आसन्नमृत्युं राजानं ज्ञात्वा ध्यानेन कश्यपः । गृहं ययौ स धर्मात्मा धनमादाय तक्षकात्
ध्यानाने राजा मृत्यूच्या जवळ आहे हे समजून, धर्मात्मा कश्यपाने तक्षकाकडून धन घेतले आणि घरी गेला.
निवर्त्य कश्यपं सर्पः सप्तमे दिवसे नृपम् । हन्तुकामो जगामाशु नगरं नागसाह्वयम्
कश्यपाला परत पाठवून, सर्पाने सातव्या दिवशी राजाला मारण्याच्या इच्छेने पटकन नागसाह्वय नावाच्या नगराकडे प्रस्थान केले.
शुश्राव नगरस्यान्ते प्रासादस्थं परीक्षितम् । मणिमन्त्रौषधैः कामं रक्ष्यमाणमतन्द्रितम्
त्याला कळले की, नगराच्या टोकाला राजाने एका प्रासादात निवास केला आहे, जिथे रत्न, मंत्र आणि औषधांनी काळजीपूर्वक, जागरूकपणे त्याचे रक्षण केले जात आहे.
चिन्ताविष्टस्तदा नागो विप्रशापभयाकुलः । चिन्तयामास योगेन प्रविशेयं गृहं कथम्
तेव्हा तो सर्प ब्राह्मणाच्या शापाच्या भीतीने आणि चिंता मनात घेऊन, योगशक्तीने विचार करू लागला, 'मी या घरात कसा शिरू?'
वञ्जयामि कथं चैनं राजानं पापकारिणम् । विप्रशापाद्धतं मूढं विप्रपीडाकरं शठम्
'हा पापी राजा, जो ब्राह्मणाच्या शापामुळे नष्ट झाला आहे, भ्रमित आहे आणि ब्राह्मणांना त्रास देणारा आहे, त्याला मी कसा फसवू?'
पाण्डवानां कुले जातः कोऽपि नैतादृशो भवेत् । तापसस्य गले येन मृतः सर्पो निवेशितः
'पांडवांच्या कुळात असा कोणीही झाला नाही, ज्याने तपस्व्याच्या गळ्यात मृत सर्प ठेवला.'
कृत्वा विगर्हितं कर्म जानन्कालगतिं नृपः । रक्षकान्भवने कृत्वा प्रासादमभिगम्य च
'काळाची गती जाणूनही राजाने निंदनीय कृत्य केलं; त्याने राजवाड्यात रक्षक ठेवले आणि प्रासादात प्रवेश केला.'
मृत्युं वञ्चयते राजा वर्ततेऽद्य निराकुलः । तं कथं धक्षयिष्यामि विप्रवाक्येन चोदितः
'आज राजा निर्धास्तपणे समजतो की तो मृत्यूला चुकवतो आहे. ब्राह्मणाच्या वचनामुळे मी त्याला कसा जाळू?'
न जानाति च मन्दात्मा मरणं ह्यनिवर्तनम् । तेनासौ रक्षकान्स्थाप्य सौधारूढोऽद्य मोदते
मूढ मनाचा माणूस हे जाणत नाही की मृत्यू एकदा आला की तो परत जात नाही. म्हणूनच आज तो राजवाड्यावर चढून, रक्षक ठेवून, आनंद घेतो.
यदि वै विहितो मृत्युर्दैवेनामिततेजसा । स कथं परिवर्तेत कृतैर्यत्नैस्तु कोटिभिः
जर एखाद्या अपार सामर्थ्यवान व्यक्तीसाठी मृत्यू दैवाने ठरवला असेल, तर कोट्यवधी प्रयत्नांनीही तो टाळता येणार नाही.
पाण्डवस्य च दायादो जानन्मृत्युं गतं नृपः । जीवने मतिमास्थाय स्थितः स्थाने निराकुलः
पांडवांचा वंशज राजा, मृत्यू जवळ आलेला आहे हे जाणून, मन शांत ठेवून, आपल्या जागी स्थिर राहिला.
दानपुण्यादिकं राजा कर्तुमर्हति सर्वथा । धर्मेण हन्यते व्याधिर्येनायुः शाश्वतं भवेत्
राजाने नेहमीच दान, पुण्य अशी सत्कर्मे करावीत; धर्मामुळे रोग नाहीसा होतो आणि आयुष्य टिकून राहते.
नोचेन्मृत्युविधिं कृत्वा स्नानदानादिकाः क्रियाः । मरणं स्वर्गलोकाय नरकायान्यथा भवेतू
मृत्यूची वेळ न ठरवता, स्नान, दान यांसारख्या कृती केल्या, तर त्या मृत्यूनंतर स्वर्ग मिळवून देतील; अन्यथा नरक मिळेल.
द्विजपीडाकृतं पापं पृथग्वास्य च भूपतेः । विप्रशापस्तथा घोर आसन्ने मरणे किल
द्विजांचा छळ करून केलेले पाप आणि ब्राह्मणाचा भयंकर शाप, हे सर्व मृत्यूच्या वेळी राजाच्या जवळ येतात.
न कोऽपि ब्राह्मणः पार्श्वे य एनं प्रतिबोधयेत् । वेधसा विहितो मृत्युरनिवार्यस्तु सर्वथा
त्याच्या जवळ एकही ब्राह्मण नव्हता जो त्याला सावध करेल; सृष्टीकर्त्याने ठरवलेला मृत्यू कोणत्याही प्रकारे टाळता येत नाही.
