व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि पुराणं गुह्यमद्भुतम् । पुण्यं भागवतं नाम नानाख्यानयुतं शिवम्
व्यास म्हणाले: "राजा, ऐक, मी तुला एक प्राचीन, गूढ आणि अद्भुत पुराण सांगतो, ज्याचे नाव भागवत आहे. यात अनेक कथा आहेत आणि हे मंगलकारक आहे."
अध्यापितं मया पूर्वं शुकायात्मसुताय वै । श्रावयामि नृप त्वां हि रहस्यं परमं मम
"हे मी पूर्वी माझ्या पुत्र शुकाला शिकवले होते; आता, राजा, मी तुला माझे हे परम रहस्य सांगतो."
धर्मार्थकाममोक्षाणां कारणं श्रवणात्किल । शुभद सुखदं नित्यं सर्वागमसमुद्धृतम्
"हे ऐकले की धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चारही पुरुषार्थांची प्राप्ती होते; हे नेहमीच शुभ आणि आनंददायक आहे, आणि सर्व शास्त्रांमधून निवडलेले आहे."
जनमेजय उवाच आस्तीकोऽयं सुतः कस्य विघ्नार्थं कथमागतः । प्रयोजनं किमत्रास्य सर्पाणां रक्षणे प्रभो
जनमेजय म्हणाला: "हा आस्तिक कोणाचा मुलगा आहे, आणि तो विघ्न का घालायला आला? सर्पांचे रक्षण करण्यामागे त्याचा हेतू काय होता, प्रभो?"
कथयैतन्महाभाग विस्तरेण कथानकम् । पुराणं च तथा सर्वं विस्तराद्वद सुव्रत
"हे सर्व तपशीलवार सांग, महाभागा, आणि ते पुराणही विस्ताराने सांग, हे सुव्रत."
व्यास उवाच जरत्कारुर्मुनिः शान्तो न चकार गृहाश्रमम् । तेन दृष्टा वने गर्ते लम्बमाना स्वपूर्वजाः
व्यास म्हणाले: "जऱत्कारू नावाचा शांत स्वभावाचा ऋषी गृहस्थाश्रमात गेला नाही. एकदा त्याने जंगलात एका खड्ड्यात आपले पूर्वज लटकलेले पाहिले."
ततस्तमाहुः कुरु पुत्र दारा- न्यथा च नः स्यात्परमा हि तृप्तिः । स्वर्गे व्रजामः खलु दुःखमुक्ता वयं सदाचारयुते सुते वै
त्यावर त्यांनी म्हटले, "कुरुपुत्रा, तु लग्न कर. नाहीतर आम्हाला पूर्ण समाधान मिळणार नाही. तुझ्या चांगल्या वागणुकीच्या मुलामुळे आम्ही स्वर्गात जाऊ, दुःखातून मुक्त होऊ."
स तानुवाचाथ लभे समाना- मयाचितां चातिवशानुगां च । तदा गृहारम्भमहं करोमि ब्रवीमि तथ्यं मम पूर्वजा वै
त्यावर तो म्हणाला, "माझ्या योग्य आणि मनापासून समर्पित पत्नी मिळाल्यावरच मी संसार सुरू करीन. हे माझ्या मोठ्या मंडळींनो, मी खरं सांगतो."
इत्युक्त्वा ताञ्जरत्कारुर्गतस्तीर्थान्प्रति द्विजः । तदैव पन्नगाः शप्ता मात्राग्नौ निपतन्त्विति
असं सांगून, जरत्कारू ऋषी तीर्थयात्रेला निघून गेला. त्याच वेळी त्यांच्या आईने सर्पांना शाप दिला, "ते अग्नीत पडो."
कश्यपस्य मुनेः पत्न्यौ कद्रूश्च विनता तथा । दृष्ट्वादित्यरथे चाश्वमूचतुश्च परस्परम्
कश्यप ऋषींच्या दोन पत्नी, कद्रू आणि विनता, त्यांनी सूर्याच्या रथावरचा घोडा पाहिला आणि एकमेकींशी बोलू लागल्या.
