अविज्ञाय परं तत्त्वं कुतः शान्तिः परन्तप । विकीर्णं बहुधा चित्तं नैकत्र स्थिरतां व्रजेत्
परम सत्य जाणल्याशिवाय कशी शांती मिळेल, हे शत्रूंना जाळणारा? मन अनेक दिशांनी विखुरलेले आहे, ते एका ठिकाणी स्थिर राहत नाही.
कं स्मरामि यजे कं वा कं व्रजाम्यर्चयामि कम् । स्तौमि कं नाभिजानामि देव सर्वेश्वरेश्वरम्
मी कोणाचा स्मरण करतो, कोणाची पूजा करतो, कोणाकडे जातो, कोणाला वंदन करतो? कोणाची स्तुती करतो? हे देव, सर्व देवांचा देव, मला काहीच माहिती नाही.
ततो मां प्रत्युवाचेदं ब्रह्मा लोकपितामहः । मया सत्यवतीसूनो कृते प्रश्ने सुदुस्तरे
मग ब्रह्मा, लोकांचा पितामह, मला म्हणाला: हे सत्यवतीपुत्र, तू फार कठीण प्रश्न विचारला आहेस.
ब्रह्मोवाच किं ब्रवीमि सुताद्याहं दुर्बोधं प्रश्नमुत्तमम् । त्वयाशक्यं महाभाग विष्णोरपि सुनिश्चयात्
ब्रह्मा म्हणाला, मी काय सांगू, बाळा? तू विचारलेला उत्तम प्रश्न समजायला खूप कठीण आहे. हे भाग्यवान, तू आणि विष्णूही निश्चित उत्तर देऊ शकत नाही.
रागी कोऽपि न जानाति संसारेऽस्मिन्महामते । विरक्तश्च विजानाति निरीहो यो विमत्सरः
जो या जगात आसक्त आहे, तो काहीच जाणत नाही, हे बुद्धिमान; पण जो विरक्त, इच्छा आणि मत्सरविरहित आहे, तो जाणतो.
एकार्णवे पुरा जाते नष्टे स्थावरजङ्गमे भूतमात्रे समुत्पन्ने सञ्जज्ञे कमलादहम्
खूप पूर्वी, एकच समुद्र निर्माण झाला आणि स्थिर व चल सर्व काही नष्ट झाले, फक्त पंचमहाभूत राहिले, आणि मी कमळातून जन्मलो.
नापश्यं तरणिं सोमं न वृक्षान्न च पर्वतान् । कर्णिकायां समाविष्टश्चिन्तामकरवं तदा
मी सूर्य, चंद्र, झाडे किंवा पर्वत काहीच पाहिले नाही. कमळाच्या मध्यभागी बसून मी विचार करू लागलो.
कस्मादहं समुद्भूतः सलिलेऽस्मिन्महार्णवे । को मे त्राता प्रभुः कर्ता संहर्ता वा युगात्यये
मी या विशाल समुद्रात का जन्मलो? माझा रक्षक, प्रभु, निर्माता किंवा युगाच्या अंताला संहार करणारा कोण आहे?
न च भूर्विद्यते स्पष्टा यदाधारं जलं त्विदम् । पङ्कजं कथमुत्पन्नं प्रसिद्धं रूढियोगयोः
पृथ्वी स्पष्टपणे दिसत नव्हती, कारण तिचा आधार हे पाणी होते. हे प्रसिद्ध कमळ कसे निर्माण झाले, त्याचा मूळ आणि वाढ कशामुळे झाली?
पश्याम्यद्यास्य पङ्कं तं मूलं वै पङ्कजस्य च । भविष्यति धरा तत्र मूलं नास्त्यत्र संशयः
आज मी त्याचा गाळ आणि कमळाचा मूळ पाहतो. त्या मूळातच पृथ्वी असेल, यात शंका नाही.
उत्तरन्सलिले तत्र यावद्वर्षसहस्रकम् । अन्वेषमाणो धरणीं नावाप तां यदा तदा
पाण्यात वर जात, मी हजार वर्षे पृथ्वी शोधत राहिलो, पण ती मला मिळाली नाही.
तपस्तपेति चाकाशे वागभूदशरीरिणी । ततो मया तपस्तप्तं पद्मे वर्षसहस्रकम्
मग आकाशात, देहहीन वाणी आली — 'तप, तप.' म्हणून मी कमळात हजार वर्षे तप केले.
सृजेति पुनरुद्भूता वाणी तत्र श्रुता मया । विमूढोऽहं तदाकर्ण्य कं सृजामि करोमि किम्
मग पुन्हा एक आवाज ऐकू आला, 'सृष्टी करा!' मी गोंधळून गेलो, ऐकले खरे, पण कोणाची सृष्टी करावी, काय करावे हेच मला कळेना.
तदा दैत्यावपि प्राप्तौ दारुणौ मधुकैटभौ । ताभ्यां विभीषितश्चाहं युद्धाय मकरालये
त्या वेळी दोन भयंकर दैत्य, मधु आणि कैटभ, तिथे आले; त्यांच्यामुळे मी घाबरून समुद्राकडे युद्धासाठी गेलो.
ततोऽहं नालमालम्ब्य वारिमध्यमवातरम् । तदा तत्र मया दृष्टः पुरुषः परमाद्भुतः
त्यांचा सामना करता न आल्याने मी पाण्याच्या मध्यभागी शिरलो; तिथे मला एक अद्भुत पुरुष दिसला.
