एककर्तृकमेतद्वा बहुकर्तृकमन्यथा । अकर्तृकं न कार्यं स्याद्विरोधोऽयं विभाति मे
ही सृष्टी एका सृष्टीकर्त्याची आहे का, की अनेक सृष्टीकर्त्यांची, की काही वेगळेच आहे? जर सृष्टीकर्ता नसेल तर काहीच घडू शकत नाही; मला यात विरोधाभास वाटतो.
इति सन्देहसन्दोहे मग्नं मां तारयाधुना । विकल्पकोटीः कृर्वाणं संसारेऽस्मिन् प्रविस्तरे
अशा अनेक शंका मनात दाटून आल्या आहेत; या विशाल संसारात मी पर्यायांच्या गोंधळात अडकलेलो आहे, मला आता यातून सोडव.
ब्रुवन्ति शंकरं केचिन्मत्वा कारणकारणम् । सदाशिवं महादेवं प्रलयोत्पत्तिवर्जितम्
काही लोक शंकराला सर्व कारणांचा कारण मानतात—सदाशिव, महादेव, जो सृष्टी आणि प्रलय यांना पार आहे.
आत्मारामं सुरेशं च त्रिगुणं निर्मलं हरम् । संसारतारकं नित्यं सृष्टिस्थित्यन्तकारणम्
तो आत्माराम, देवांचा स्वामी, तीन गुणांनी युक्त, निर्मळ, हरण करणारा, संसारातून तारणारा, शाश्वत, सृष्टी-स्थिती-विनाशाचा कारण आहे.
अन्ये विष्णुं स्तुवन्त्येनं सर्वेषां प्रभुमीश्वरम् । परमात्मानमव्यक्तं सर्वशक्तिसमन्वितम्
तर काहीजण विष्णूचे स्तवन करतात—सर्वांचा प्रभू, सर्वशक्तिमान, अव्यक्त, परब्रह्म.
भुक्तिदं मुक्तिदं शान्तं सर्वादिं सर्वतोमुखम् । व्यापकं विश्वशरणमनादिनिधनं हरिम्
तो भोग आणि मोक्ष देणारा, शांत, सर्वांचा आदि, सर्वदिशांनी व्यापलेला, विश्वाचा आधार, अनादि आणि अनंत—हरि.
धातारं च तथा चान्ये ब्रुवन्ति सृष्टिकारणम् । तमेव सर्ववेत्तारं सर्वभूतप्रवर्तकम्
काहीजण धात्याला सृष्टीचे कारण म्हणतात, तो सर्वज्ञ, सर्व जीवांना चालवणारा आहे.
चतुर्मुखं सुरेशानं नाभिपद्मभवं विभुम् । स्रष्टारं सर्वलोकानां सत्यलोकनिवासिनम्
तो चार मुखांचा देवांचा स्वामी, नाभीच्या कमळातून जन्मलेला, सर्व लोकांचा स्रष्टा, सत्यलोकात वास करणारा आहे.
दिनेशं प्रवदन्त्यन्ये सर्वेशं वेदवादिनः । स्तुवन्ति चैव गायन्ति सायं प्रातरतन्द्रिताः
काहीजण सूर्यालाही सर्वांचा स्वामी मानतात, वेदज्ञ लोक तसे सांगतात; ते सकाळ-संध्याकाळ त्याचे स्तवन करतात, गातात, थकत नाहीत.
यजन्ति च तथा यज्ञे वासवं च शतक्रतुम् । सहस्राक्षं देवदेवं सर्वेषां प्रभुमुल्बणम्
तसेच, यज्ञात काहीजण वासव, हजार डोळ्यांचा इंद्र, देवांचा देव, सर्वांचा बलवान स्वामी याची पूजा करतात.
यज्ञाधीशं सुराधीशं त्रिलोकेशं शचीपतिम् । यज्ञानां चैव भोक्तारं सोमपं सोमपप्रियम्
तो यज्ञांचा स्वामी, देवांचा स्वामी, त्रिलोकांचा स्वामी, शचीचा पती, यज्ञांचा भोक्ता, सोमपान करणारा, सोमाचा प्रिय आहे.
वरुणं च तथा सोमं पावकं पवनं तथा । यमं कुबेरं धनदं गणाधीशं तथापरे
काहीजण वरुण, सोम, अग्नी, वायु, यम, धनाचा दाता कुबेर आणि गणेश यांचीही पूजा करतात.
हेरम्बं गजवक्त्रं च सर्वकार्यप्रसाधकम् । स्मरणात्सिद्धिदं कामं कामदं कामगं परम्
हेरंब, गजवदन, सर्व कार्यसिद्धी करणारा, स्मरणाने सिद्धी देणारा, इच्छित फल देणारा, सर्व कामना पूर्ण करणारा श्रेष्ठ आहे.
भवानीं केचनाचार्याः प्रवदन्त्यखिलार्थदाम् । आदिमायां महाशक्तिं प्रकृतिं पुरुषानुगाम्
काही आचार्य भवानीला सर्व अर्थ देणारी, आदिमाया, महाशक्ती, प्रकृती आणि पुरुषास अनुसरणारी म्हणतात.
ब्रह्मैकतासमापन्नां सृष्टिस्थित्यन्तकारिणीम् । मातरं सर्वभूतानां देवतानां तथैव च
ती ब्रह्माशी एकरूप, सृष्टी-स्थिती-विनाश करणारी, सर्व जीवांची आणि देवांची माता आहे.
अनादिनिधनां पूर्णां व्यापिकां सर्वजन्तुषु । ईश्वरीं सर्वलोकानां निर्गुणां सगुणां शिवाम्
ती अनादि, अनंत, पूर्ण, सर्व प्राण्यांत व्यापलेली, सर्व लोकांची स्वामिनी, निर्गुण, सगुण आणि मंगल आहे.
