पिता यस्य गतिं घोरां प्राप्तः पन्नगपीडितः । अद्याहं मखमारभ्य करोम्यपचितिं पितुः
ज्याचे वडील सर्पांच्या छळामुळे भयंकर स्थितीत गेले, आज मी यज्ञ सुरू करून वडिलांची क्षमा मिळवतो.
हत्वा सर्पानसन्दिग्धो दीप्यमाने विभावसौ । आहूय मन्त्रिणः सर्वान् राजा वचनमब्रवीत्
सर्पांचा निःसंशय वध करून, ज्वाळा प्रज्वलित असताना, राजाने सर्व मंत्र्यांना बोलावून त्यांना सांगितले.
कुर्वन्तु यज्ञसम्भारं यथार्हं मन्त्रिसत्तमाः । गङ्गातीरे शुभां भूमिं मापयित्वा द्विजोत्तमैः
सर्वोत्तम मंत्र्यांनी यज्ञासाठी लागणाऱ्या वस्तू व्यवस्थित तयार करा. गंगेच्या काठी श्रेष्ठ ब्राह्मणांसह शुद्ध भूमी निवडा.
कुर्वन्तु मण्डपं स्वस्थाः शतस्तम्भं मनोहरम् । वेदी यज्ञस्य कर्तव्या ममाद्य सचिवाः खलु
स्थिरपणे, शंभर खांबांचा सुंदर मंडप तयार करा. आजच माझ्या मंत्र्यांनी यज्ञाची वेदी बांधावी.
तदङ्गत्वे विधेयो वै सर्पसत्रः सुविस्तरः । तक्षकस्तु पशुस्तत्र होतोत्तङ्को महामुनिः
त्या हेतूने विस्तृत सर्पयज्ञ करावा. तिथे तक्षक हा पशू असेल आणि महर्षी उत्तंक हा मुख्य ऋत्विज असेल.
शीघ्रमाहूयतां विप्राः सर्वज्ञा वेदपारगाः । सूत उवाच मन्त्रिणस्तु तदा चक्रुर्भूपवाक्यैर्विचक्षणाः
लवकर सर्व वेदपारंगत आणि ज्ञानी ब्राह्मणांना बोलवा. सूत म्हणतो: मग मंत्र्यांनी राजाच्या आज्ञेनुसार सर्व काही केले.
यज्ञस्य सर्वसम्भारं वेदीं यज्ञस्य विस्तृताम् । हवने वर्तमाने तु सर्पाणां तक्षको गतः
त्यांनी यज्ञासाठी सर्व साहित्य आणि मोठी वेदी तयार केली. हवन चालू असताना, सर्पांमध्ये तक्षक तिथून पळून गेला.
इन्द्रं प्रति भयार्तोऽहं त्राहि मामिति चाब्रवीत् । भयभीतं समाश्वास्य स्वासने सन्निवेश्य च
भीतीने त्याने इंद्राला म्हटले, "माझे रक्षण कर!" इंद्राने त्याला धीर देऊन स्वतःच्या आसनावर बसवले.
ददावभयमत्यर्थं निर्भयो भव पन्नग । तमिन्द्रशरणं ज्ञात्वा मुनिर्दत्ताभयं तथा
त्याने त्या सर्पाला म्हणाले, "घाबरू नकोस, तू आता निर्भय आहेस." इंद्राच्या आश्रयाला तो सर्प गेला आहे हे जाणून, त्या ऋषीने त्याला पूर्णपणे दिलासा दिला.
उत्तङ्कोऽह्वयदुद्विग्नः सेन्द्रं कृत्वा निमन्त्रणम् । स्मृतस्तदा तक्षकेण यायावरकुलोद्भवः
उत्तंकाला मनात खूप अस्वस्थता वाटली, म्हणून त्याने इंद्राला बोलावून आमंत्रण दिले. त्याच वेळी, यायावर कुळात जन्मलेल्या त्या भटक्या टक्षकाने हे लक्षात ठेवले.