मेघश्यामशरीरस्तु पीतवासाश्चतुर्भुजः । शेषशायी जगन्नाथो वनमालाविभूषितः
त्याचे शरीर मेघासारखे काळे, अंगावर पिवळे वस्त्र, चार हात, शेषावर विसावलेला, वनमाळेने शोभलेला जगाचा स्वामी होता.
शङ्खचक्रगदापद्माद्यायुधैः सुविराजितः । तमद्राक्षं महाविष्णुं शेषपर्यङ्कशायिनम्
शंख, चक्र, गदा, कमळ आणि इतर आयुधांनी तो तेजस्वी दिसत होता; मी त्या महान विष्णूला शेषाच्या पलंगावर झोपलेला पाहिला.
योगनिद्रासमाक्रान्तमविस्पन्दिनमच्युतम् । शयानं तं समालोक्य भोगिभोगोपरि स्थितम्
योगनिद्रेमुळे व्यापलेला, हलत नसलेला, अविनाशी असा तो शेषाच्या फण्यांवर विसावलेला होता; मी त्याला पाहिले.
चिन्ता ममाद्भुता जाता किं करोमीति नारद । मया स्मृता तदा देवी स्तुता निद्रास्वरूपिणी
नारद, माझ्या मनात आश्चर्याची विचारधारा आली—'आता काय करावे?' तेव्हा मी निद्रारूप असलेल्या देवीचे स्मरण करून तिची स्तुती केली.
देहान्निर्गत्य सा देवी गगने संस्थिता शिवा । अवितर्क्यशरीरा सा दिव्याभरणमण्डिता
ती शुभ्र देवी त्याच्या देहातून बाहेर आली आणि आकाशात उभी राहिली; तिचे रूप अगम्य होते, दिव्य दागिन्यांनी सजलेले होते.
विष्णोर्देहं विहायाशु विरराज नभःस्थिता । उदतिष्ठदमेयात्मा तया मुक्तो जनार्दनः
विष्णूच्या देहातून बाहेर पडून ती आकाशात उजळून उभी राहिली; तिच्यामुळे जनार्दन मुक्त झाला, त्याचे अदम्य स्वरूप प्रकट झाले.
पंचवर्षसहस्राणि कृतवान् युद्धमुत्तमम् । तदा विलोकितौ दैत्यौ हरिणा विनिपातितौ
पाच हजार वर्षे त्याने श्रेष्ठ युद्ध केले; मग त्या दैत्यांना पाहून हरिने त्यांचा संहार केला.
उत्सङ्गं विमलं कृत्वा तत्रैव निहतौ च तौ । रुद्रस्तत्रैव सम्प्राप्तो यत्रावां संस्थितावुभौ
तेथेच जागा शुद्ध करून ते दोघे ठार झाले; त्याच ठिकाणी, जिथे आम्ही दोघे होतो, रुद्रही आला.
त्रिभिः संवीक्षितास्मामिः स्वस्था देवी मनोहरा । संस्तुता परमा शक्तिरुवाचास्मानवस्थितान्
आम्ही तिघांनी ती मनोहारी, शांत देवी पाहिली; तिची स्तुती केली असता, ती परमशक्ती आम्हाला तिथेच बोलली.
कृपावलोकनैः कृत्वा पावनैर्मुदितानथ । देव्युवाच काजेशाः स्वानि कार्याणि कुरुध्वं समतन्द्रिताः
तीने दयाळू दृष्टीने आम्हाला आनंदी व पवित्र केले आणि मग म्हणाली— देवी म्हणाली: 'सृष्टीचे अधिपती हो, आपापली कामे दक्षतेने करा.'
सृष्टिस्थितिविशिष्टानि हतावेतौ महासुरौ । कृत्वा स्वानि निकेतानि वसध्वं विगतज्वराः
'हे महान दैत्य मारले गेले आहेत; सृष्टी करा, स्थिती करा आणि आपापली निवासस्थाने उभारून चिंता न करता तिथे रहा.'
प्रजाश्चतुर्विधाः सर्वाः सृजध्वं स्वविभूतिभिः । ब्रह्मोवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्याः पेशलं सुखदं मृदु
'सर्व चार प्रकारच्या जीवांची सृष्टी करा, आपल्या शक्तीने.' ब्रह्मा म्हणतो: तिचे ते मृदू, सुखद, मधुर वचन ऐकून—
अब्रूम तामशक्तिः स्मः कथं कुर्मस्त्विमाः प्रजाः । न मही वितता मातः सर्वत्र विततं जलम्
आम्ही तिला विचारले, 'ही सृष्टी आम्ही कशी करावी? आई, पृथ्वी पसरलेली नाही, सर्वत्र फक्त पाणीच आहे.'
न भूतानि गुणाश्चापि तन्मात्राणीन्द्रियाणि च । तदाकर्ण्य वचोऽस्माकं शिवा जाता स्मितानना
'इथे जीव नाहीत, गुण नाहीत, तन्मात्रा किंवा इंद्रियेही नाहीत.' आमचे हे बोलणे ऐकून ती देवी हसली, तिचा चेहरा तेजाने उजळला.
झटित्येवागतं तत्र विमानं गगनाच्छुभम् । सोवाचास्मिन्सुराः कामं विशध्वं गतसाध्वसाः
अचानक आकाशातून एक सुंदर विमान आले; तिने सांगितले, 'देवतांनो, निर्भयपणे हवे तसे या विमानात या.'