अरूपं व्यापकं ब्रह्म प्रवदन्ति मुनीश्वराः । वेदोपनिषदि प्रोक्तस्तेजोमय इति क्वचित्
महर्षी म्हणतात की ब्रह्म हे अरूप, सर्वत्र व्यापणारे आहे; वेद आणि उपनिषदांत कधी कधी त्याला तेजस्वी असेही सांगितले आहे.
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्रनयनस्तथा । सहस्रकरकर्णश्च सहस्रास्यः सहस्रपात्
पुरुषाला हजारो डोकी, हजारो डोळे, हजारो हात आणि कान, हजारो तोंडं आणि हजारो पाय आहेत.
विष्णोः पादमथाकाशं परमं समुदाहृतम् । विराजं विरजं शान्तं प्रवदन्ति मनीषिणः
विश्णूचे पाऊल म्हणजेच ते सर्वोच्च आकाश असे सांगितले जाते; ज्ञानी लोक त्याला निर्मळ, कलंकरहित आणि शांत म्हणतात.
पुरुषोत्तमं तथा चान्ये प्रवदन्ति पुराविदः । नैकोऽपीति वदन्त्यन्ये प्रभुरीशः कदाचन
काही प्राचीन शास्त्रज्ञ त्याला पुरुषोत्तम म्हणतात; तर काही जण म्हणतात की तो एकटा नाही, पण नेहमीच प्रभू आणि स्वामी आहे.
अनीश्वरमिदं सर्वं ब्रह्माण्डमिति केचन । न कदापीशजन्यं यज्जगदेतदचिन्तितम्
काही लोक म्हणतात की हे सगळं ब्रह्मांड स्वामीविरहित आहे, कधीच कोणत्याही ईश्वराने निर्माण केलेलं नाही, आणि हे जग समजण्यापलीकडचं आहे.
सदैवेदमनीशं च स्वभावोत्थं सदेदृशम् । अकर्तासौ पुमान्प्रोक्तः प्रकृतिस्तु तथा च सा
हे नेहमीच ईश्वराशिवाय आहे असं म्हटलं जातं, स्वभावत:च उत्पन्न झालेलं आणि नेहमी असंच राहणार; तो पुरुष कर्ता नाही असं म्हणतात, आणि ती प्रकृती आहे असंही सांगतात.
एवं वदन्ति साङ्ख्याश्च मुनयः कपिलादयः । एते सन्देहसन्दोहाः प्रभवन्ति तथाऽपरे
कपिल वगैरे सांख्य ऋषी असेच सांगतात; आणि या विचारांमुळे अनेक शंका आणि संभ्रम निर्माण होतात.
विकल्पोपहतं चेतः किं करोमि मुनीश्वर । धर्माधर्मविवक्षायां न मनो मे स्थिरं भवेत्
हे महर्षे, या वेगवेगळ्या मतांमुळे माझं मन गोंधळून गेलं आहे; धर्म आणि अधर्म यातला फरक समजण्यात माझं मन स्थिर राहत नाही.
को धर्मः कीदृशोऽधर्मश्चिह्नं नैवोपलभ्यते । देवाः सत्त्वगुणोत्पन्नाः सत्यधर्मव्यवस्थिताः
धर्म म्हणजे काय आणि अधर्म कसा, हे स्पष्टपणे ओळखता येत नाही; देवता सत्त्वगुणातून जन्मलेल्या असून सत्य आणि धर्मात स्थिर आहेत.
पीड्यन्ते दानवैः पापैः कुत्र धर्मव्यवस्थितिः । धर्मस्थिताः सदाचाराः पाण्डवा मम वंशजाः
तरीही त्या दानवांच्या पापांनी त्रस्त आहेत; मग धर्माची नीट व्यवस्था कुठे आहे? पांडव, माझ्या वंशातील, धर्म आणि चांगल्या वर्तनात स्थिर आहेत—
दुःखं बहुविधं प्राप्तास्तत्र धर्मस्य का स्थितिः । अतो मे हृदयं तात वेपतेऽतीव संशये
त्यांना अनेक प्रकारचं दुःख सहन करावं लागलं; मग तिथे धर्माची स्थिती काय आहे? म्हणूनच, प्रिय, माझं हृदय मोठ्या शंकेने थरथरत आहे.
