हर्षशोकयुतास्ते वै निद्रालस्यसमन्विताः । सप्तधातुमयास्तेषां देहाः किं वान्यथा मुने
त्यांना आनंद-दुःख लागते का, झोप आणि आळस येतो का? त्यांच्या देहात सात धातू आहेत का, की काही वेगळे आहे, हे ऋषी?
कैर्द्रव्यैर्निर्मितास्ते वै कैर्गुणैरिन्द्रियैस्तथा । भोगश्च कीदृशस्तेषां प्रमाणमायुषस्तथा
ते कोणत्या द्रव्यांनी बनले आहेत, त्यांचे गुण आणि इंद्रिये कोणती? त्यांचा भोग कसा आहे आणि त्यांचे आयुष्य किती आहे?
निवासस्थानमप्येषां विभूतिं च वदस्व मे । श्रोतुमिच्छाम्यहं ब्रह्मन् विस्तरेण कथामिमाम्
त्यांचे निवासस्थान आणि सामर्थ्य काय आहे, तेही मला सांगावे. हे ब्रह्मन्, मला ही कथा सविस्तर ऐकायची आहे.
व्यास उवाच - दुर्गमः प्रश्नभारोऽयं कृतो राजंस्त्वयाऽधुना । ब्रह्मादीनां समुत्पत्तिः कस्मादिति महामते
व्यास म्हणाले – राजा, तू आता फार कठीण प्रश्न विचारला आहेस – ब्रह्मा आणि इतरांची उत्पत्ती कशी झाली आणि कशासाठी, हे जाणून घ्यायचे आहेस, हे महाबुद्धी.
एतदेव मया पूर्वं पृष्टोऽसौ नारदो मुनिः । विस्मितः प्रत्युवाचेदमुत्थितः शृणु भूपते
हेच प्रश्न मी पूर्वी नारद ऋषींना विचारले होते; ते आश्चर्यचकित होऊन उठले आणि म्हणाले – ऐक, राजन.
कस्मिंश्च समये चाहं गङ्गातीरे स्थितं मुनिम् । अपश्यं नारदं शान्तं सर्वज्ञं वेदवित्तमम्
कधीतरी एका वेळी मी गंगेच्या काठी शांत, सर्वज्ञ, वेदांचा श्रेष्ठ जाणकार असा नारद ऋषी उभा आहे असे पाहिले.
दृष्ट्वाहं मुदितो भूत्वा पादयोरपतं मुनेः । तेजाज्ञप्तः समीपेऽस्य संविष्टश्च वरासने
त्यांना पाहून मी आनंदित झालो आणि त्यांच्या पायांवर पडलो; त्यांच्या आज्ञेने मी त्यांच्या जवळच्या उत्तम आसनावर बसलो.
श्रुत्वा कुशलवार्तां वै तमपृच्छं विधेः सुतम् । निर्विष्टं जाह्नवीतीरे निर्जने सूक्ष्मवालुके
त्यांची कुशल विचारल्यानंतर, मी ब्रह्मदेवांचे पुत्र असलेल्या, एकांत आणि सूक्ष्म वाळू असलेल्या जाह्नवीच्या काठी ध्यानस्थ असलेल्या त्यांना विचारले.
मुनेऽतिविततस्यास्य ब्रह्माण्डस्य महामते । कः कर्ता परमः प्रोक्तस्तन्मे ब्रूहि विधानतः
महामुने, या अफाट ब्रह्मांडात सर्वश्रेष्ठ सृष्टीकर्ता कोण आहे, हे कृपया मला नीट सांग.
कस्मादेतत्समुत्पन्नं ब्रह्माण्डं मुनिसत्तम । अनित्यं वा तथा नित्यं तदाचक्ष्व द्विजोत्तम
श्रेष्ठ मुनी, हे ब्रह्मांड कशातून निर्माण झाले? ते नश्वर आहे की शाश्वत? हेही मला स्पष्टपणे सांग, द्विजश्रेष्ठ.
एककर्तृकमेतद्वा बहुकर्तृकमन्यथा । अकर्तृकं न कार्यं स्याद्विरोधोऽयं विभाति मे
ही सृष्टी एका सृष्टीकर्त्याची आहे का, की अनेक सृष्टीकर्त्यांची, की काही वेगळेच आहे? जर सृष्टीकर्ता नसेल तर काहीच घडू शकत नाही; मला यात विरोधाभास वाटतो.
इति सन्देहसन्दोहे मग्नं मां तारयाधुना । विकल्पकोटीः कृर्वाणं संसारेऽस्मिन् प्रविस्तरे
अशा अनेक शंका मनात दाटून आल्या आहेत; या विशाल संसारात मी पर्यायांच्या गोंधळात अडकलेलो आहे, मला आता यातून सोडव.
ब्रुवन्ति शंकरं केचिन्मत्वा कारणकारणम् । सदाशिवं महादेवं प्रलयोत्पत्तिवर्जितम्
काही लोक शंकराला सर्व कारणांचा कारण मानतात—सदाशिव, महादेव, जो सृष्टी आणि प्रलय यांना पार आहे.
आत्मारामं सुरेशं च त्रिगुणं निर्मलं हरम् । संसारतारकं नित्यं सृष्टिस्थित्यन्तकारणम्
तो आत्माराम, देवांचा स्वामी, तीन गुणांनी युक्त, निर्मळ, हरण करणारा, संसारातून तारणारा, शाश्वत, सृष्टी-स्थिती-विनाशाचा कारण आहे.
अन्ये विष्णुं स्तुवन्त्येनं सर्वेषां प्रभुमीश्वरम् । परमात्मानमव्यक्तं सर्वशक्तिसमन्वितम्
तर काहीजण विष्णूचे स्तवन करतात—सर्वांचा प्रभू, सर्वशक्तिमान, अव्यक्त, परब्रह्म.