तं दृष्ट्वा च तदा कद्रूर्विनतामिदमब्रवीत् । किंवर्णोऽयं हयो भद्रे सत्यं प्रब्रूहि माचिरम्
तेव्हा कद्रूने विनतेला विचारले, "मित्रे, हा घोडा कोणत्या रंगाचा आहे? खरं खरं सांग, लवकर."
विनतोवाच श्वेत एवाश्वराजोऽयं किं वा त्वं मन्यसे शुभे । ब्रूहि वर्णं त्वमप्यस्य ततस्तु विपणावहे
विनता म्हणाली, "हा घोड्यांचा राजा पांढराच आहे. शुभे, तुला काय वाटतं? तूही त्याचा रंग सांग, मग आपण पैज लावूया."
कद्रुरुवाच कृष्णवर्णमहं मन्ये हयमेनं शुचिस्मिते । एहि सार्धं मया दिव्यं दासीभावाय भामिनि
कद्रू म्हणाली, "माझ्या मते हा घोडा काळ्या रंगाचा आहे, हसतमुखे. चल, आपण दोघी एक पैज लावू, आणि हरलेली दुसरीची दासी होईल."
सूत उवाच कद्रूश्च स्वसुतानाह सर्वान्सर्पान्वशे स्थितान् । बालाञ्छ्यामान्प्रकुर्वन्तु यावतोऽश्वशरीरके
सूतो म्हणतो: कद्रूने आपल्या सर्व सर्प मुलांना, जे तिच्या आज्ञेत होते, सांगितले, "घोड्याच्या शरीरावर शक्य तितका काळपट रंग आणा."
नेति केचन तत्राहुस्तानथासौ शशाप ह । जनमेजयस्य यज्ञे वै गमिष्यथ हुताशनम्
त्यातील काहींनी नकार दिला, तेव्हा तिने त्यांना शाप दिला, "तुम्ही जनमेजयाच्या यज्ञात अग्नीत जाल."
अन्ये चक्रुर्हयं सर्पाः कर्बुरं वर्णभोगकैः । वेष्टयित्वास्य पुच्छं तु मातुः प्रियचिकीर्षया
इतर सर्पांनी आपल्या अंगाने घोड्याच्या शेपटीभोवती वेटोळे घालून त्याला चितकबरी रंगाचा केला, आईला आनंद द्यावा म्हणून.
भगिन्यौ च सुसंयुक्ते गत्वा ददृशतुर्हयम् । कर्बुरं तं हयं दृष्ट्वा विनता चातिदुःखिता
दोन्ही बहिणी एकत्र जाऊन घोडा पाहायला गेल्या. तिथे चितकबरी घोडा पाहून विनता फार दुःखी झाली.
तदाजगाम गरुडः सुतस्तस्या महाबलः । स दृष्ट्वा मातरं दीनामपृच्छत्पन्नगाशनः
त्याच वेळी, तिचा पराक्रमी मुलगा गरुड आला. त्याने आपल्या आईला दुःखी पाहून, सर्पभक्षकाने तिला विचारले.
मातः कथं सुदीनासि रुदितेव विभासि मे । जीवमाने मयि सुते तथान्ये रविसारथौ
"आई, तू इतकी उदास का आहेस? मला वाटतंय तू रडतेस, जरी मी तुझा मुलगा आणि सूर्याचा सारथी दोघेही जिवंत आहोत."
दुःखितासि ततो वां धिग्जीवितं चारुलोचने । किं जातेन सुतेनाथ यदि माता सुदुःखिता
"तू दुःखी आहेस, मग तुझ्या आयुष्याचा काय उपयोग, सुंदर डोळ्यांनो? जर आईला फार दुःख असेल, तर मुलगा जन्माला घालण्यात काय अर्थ?"
