्यः प्रमुदिताकारा नानाभरणमण्डिताः
त्या वेळी, विविध दागिन्यांनी सजलेल्या आणि आनंदी असलेल्या देवींनी आम्हाला आपले सखे समजले.
वयमप्यतिरम्यत्वाद्बभूविम विमोहिताः । प्रहृष्टमनसः सर्वे पश्यन्भावान्मनोरमान्
आम्हीही त्या अपूर्व सौंदर्याने मोहित झालो; सर्वजण आनंदी मनाने त्या मोहक रूपांकडे पाहात राहिलो.
एकदा तां महादेवीं देवीं श्रीभुवनेश्वरीम् । तुष्टाव भगवान्विष्णुर्युवतीभावसंस्थितः
एकदा, भगवंत विष्णूंनी युवतीचे रूप धारण करून, त्या महादेवी श्रीभुवनेश्वरीचे स्तवन केले.
श्रीभगवानुवाच नमो देव्यै प्रकृत्यै च विधात्र्यै सततं नमः । कल्याणै कामदायै च वृद्ध्यै सिद्ध्यै नमो नमः
श्रीभगवंत म्हणाले: देवीस, प्रकृतीस आणि सृष्टीकर्त्रीस मी नेहमीच नमस्कार करतो; कल्याणी, इच्छित फल देणारी, वृद्धी आणि सिद्धी या सर्वांना पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
सच्चिदानन्दरूपिण्यै संसारारणये नमः । पञ्चकृत्यविधात्र्यै ते भुवनेश्यै नमो नमः
सत्-चित्-आनंदस्वरूपिणी, या संसाररुपी अरण्यात वावरणाऱ्या तुला नमस्कार; पंचकृत्य करणाऱ्या, भुवनांच्या स्वामिनी तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
सर्वाधिष्टानरूपायै कूटस्थायै नमो नमः । अर्धमात्रार्थभूतायै हृल्लेखायै नमो नमः
सर्व अधिष्ठानरूप असलेल्या, अचल असलेल्या तुला नमस्कार, नमस्कार; अर्धमात्रेचे सार असलेल्या, हृल्लेखा असलेल्या तुला नमस्कार.
ज्ञातं मयाऽखिलमिदं त्वयि सन्निविष्टं त्वत्तोऽस्य सम्भवलयावपि मातरद्य । शक्तिश्च तेऽस्य करणे विततप्रभावा ज्ञाताऽधुना सकललोकमयीति नूनम्
आई, आता मला समजले की हे सर्व तुझ्यातच वसले आहे; या जगाची उत्पत्ती आणि विलय तुझ्यापासूनच होतो. तुझी शक्ती सर्व क्रियांमध्ये व्यापलेली आहे, हे आता खरेच कळले की तीच सर्व जगांचे मूळ आहे.
विस्तार्य सर्वमखिलं सदसद्विकारं सन्दर्शयस्यविकलं पुरुषाय काले । तत्त्वैश्च षोडशभिरेव च सप्तभिश्च भासीन्द्रजालमिव नः किल रञ्जनाय
तू सर्व साकार आणि निराकार गोष्टी विस्तारतेस आणि योग्य वेळी पुरुषास ते स्पष्टपणे दाखवतेस; सोळा आणि सात तत्त्वांनी तू आमच्या आनंदासाठी जणू जादूच्या खेळासारखी प्रकट होतेस.
न त्वामृते किमपि वस्तुगतं विभाति व्याप्यैव सर्वमखिलं त्वमवस्थिताऽसि । शक्तिं विना व्यवहृतो पुरुषोऽप्यशक्तो वम्भण्यते जननि बुद्धिमता जनेन
तुझ्याशिवाय कोणतीही वस्तू दिसत नाही; तू सर्वत्र व्यापून राहिलेली आहेस. तुझ्या शक्तीशिवाय पुरुषही काही करू शकत नाही—हे बुद्धिमान लोक सांगतात, आई.
प्रीणासि विश्वमखिलं सततं प्रभावैः स्वैस्तेजसा च सकलं प्रकटीकरोषि । अत्स्येव देवि तरसा किल कल्पकाले को वेद देवि चरितं तव वै भवस्य
तू तुझ्या सामर्थ्यांनी नेहमीच सर्व विश्वाला आनंदित करतेस, आणि तुझ्या तेजाने सर्व काही प्रकट होते. देवी, संहारकाळी तू सर्व काही झपाट्याने आपल्यात सामावतेस—या जगात तुझे चरित्र कोण जाणू शकते?