आस्तीको नाम धर्मात्मा जरत्कारुसुतो मुनिः । तत्रागत्य मुनेर्बालस्तुष्टाव जनमेजयम्
जऱत्कारू ऋषींचा धर्मनिष्ठ आणि सद्गुणी मुलगा, आस्तिक नावाचा एक लहान ऋषी, तिथे आला आणि त्याने जनमेजय राजाची स्तुती केली.
राजा तमर्चयामास दृष्ट्वा बालं सुपण्डितम् । अर्चयित्वा नृपस्तं तु छन्दयामास वाञ्छितैः
राजाने तो विद्वान बालक पाहून त्याचा सन्मान केला. त्याला योग्य आदर देऊन, राजाने त्याला हवे ते मागायला सांगितले.
स तु वव्रे महाभाग यज्ञोऽयं विरमत्विति । सत्यबद्धो नृपस्तेन प्रार्थितश्च पुनस्तथा
त्या पुण्यवान आस्तिकाने मागणी केली, "हा यज्ञ थांबवावा." राजाने दिलेला शब्द पाळत पुन्हा त्याच विनंतीने त्याच्याकडे मागणी केली.
होमं निवर्तयामास सर्पाणां मुनिवाक्यतः । भारतं श्रावयामास वैशम्पायन विस्तरात्
मुनिंच्या शब्दावर राजाने सर्पयज्ञ थांबवला. त्यानंतर वैशंपायनाने विस्ताराने भारत कथा सांगायला सुरुवात केली.
श्रुत्वापि नृपतिः कामं न शान्तिमभिजग्मिवान् । व्यासं पप्रच्छ भूपालो मम शान्तिः कथं भवेत्
संपूर्ण कथा ऐकूनही राजाला मनःशांती मिळाली नाही. मग त्या राजाने व्यासांना विचारले, "माझी शांती कशी होईल?"
मनोऽतिदह्यते कामं किं करोमि वदस्व मे । पिता मे दुर्भगस्यैव मृतः पार्थसुतात्मजः
"माझ्या मनाला फार वेदना होत आहेत; मला काय करावे ते सांग. माझ्या दुर्दैवी वडिलांचा मृत्यू पारिक्षितपुत्राच्या हातून झाला."
क्षत्रियाणां महाभाग सङ्ग्रामे मरणं वरम् । रणे वा मरणं व्यास गृहे वा विधिपूर्वकम्
"महाभागा, क्षत्रियांसाठी रणांगणात मृत्यू येणे हेच श्रेष्ठ असते—लढाईत किंवा घरी, नियतीप्रमाणे, व्यास."
मरणं न पितुर्मेऽभूदन्तरिक्षे मृतोऽवशः । शान्त्युपायं वदस्वात्र त्वं च सत्यवतीसुत
"माझ्या वडिलांना रणात मृत्यू आले नाही; ते आकाशात असहाय्यपणे मरण पावले. सत्यवतीपुत्रा, त्यांच्या शांतीसाठी उपाय काय ते सांग."
यथा स्वर्गं व्रजेदाशु पिता मे दुर्गतिं गतः
"माझे वडील जे दुर्दशेला गेले, त्यांनी लवकर स्वर्गप्राप्ती कशी करावी?"
श्रोतृप्रवक्तृप्रसङ्गः सूत उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य व्यासः सत्यवतीसुतः । उवाच वचनं तत्र सभायां नृपतिं च तम्
सूती म्हणाले: त्या राजाच्या शब्दांवर सत्यवतीपुत्र व्यासांनी सभेत त्या राजाला उत्तर दिले.