शंस मे कारणं मातः करोमि विगतज्वराम् । विनतोवाच सपत्न्या दास्यहं पुत्र किं ब्रवीमि वृथा क्षता
"आई, खरं कारण सांग, मी तुझं दुःख दूर करीन." विनता म्हणाली, "मला आता माझ्या सावत्र बहिणीची दासी व्हावं लागणार आहे, मुला. मी आणखी काय सांगू, मी फारच दुखावली आहे."
वह मां सा ब्रवीत्यद्य तेनास्मि दुःखिता सुत । गरुड उवाच वहिष्येऽहं तत्र किल यत्र सा गन्तुमुत्सुका
"मला उचलून घे," असं ती आज म्हणते, म्हणून मी दुःखी आहे, मुला." गरुड म्हणाला, "ती जिथे जायला सांगेल, तिथे मी तुला घेऊन जाईन."
मा शोकं कुरु कल्याणि निश्चिन्तां त्वां करोम्यहम् । व्यास उवाच इत्युक्ता सा गता पार्श्वं कद्रोश्च विनता तदा
"काळजी करू नकोस, शुभे; मी तुला निर्धास्त करीन." व्यास सांगतात: असं ऐकून विनता कद्रूच्या जवळ गेली.
दासीभावमपाकर्तुं गरुडोऽपि महाबलः । उवाह तां सपुत्रां वै सिन्धोः पारं जगाम ह
आईचं दासीपण दूर करण्यासाठी, बलाढ्य गरुडाने तिला आणि तिच्या मुलाला घेऊन समुद्राच्या पलीकडे नेलं.
गत्वा तां गरुडः प्राह ब्रूहि मातर्नमोऽस्तु ते । कथं मुच्येत मे माता दासीभावादसंशयम्
गरुड तिथे गेला आणि म्हणाला, "आई, तुला नमस्कार. माझ्या आईला दासीपणातून नक्की कसा सोडवता येईल?"
कद्रूरुवाच अमृतं देवलोकात्त्वं बलादानीय मे सुतान् । समर्पय सुताद्याशु मातरं मोचयाबलाम्
कद्रू म्हणाली, "देवतांच्या लोकातून अमृत जबरदस्तीने आण आणि ते माझ्या मुलांना दे. मग आपल्या शक्तिहीन आईला लवकर सोडव."
व्यास उवाच इत्युक्तः प्रययौ शीघ्रमिन्द्रलोकं महाबलः । कृत्वा युद्धं जहाराशु सुधाकुम्भं खगोत्तमः
व्यास म्हणाले, "असं ऐकून, तो बलवान गरुड पटकन इंद्रलोकात गेला. तिथे युद्ध करून, तो पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेला गरुड लगेच अमृताचा कुंभ घेऊन आला."
समानीयामृतं मात्रे वैनतेयः समर्पयत् । मोचिता विनता तेन दासीभावादसंशयम्
गरुडाने अमृत आणून ते आपल्या आईला दिलं. त्यामुळे विनता दासीपणातून निश्चितपणे मुक्त झाली.
अमृतं सञ्जहारेन्द्रः स्नातुं सर्पा यदा गताः । दासीभावाद्विनिर्मुक्ता विनता विपतेर्बलात्
सर्प स्नानाला गेले असता, इंद्राने अमृत परत घेतलं. पण विनता आपल्या मुलाच्या सामर्थ्याने दासीपणातून मुक्त झाली.
तत्रास्तीर्णाः कुशास्तैस्तु लीढाः पन्नगनामकैः । द्विजिह्वास्ते सुसम्पन्नाः कुशाग्रस्पर्शमात्रतः
तिथे कुशाचं गवत पसरलेलं होतं, जे सर्पांनी चाटलं. त्यामुळे दोन जीभ असलेले सर्प फक्त त्या कुशाच्या टोकाला स्पर्श केल्यामुळे तसे झाले.