त्राता वयं जननि ते मधुकैटभाभ्यां लोकाश्च ते सुवितताः खलु दर्शिता वै । नीताः सुखस्य भवने परमां च कोटिं यद्दर्शनं तव भवानि महाप्रभावम्
आई, तू आम्हाला मधु-कैटभ या दोघांपासून वाचवलेस, आणि हे जग तुझ्यामुळे विस्तारलेले आहे हे दाखवलेस. तुझे दर्शन घडल्याने आम्ही सुखाच्या निवासात आणि परमानंदाच्या शिखरावर पोहोचलो.
नाहं भवो न च विरिंचि विवेद मातः कोऽन्यो हि वेत्ति चरितं तव दुर्विभाव्यम् । कानीह सन्ति भुवनानि महाप्रभावे ह्यस्मिन्भवानि रचिते रचनाकलापे
आई, मी, शंकर किंवा विरिंची—आम्ही तुझे अद्भुत चरित्र जाणले नाही; मग इतर कोण जाणू शकेल? या तुझ्या महान सृष्टीमध्ये किती जगं आहेत, हे भव्यशक्तीच्या भवानी, कोणास ठाऊक?
अस्माभिरत्र भुवने हरिरन्य एव दृष्टः शिवः कमलजः प्रथितप्रभावः । अन्येषु देवि भुवनेपु न सन्ति किं ते किं विद्म देवि विततं तव सुप्रभावम्
या जगात आम्ही फक्त हरि, शिव आणि कमलज—यांच्या सामर्थ्याचे दर्शन घेतले; पण इतर जगांत, देवी, तुझे इतर रूप नाहीत का? तुझ्या अथांग सामर्थ्याचे आम्हाला काय ठाऊक?
याचेऽम्ब तेऽङ्घ्रिकमलं प्रणिपत्य कामं चित्ते सदा वसतु रूपमिदं तवैतत् । नामापि वक्त्रकुहरे सततं तवैव सन्दर्शनं तव पदाम्बुजयोः सदैव
आई, तुझ्या कमळासारख्या पायांना वंदन करून मी एकच इच्छा मागतो—हे तुझे रूप नेहमी माझ्या मनात वास करावे; तुझे नाव नेहमी माझ्या तोंडात राहावे, आणि तुझे पदकमळांचे दर्शन मला सदैव मिळावे.
भृत्योऽयमस्ति सततं मयि भावनीयं त्वां स्वामिनीति मनसा ननु चिन्तयामि । एषाऽऽवयोरविरता किल देवि भूया- द्व्याप्तिः सदैव जननी सुतयोरिवार्थे
मी तुझा सेवक आहे, नेहमी तुझ्यावरच माझं मन एकाग्र असावं असं वाटतं. मनात मी नेहमीच विचार करतो, 'तूच माझी मालकीण आहेस.' हे देवी, आई आणि मुलाच्या नात्यासारखी आपली ही अखंड नाळ अजून अधिक घट्ट व्हावी, अशी माझी इच्छा आहे.
त्वं वेत्सि सर्वमखिलं भुवनप्रपञ्चं सर्वज्ञता परिसमाप्तिनितान्तभूमिः । किं पामरेण जगदम्ब निवेदनीयं यद्युक्तमाचर भवानि तवेङ्गितं स्यात्
तू सगळं जाणतेस, साऱ्या जगाचा विस्तार तुझ्या ज्ञानात आहे. तुझं सर्वज्ञपण अगदी परिपूर्ण आहे. हे जगदंबे, माझ्यासारख्या सामान्य माणसाने तुला काय सांगावं? जे योग्य आहे तेच कर, भवानी, तुझीच इच्छा पूर्ण होऊ दे.
ब्रह्मा सृजत्यवति विष्णुरुमापतिश्च संहारकारक इयं तु जने प्रसिद्धिः । किं सत्यमेतदपि देवि तवेच्छया वै कर्तुं क्षमा वयमजे तव शक्तियुक्ताः
ब्रह्मा निर्माण करतो, विष्णू पालन करतो, आणि उमापती रुद्र संहार करतो — असं लोकांना माहीत आहे. पण हे खरंच आहे का? हे देवी, तुझ्या इच्छेनेच आम्ही काही करू शकतो, कारण तुझ्या शक्तीमुळेच आम्हाला हे शक्य होतं, हे अजन्मा देवी.
धात्री धराधरसुते न जगद्बिभर्ति आधारशक्तिरखिलं तव वै बिभर्ति । सूर्योऽपि भाति वरदे प्रभया युतस्ते त्वं सर्वमेतदखिलं विरजा विभासि
हे पर्वतराजकन्ये, पृथ्वी जगाला आधार देत नाही, तुझीच धारणा-शक्ती सगळं पेलते. अगदी सूर्यही, वरदायिनी, तुझ्या तेजामुळेच प्रकाशतो. तूच हे सगळं विश्व निर्मळपणे उजळवतेस.