भुक्तिदं मुक्तिदं शान्तं सर्वादिं सर्वतोमुखम् । व्यापकं विश्वशरणमनादिनिधनं हरिम्
तो भोग आणि मोक्ष देणारा, शांत, सर्वांचा आदि, सर्वदिशांनी व्यापलेला, विश्वाचा आधार, अनादि आणि अनंत—हरि.
धातारं च तथा चान्ये ब्रुवन्ति सृष्टिकारणम् । तमेव सर्ववेत्तारं सर्वभूतप्रवर्तकम्
काहीजण धात्याला सृष्टीचे कारण म्हणतात, तो सर्वज्ञ, सर्व जीवांना चालवणारा आहे.
चतुर्मुखं सुरेशानं नाभिपद्मभवं विभुम् । स्रष्टारं सर्वलोकानां सत्यलोकनिवासिनम्
तो चार मुखांचा देवांचा स्वामी, नाभीच्या कमळातून जन्मलेला, सर्व लोकांचा स्रष्टा, सत्यलोकात वास करणारा आहे.
दिनेशं प्रवदन्त्यन्ये सर्वेशं वेदवादिनः । स्तुवन्ति चैव गायन्ति सायं प्रातरतन्द्रिताः
काहीजण सूर्यालाही सर्वांचा स्वामी मानतात, वेदज्ञ लोक तसे सांगतात; ते सकाळ-संध्याकाळ त्याचे स्तवन करतात, गातात, थकत नाहीत.
यजन्ति च तथा यज्ञे वासवं च शतक्रतुम् । सहस्राक्षं देवदेवं सर्वेषां प्रभुमुल्बणम्
तसेच, यज्ञात काहीजण वासव, हजार डोळ्यांचा इंद्र, देवांचा देव, सर्वांचा बलवान स्वामी याची पूजा करतात.
यज्ञाधीशं सुराधीशं त्रिलोकेशं शचीपतिम् । यज्ञानां चैव भोक्तारं सोमपं सोमपप्रियम्
तो यज्ञांचा स्वामी, देवांचा स्वामी, त्रिलोकांचा स्वामी, शचीचा पती, यज्ञांचा भोक्ता, सोमपान करणारा, सोमाचा प्रिय आहे.
वरुणं च तथा सोमं पावकं पवनं तथा । यमं कुबेरं धनदं गणाधीशं तथापरे
काहीजण वरुण, सोम, अग्नी, वायु, यम, धनाचा दाता कुबेर आणि गणेश यांचीही पूजा करतात.
हेरम्बं गजवक्त्रं च सर्वकार्यप्रसाधकम् । स्मरणात्सिद्धिदं कामं कामदं कामगं परम्
हेरंब, गजवदन, सर्व कार्यसिद्धी करणारा, स्मरणाने सिद्धी देणारा, इच्छित फल देणारा, सर्व कामना पूर्ण करणारा श्रेष्ठ आहे.
भवानीं केचनाचार्याः प्रवदन्त्यखिलार्थदाम् । आदिमायां महाशक्तिं प्रकृतिं पुरुषानुगाम्
काही आचार्य भवानीला सर्व अर्थ देणारी, आदिमाया, महाशक्ती, प्रकृती आणि पुरुषास अनुसरणारी म्हणतात.
ब्रह्मैकतासमापन्नां सृष्टिस्थित्यन्तकारिणीम् । मातरं सर्वभूतानां देवतानां तथैव च
ती ब्रह्माशी एकरूप, सृष्टी-स्थिती-विनाश करणारी, सर्व जीवांची आणि देवांची माता आहे.
अनादिनिधनां पूर्णां व्यापिकां सर्वजन्तुषु । ईश्वरीं सर्वलोकानां निर्गुणां सगुणां शिवाम्
ती अनादि, अनंत, पूर्ण, सर्व प्राण्यांत व्यापलेली, सर्व लोकांची स्वामिनी, निर्गुण, सगुण आणि मंगल आहे.
वैष्णवीं शाङ्करीं ब्राह्मीं वासवीं वारुणीं तथा । वाराहीं नारसिंहीं च महालक्ष्मीं तथाद्भुताम्
वैष्णवी, शांकरि, ब्राह्मी, वासवी, वारुणी, वाराही, नारसिंही आणि अद्भुत महालक्ष्मी—
वेदमातरमेकां च विद्यां भवतरोः स्थिराम् । सर्वदुःखनिहन्त्रीं च स्मरणात्सर्वकामदाम्
जी वेदांची जननी आहे, जी विद्या जन्ममरणाच्या झाडासारखी अढळ आहे, जी सर्व दुःखांचा नाश करणारी आणि स्मरण केल्यावर सर्व इच्छा पूर्ण करणारी आहे—
मोक्षदां च मुमुक्षूणां कामदां च फलार्थिनाम् । त्रिगुणातीतरूपां च गुणविस्तारकारकाम्
मुक्तीची इच्छा असणाऱ्यांना मोक्ष देणारी, फळाची इच्छा असणाऱ्यांना मनासारखे फळ देणारी, जी तिन्ही गुणांपलीकडची असून गुणांचा विस्तार करणारी आहे—
निर्गुणां सगुणां तस्मात्तां ध्यायन्ति फलार्थिनः । निरंजनं निराकारं निर्लेपं निर्गुणं किल
ती निर्गुण आणि सगुण अशा दोन्ही स्वरूपात आहे, म्हणून फळाची इच्छा असणारे तिचे ध्यान करतात; खरं तर ती निरंजन, निराकार, निर्लेप आणि निर्गुण आहे.