कुरु मेऽसंशयं चेतः समर्थोऽसि महामुने । त्राहि संसारवार्धेस्त्वं ज्ञानपोतेन मां मुने
माझं मन शंकेपासून मुक्त कर, कारण तू समर्थ आहेस, हे महर्षे; ज्ञानरूपी नौकेने मला या संसाराच्या समुद्रातून तार.
मज्जन्तं चोत्पतन्तं च मग्नं मोहजलाविले
मी या मोहाच्या चिखलात कधी बुडतो, कधी वर येतो, कधी पुन्हा बुडतो—
ब्रह्मादीनाङ्गतिवर्णनम् व्यास उवाच यत्त्वया च महाबाहो पृष्टोऽहं कुरुसत्तम । तान्प्रश्नान्नारदः प्राह मया पृष्टो मुनीश्वरः
ब्रह्मादिकांच्या गतिचं वर्णन व्यास म्हणाले: हे महाबाहो, कुरुवंशातील श्रेष्ठ, तू जे विचारलं आहेस, ते प्रश्न मी नारदाला विचारले होते आणि त्याने मला उत्तर दिलं.
नारद उवाच व्यास किं ते ब्रवीम्यद्य पुराऽयं संशयो मम । उत्पन्नो हृदयेऽत्यर्थं संदेहासारपीडितः
नारद म्हणाला, व्यास, आज मी तुला काय सांगू? खूप पूर्वी माझ्या मनात हा शंका उत्पन्न झाला होता, आणि मी फारच संभ्रमात पडलो होतो.
गत्वाऽहं पितरं स्थाने ब्रह्माणममितौजसम् । अपृच्छं यत्त्वया पृष्टं व्यासाद्य प्रश्नमुत्तमम्
मी माझ्या वडिलांकडे, म्हणजे अमर्याद तेजाचा ब्रह्मा, गेलो आणि तू विचारलेला उत्तम प्रश्न त्यांना विचारला.
पितः कुतः समुत्पन्नं ब्रह्माण्डमखिलं विभो । भवत्कृतेन वा सम्यक् किं वा विष्णुकृतं त्विदम्
वडील, हे संपूर्ण ब्रह्मांड कुठून निर्माण झाले, प्रभु? हे तुझ्या कृतीने झाले आहे का, किंवा हे खरेच विष्णूने केले आहे का?
रुद्रकृतं वा विश्वात्मन् ब्रूहि सत्यं जगत्पते । आराधनीयः कः कामं सर्वोत्कृष्टश्च कः प्रभुः
किंवा हे रुद्राने केले आहे का, विश्वाचा आत्मा? जगाच्या अधिपती, मला सत्य सांग. कोणाची पूजा करावी, आणि सर्वात श्रेष्ठ प्रभु कोण आहे?
तत्सर्वं वद मे ब्रह्मन्सन्देहांश्छिन्धि चानघ । निमग्नो ह्यस्मि संसारे दुःखरूपेऽनृतोपमे
हे ब्रह्मन्, मला हे सर्व सांग आणि माझ्या शंका दूर कर, हे निष्पाप. मी या दुःखमय आणि फसव्या संसारात बुडालो आहे.
सन्देहान्दोलितं चेतो न प्रशाम्यति कुत्रचित् । न तीर्थेषु न देवेषु साधनेष्वितरेषु च
शंकांनी भरलेले माझे मन कुठेच शांत होत नाही; तीर्थक्षेत्रात नाही, देवांमध्ये नाही, किंवा इतर साधनांमध्येही नाही.