ब्रह्माऽहमीश्वरवरः किल ते प्रभावा- त्सर्वे वयं जनियुता न यदा तु नित्याः । केऽन्ये सुराः शतमखप्रमुखाश्च नित्या नित्या त्वमेव जननी प्रकृतिः पुराणा
ब्रह्मा, मी आणि श्रेष्ठ ईश्वर — आपण सगळे तुझ्या सामर्थ्यामुळेच आहोत; आपण सगळे जन्माला आलेलो आहोत, शाश्वत नाही. इंद्रासारखे इतर देवताही शाश्वत नाहीत. फक्त तूच, आई, सनातन आणि आदिम प्रकृती आहेस.
त्वं चेद्भवानि दयसे पुरुषं पुराणं जानेऽहमद्य तव संनिधिगः सदैव । नोचेदहं विभुरनादिरनीह ईशो विश्वात्मधीरिति तमःप्रकृतिः सदैव
हे भवानी, जर तू त्या आदिपुरुषावर कृपा केलीस, तर मला आज नेहमी तुझ्या सान्निध्यात असल्याचं जाणवतं. नाहीतर मी, सर्वत्र असणारा, अनादि, निष्क्रिय ईश्वर, विश्वाचा आत्मा म्हणून राहिलो असतो, पण नेहमी अज्ञानरूपी अंधारातच असतो.
विद्या त्वमेव ननु बुद्धिमतां नराणां शक्तिस्त्वमेव किल शक्तिमतां सदैव । त्वं कीर्तिकान्तिकमलामलतुष्टिरूपा मुक्तिप्रदा विरतिरेव मनुष्यलोके
तूच ज्ञानी माणसांसाठी खरी विद्या आहेस, शक्तिमानांसाठी खरी शक्ती आहेस. तू कीर्ती, सौंदर्य, लक्ष्मी आणि समाधानरूप आहेस. तूच मुक्ती देणारी आहेस आणि या माणसांच्या जगात विरक्तीचे मूर्तिमंत रूप आहेस.
गायत्र्यसि प्रथमवेदकला त्वमेव स्वाहा स्वधा भगवती सगुणार्धमात्रा । आम्नाय एव विहितो निगमो भवत्यै सञ्जीवनाय सततं सुरपूर्वजानाम्
तूच गायत्री आहेस, वेदांमधील श्रेष्ठ कला आहेस. स्वाहा, स्वधा, भगवती आणि सगुण अर्धमात्रा — हे सगळं तूच आहेस. वेद तुझ्यासाठीच सांगितले आहेत, भवानी, देवतांना नेहमी नवजीवन देण्यासाठी.
मोक्षार्थमेव रचयस्यखिलं प्रपञ्चं तेषां गताः खलु यतो ननु जीवभावम् । अंशा अनादिनिधनस्य किलानघस्य पूर्णार्णवस्य वितता हि यथा तरङ्गाः
तू हे सगळं विश्व केवळ मुक्तीसाठी निर्माण करतेस, कारण ज्यांना ती मिळाली, त्यांचं वेगळं अस्तित्व उरत नाही. जीव हे तुझ्याच अंशासारखे आहेत, पापरहित, अनादि आणि अनंत अशा तुझ्या पूर्ण समुद्रातून उठणाऱ्या लाटांसारखे.
जीवो यदा तु परिवेत्ति तवैव कृत्यं त्वं संहरस्यखिलमेतदिति प्रसिद्धम् । नाट्यं नटेन रचितं वितथेऽन्तरङ्गे कार्ये कृते विरमसे प्रथितप्रभावा
जेव्हा जीवाला कळतं की हे सगळं तुझंच कार्य आहे, तेव्हा सर्व काही तूच मागे घेतेस, असं प्रसिद्ध आहे. जसं एखाद्या नटाने रंगभूमीवर नाटक सादर केलं आणि काम पूर्ण झाल्यावर ते थांबतं, तसं तुझं कार्य पूर्ण झालं की, तूही सर्व काही थांबवतेस.
त्राता त्वमेव मम मोहमयाद्भवाब्धे- स्त्वामम्बिके सततमेमि महार्तिदे च । रागादिभिर्विरचिते वितथे किलान्ते मामेव पाहि बहुदुःखकरे च काले
माझ्या मोहाच्या महासागरातून वाचवणारी तूच आहेस, अंबिके. मोठ्या दुःखात मी नेहमी तुझ्याकडे येतो. जेव्हा रागादी विकारांनी निर्माण झालेला शेवटचा क्षण येतो, जो फार दुःखदायक असतो, तेव्हा त्या वेळी फक्त मला वाचव.
नमो देवि महाविद्ये नमामि चरणौ तव । सदा ज्ञानप्रकाशं मे देहि सर्वार्थदे शिवे
नमस्कार देवी, महाविद्ये, मी तुझ्या पायांना वंदन करतो. सर्वार्थदायिनी, शिवे, मला नेहमी ज्ञानाचा प्रकाश दे.