वैष्णवीं शाङ्करीं ब्राह्मीं वासवीं वारुणीं तथा । वाराहीं नारसिंहीं च महालक्ष्मीं तथाद्भुताम्
वैष्णवी, शांकरि, ब्राह्मी, वासवी, वारुणी, वाराही, नारसिंही आणि अद्भुत महालक्ष्मी—
वेदमातरमेकां च विद्यां भवतरोः स्थिराम् । सर्वदुःखनिहन्त्रीं च स्मरणात्सर्वकामदाम्
जी वेदांची जननी आहे, जी विद्या जन्ममरणाच्या झाडासारखी अढळ आहे, जी सर्व दुःखांचा नाश करणारी आणि स्मरण केल्यावर सर्व इच्छा पूर्ण करणारी आहे—
मोक्षदां च मुमुक्षूणां कामदां च फलार्थिनाम् । त्रिगुणातीतरूपां च गुणविस्तारकारकाम्
मुक्तीची इच्छा असणाऱ्यांना मोक्ष देणारी, फळाची इच्छा असणाऱ्यांना मनासारखे फळ देणारी, जी तिन्ही गुणांपलीकडची असून गुणांचा विस्तार करणारी आहे—
निर्गुणां सगुणां तस्मात्तां ध्यायन्ति फलार्थिनः । निरंजनं निराकारं निर्लेपं निर्गुणं किल
ती निर्गुण आणि सगुण अशा दोन्ही स्वरूपात आहे, म्हणून फळाची इच्छा असणारे तिचे ध्यान करतात; खरं तर ती निरंजन, निराकार, निर्लेप आणि निर्गुण आहे.
अरूपं व्यापकं ब्रह्म प्रवदन्ति मुनीश्वराः । वेदोपनिषदि प्रोक्तस्तेजोमय इति क्वचित्
महर्षी म्हणतात की ब्रह्म हे अरूप, सर्वत्र व्यापणारे आहे; वेद आणि उपनिषदांत कधी कधी त्याला तेजस्वी असेही सांगितले आहे.
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्रनयनस्तथा । सहस्रकरकर्णश्च सहस्रास्यः सहस्रपात्
पुरुषाला हजारो डोकी, हजारो डोळे, हजारो हात आणि कान, हजारो तोंडं आणि हजारो पाय आहेत.
विष्णोः पादमथाकाशं परमं समुदाहृतम् । विराजं विरजं शान्तं प्रवदन्ति मनीषिणः
विश्णूचे पाऊल म्हणजेच ते सर्वोच्च आकाश असे सांगितले जाते; ज्ञानी लोक त्याला निर्मळ, कलंकरहित आणि शांत म्हणतात.
पुरुषोत्तमं तथा चान्ये प्रवदन्ति पुराविदः । नैकोऽपीति वदन्त्यन्ये प्रभुरीशः कदाचन
काही प्राचीन शास्त्रज्ञ त्याला पुरुषोत्तम म्हणतात; तर काही जण म्हणतात की तो एकटा नाही, पण नेहमीच प्रभू आणि स्वामी आहे.
अनीश्वरमिदं सर्वं ब्रह्माण्डमिति केचन । न कदापीशजन्यं यज्जगदेतदचिन्तितम्
काही लोक म्हणतात की हे सगळं ब्रह्मांड स्वामीविरहित आहे, कधीच कोणत्याही ईश्वराने निर्माण केलेलं नाही, आणि हे जग समजण्यापलीकडचं आहे.
सदैवेदमनीशं च स्वभावोत्थं सदेदृशम् । अकर्तासौ पुमान्प्रोक्तः प्रकृतिस्तु तथा च सा
हे नेहमीच ईश्वराशिवाय आहे असं म्हटलं जातं, स्वभावत:च उत्पन्न झालेलं आणि नेहमी असंच राहणार; तो पुरुष कर्ता नाही असं म्हणतात, आणि ती प्रकृती आहे असंही सांगतात.
एवं वदन्ति साङ्ख्याश्च मुनयः कपिलादयः । एते सन्देहसन्दोहाः प्रभवन्ति तथाऽपरे
कपिल वगैरे सांख्य ऋषी असेच सांगतात; आणि या विचारांमुळे अनेक शंका आणि संभ्रम निर्माण होतात.
विकल्पोपहतं चेतः किं करोमि मुनीश्वर । धर्माधर्मविवक्षायां न मनो मे स्थिरं भवेत्
हे महर्षे, या वेगवेगळ्या मतांमुळे माझं मन गोंधळून गेलं आहे; धर्म आणि अधर्म यातला फरक समजण्यात माझं मन स्थिर राहत नाही.
को धर्मः कीदृशोऽधर्मश्चिह्नं नैवोपलभ्यते । देवाः सत्त्वगुणोत्पन्नाः सत्यधर्मव्यवस्थिताः
धर्म म्हणजे काय आणि अधर्म कसा, हे स्पष्टपणे ओळखता येत नाही; देवता सत्त्वगुणातून जन्मलेल्या असून सत्य आणि धर्मात स्थिर आहेत.
पीड्यन्ते दानवैः पापैः कुत्र धर्मव्यवस्थितिः । धर्मस्थिताः सदाचाराः पाण्डवा मम वंशजाः
तरीही त्या दानवांच्या पापांनी त्रस्त आहेत; मग धर्माची नीट व्यवस्था कुठे आहे? पांडव, माझ्या वंशातील, धर्म आणि चांगल्या वर्तनात स्थिर आहेत—