अविज्ञाय परं तत्त्वं कुतः शान्तिः परन्तप । विकीर्णं बहुधा चित्तं नैकत्र स्थिरतां व्रजेत्
परम सत्य जाणल्याशिवाय कशी शांती मिळेल, हे शत्रूंना जाळणारा? मन अनेक दिशांनी विखुरलेले आहे, ते एका ठिकाणी स्थिर राहत नाही.
कं स्मरामि यजे कं वा कं व्रजाम्यर्चयामि कम् । स्तौमि कं नाभिजानामि देव सर्वेश्वरेश्वरम्
मी कोणाचा स्मरण करतो, कोणाची पूजा करतो, कोणाकडे जातो, कोणाला वंदन करतो? कोणाची स्तुती करतो? हे देव, सर्व देवांचा देव, मला काहीच माहिती नाही.
ततो मां प्रत्युवाचेदं ब्रह्मा लोकपितामहः । मया सत्यवतीसूनो कृते प्रश्ने सुदुस्तरे
मग ब्रह्मा, लोकांचा पितामह, मला म्हणाला: हे सत्यवतीपुत्र, तू फार कठीण प्रश्न विचारला आहेस.
ब्रह्मोवाच किं ब्रवीमि सुताद्याहं दुर्बोधं प्रश्नमुत्तमम् । त्वयाशक्यं महाभाग विष्णोरपि सुनिश्चयात्
ब्रह्मा म्हणाला, मी काय सांगू, बाळा? तू विचारलेला उत्तम प्रश्न समजायला खूप कठीण आहे. हे भाग्यवान, तू आणि विष्णूही निश्चित उत्तर देऊ शकत नाही.
रागी कोऽपि न जानाति संसारेऽस्मिन्महामते । विरक्तश्च विजानाति निरीहो यो विमत्सरः
जो या जगात आसक्त आहे, तो काहीच जाणत नाही, हे बुद्धिमान; पण जो विरक्त, इच्छा आणि मत्सरविरहित आहे, तो जाणतो.
एकार्णवे पुरा जाते नष्टे स्थावरजङ्गमे भूतमात्रे समुत्पन्ने सञ्जज्ञे कमलादहम्
खूप पूर्वी, एकच समुद्र निर्माण झाला आणि स्थिर व चल सर्व काही नष्ट झाले, फक्त पंचमहाभूत राहिले, आणि मी कमळातून जन्मलो.
नापश्यं तरणिं सोमं न वृक्षान्न च पर्वतान् । कर्णिकायां समाविष्टश्चिन्तामकरवं तदा
मी सूर्य, चंद्र, झाडे किंवा पर्वत काहीच पाहिले नाही. कमळाच्या मध्यभागी बसून मी विचार करू लागलो.
कस्मादहं समुद्भूतः सलिलेऽस्मिन्महार्णवे । को मे त्राता प्रभुः कर्ता संहर्ता वा युगात्यये
मी या विशाल समुद्रात का जन्मलो? माझा रक्षक, प्रभु, निर्माता किंवा युगाच्या अंताला संहार करणारा कोण आहे?
न च भूर्विद्यते स्पष्टा यदाधारं जलं त्विदम् । पङ्कजं कथमुत्पन्नं प्रसिद्धं रूढियोगयोः
पृथ्वी स्पष्टपणे दिसत नव्हती, कारण तिचा आधार हे पाणी होते. हे प्रसिद्ध कमळ कसे निर्माण झाले, त्याचा मूळ आणि वाढ कशामुळे झाली?
पश्याम्यद्यास्य पङ्कं तं मूलं वै पङ्कजस्य च । भविष्यति धरा तत्र मूलं नास्त्यत्र संशयः
आज मी त्याचा गाळ आणि कमळाचा मूळ पाहतो. त्या मूळातच पृथ्वी असेल, यात शंका नाही.