व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि पुराणं गुह्यमद्भुतम् । पुण्यं भागवतं नाम नानाख्यानयुतं शिवम्
व्यास म्हणाले: "राजा, ऐक, मी तुला एक प्राचीन, गूढ आणि अद्भुत पुराण सांगतो, ज्याचे नाव भागवत आहे. यात अनेक कथा आहेत आणि हे मंगलकारक आहे."
अध्यापितं मया पूर्वं शुकायात्मसुताय वै । श्रावयामि नृप त्वां हि रहस्यं परमं मम
"हे मी पूर्वी माझ्या पुत्र शुकाला शिकवले होते; आता, राजा, मी तुला माझे हे परम रहस्य सांगतो."
धर्मार्थकाममोक्षाणां कारणं श्रवणात्किल । शुभद सुखदं नित्यं सर्वागमसमुद्धृतम्
"हे ऐकले की धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चारही पुरुषार्थांची प्राप्ती होते; हे नेहमीच शुभ आणि आनंददायक आहे, आणि सर्व शास्त्रांमधून निवडलेले आहे."
जनमेजय उवाच आस्तीकोऽयं सुतः कस्य विघ्नार्थं कथमागतः । प्रयोजनं किमत्रास्य सर्पाणां रक्षणे प्रभो
जनमेजय म्हणाला: "हा आस्तिक कोणाचा मुलगा आहे, आणि तो विघ्न का घालायला आला? सर्पांचे रक्षण करण्यामागे त्याचा हेतू काय होता, प्रभो?"
कथयैतन्महाभाग विस्तरेण कथानकम् । पुराणं च तथा सर्वं विस्तराद्वद सुव्रत
"हे सर्व तपशीलवार सांग, महाभागा, आणि ते पुराणही विस्ताराने सांग, हे सुव्रत."
व्यास उवाच जरत्कारुर्मुनिः शान्तो न चकार गृहाश्रमम् । तेन दृष्टा वने गर्ते लम्बमाना स्वपूर्वजाः
व्यास म्हणाले: "जऱत्कारू नावाचा शांत स्वभावाचा ऋषी गृहस्थाश्रमात गेला नाही. एकदा त्याने जंगलात एका खड्ड्यात आपले पूर्वज लटकलेले पाहिले."
ततस्तमाहुः कुरु पुत्र दारा- न्यथा च नः स्यात्परमा हि तृप्तिः । स्वर्गे व्रजामः खलु दुःखमुक्ता वयं सदाचारयुते सुते वै
त्यावर त्यांनी म्हटले, "कुरुपुत्रा, तु लग्न कर. नाहीतर आम्हाला पूर्ण समाधान मिळणार नाही. तुझ्या चांगल्या वागणुकीच्या मुलामुळे आम्ही स्वर्गात जाऊ, दुःखातून मुक्त होऊ."
स तानुवाचाथ लभे समाना- मयाचितां चातिवशानुगां च । तदा गृहारम्भमहं करोमि ब्रवीमि तथ्यं मम पूर्वजा वै
त्यावर तो म्हणाला, "माझ्या योग्य आणि मनापासून समर्पित पत्नी मिळाल्यावरच मी संसार सुरू करीन. हे माझ्या मोठ्या मंडळींनो, मी खरं सांगतो."
इत्युक्त्वा ताञ्जरत्कारुर्गतस्तीर्थान्प्रति द्विजः । तदैव पन्नगाः शप्ता मात्राग्नौ निपतन्त्विति
असं सांगून, जरत्कारू ऋषी तीर्थयात्रेला निघून गेला. त्याच वेळी त्यांच्या आईने सर्पांना शाप दिला, "ते अग्नीत पडो."
कश्यपस्य मुनेः पत्न्यौ कद्रूश्च विनता तथा । दृष्ट्वादित्यरथे चाश्वमूचतुश्च परस्परम्
कश्यप ऋषींच्या दोन पत्नी, कद्रू आणि विनता, त्यांनी सूर्याच्या रथावरचा घोडा पाहिला आणि एकमेकींशी बोलू लागल्या.