इति सञ्चिन्त्य सर्पोऽसौ स्वान्नागान्निकटे स्थितान् । कृत्वा तापसवेषांस्तान्प्राहिणोत्सुभुजङ्गमान्
असं विचार करून त्या सर्पाने जवळच्या नागांना तपस्व्यांचा वेष घालायला लावला आणि त्यांना पुढे पाठवले.
फलमूलादिकं गृह्य राज्ञे नागोऽथ तक्षकः । स्वयं च कीटरूपेण फलमध्ये ससार ह
तक्षक नावाचा नाग फळं-मुळं घेऊन, स्वतः किड्याच्या रूपात त्या फळात गेला.
निर्गतास्ते तदा नागाः फलान्यादाय सत्वराः । ते राजभवनं प्राप्य स्थिताः प्रासादसन्निधौ
ते नाग तात्काळ फळं घेऊन बाहेर पडले आणि राजवाड्यात पोहोचून प्रासादाजवळ उभे राहिले.
रक्षकास्तापसान्दृष्ट्वा पप्रच्छुस्तच्चिकीर्षितम् । ऊचुस्ते भूपतिं द्रष्टुं प्राप्ताः स्मोऽद्य तपोवनात्
रक्षकांनी तपस्व्यांना पाहून त्यांचा हेतू विचारला. त्यांनी सांगितले, 'आम्ही आज तपोवनातून राजाला भेटायला आलो आहोत.'
अभिमन्युसुतं वीरं कुलार्कं चारुदर्शनम् । परिवर्धयितुं प्राप्ता मन्त्रैराथर्वणैस्तथा
'आम्ही अभिमन्युपुत्र, तेजस्वी आणि सुंदर राजा, याला आशीर्वाद द्यायला आणि अथर्ववेदातील मंत्रांनी त्याचे कल्याण व्हावे म्हणून आलो आहोत.'
निवेदयध्वं राजानं दर्शनार्थागतान्मुनीन् । कृत्वाभिषेकान्यास्यामो दत्त्वा मिष्टफलानिच
'राजाला सांगा की काही ऋषी त्याला भेटायला आले आहेत; आम्ही त्याला आशीर्वाद देऊन, गोड फळं देऊन मग निघून जाऊ.'
भारतानां कुले वापि न दृष्टा द्वाररक्षकाः । न श्रुतं तापसानां तु राज्ञोऽसन्दर्शनं किल
'भारतांच्या कुळात कधीच द्वारपाल दिसले नाहीत, आणि कधीही असं ऐकिवात नाही की तपस्व्यांना राजाची भेट नाकारली गेली.'
आरोहामो वयं तत्र यत्र राजा परीक्षितः । आशीर्भिर्वर्धयित्वैनं दत्ताज्ञाः प्रव्रजामहे
'आम्ही तिथे जाऊ जिथे राजा परीक्षित आहे, त्याला आशीर्वाद देऊ आणि त्याची परवानगी घेऊन निघून जाऊ.'
सूत उवाच इत्याकर्ण्य वचस्तेषां तापसानां तु रक्षकाः । प्रत्यूचुस्तान् द्विजान्मत्वा निदेशं भूपतेर्यथा
सूतम्हणाला: तपस्व्यांची ही वचने ऐकून, रक्षकांनी त्यांना ब्राह्मण समजून, राजाच्या आज्ञेनुसार उत्तर दिले.
नाद्य वो दर्शनं विप्रा राज्ञः स्यादिति नो मतिः । श्वः सर्वतापसैरत्र त्वागन्तव्यं नृपालये
'आज तुम्हाला राजाची भेट मिळणार नाही, हे आमचं ठरवलं आहे; उद्या सर्व तपस्व्यांनी इथे राजवाड्यात यावं.'
अनारोहस्तु प्रासादो विप्राणां मुनिसत्तमाः । विप्रशापभयाद्राज्ञा विहितोऽस्ति न संशयः
'ब्राह्मणांना किंवा श्रेष्ठ ऋषींना प्रासादावर चढू दिलं जाणार नाही; ब्राह्मणांच्या शापाच्या भीतीनेच राजाने ही आज्ञा दिली आहे, यात शंका नाही.'
तदोचुस्तानथो विप्राः फलमूलजलानि च । विप्राशिषश्च राज्ञेऽथ ग्राहयन्तु सुरक्षकाः
तेव्हा ब्राह्मणांनी असे सांगितले, "फळे, कंदमुळे आणि पाणी आणा." मग ब्राह्मणांनी राजाचे रक्षकांना ती सर्व वस्तू राजाकडे पोहोचवायला सांगितले.
ते गत्वा नृपतिं प्रोचुस्तापसानागताञ्जनाः । राजोवाचानयध्वं वै फलमूलादिकं च यत्
जे लोक गेले होते, त्यांनी परत येऊन राजाला सांगितले की तपस्वी आले आहेत. राजा म्हणाला, "जितकी फळे, कंदमुळे वगैरे आहेत, ती सर्व इथे आणा."
पृच्छध्वं तापसान्कार्यं प्रातरागमनं पुनः । प्रणामं कथयध्वं मे नाद्य सन्दर्शनं मम
"त्या तपस्वींना विचारा की त्यांचा हेतू काय आहे, आणि ते पुन्हा सकाळी का येणार आहेत. त्यांना माझा नमस्कार सांगा, कारण आज मी त्यांना भेटू शकणार नाही."
ते गत्वाथ समादाय फलमूलादिकं च यत् । राज्ञे समर्पयामासुर्बहुमानपुरःसरम्
ते सर्व जाऊन फळे, कंदमुळे वगैरे गोळा करून मोठ्या सन्मानाने राजाला अर्पण केली.