दष्टा तु पन्नगेनाथ सा ममार वराङ्गना । कोलाहलस्तदा जातो मृतां दृष्ट्वा प्रमद्वराम्
त्या सापाने चावल्यामुळे ती सुंदर युवती तिथेच मरण पावली. प्रमद्वरा मृत झाल्याचे पाहून मोठा गोंधळ उडाला.
मिलिता मुनयः सर्वे चुक्रुशुः शोकसंयुताः । भूमौ तां पतितां दृष्ट्वा पिता तस्यातिदुःखितः
सर्व ऋषी एकत्र आले आणि दुःखाने रडू लागले. तिला जमिनीवर पडलेली पाहून तिच्या वडिलांचे मन फारच दुःखी झाले.
रुरोद विगतप्राणां दीप्यमानां सुतेजसा । रुरुः श्रुत्वा तदाक्रन्दं दर्शनार्थं समागतः
आपल्या तेजस्वी पण प्राणहीन मुलीवर तो रडू लागला. त्या वेळी रडण्याचा आवाज ऐकून रुरु तिथे पाहण्यासाठी आला.
ददर्श पतितां तत्र सजीवामिव कामिनीम् । रुदन्तं स्थूलकेशं च दृष्ट्वान्यानृषिसत्तमान्
त्याने तिला तिथे पडलेली पाहिली, जणू ती अजूनही जिवंत आहे, आपली प्रियसीच. आणि स्थूलकेश व इतर श्रेष्ठ ऋषी रडताना त्याने पाहिले—
रुरुः स्थानाद्बहिर्गत्वा रुरोद विरहाकुलः । अहो दैवेन सर्पोऽयं प्रेषितः परमाद्भुतः
रुरु तिथून बाहेर गेला आणि विरहाने व्याकुळ होऊन रडू लागला: 'अरे देवा, या सापाला नशीबाने पाठवले, किती अद्भुत आहे!'
मम शर्मविघाताय दुःखहेतुरयं किल । किं करोमि क्व गच्छामि मृता मे प्राणवल्लभा
'हा माझ्या दुःखाचा आणि सुखभंगाचा खरा कारणीभूत आहे. मी काय करू, कुठे जाऊ—माझी प्राणप्रिय मरण पावली.'
न वै जीवितुमिच्छामि वियुक्तः प्रिययानया । नालिङ्गिता वरारोहा न मया चुम्बिता मुखे
माझ्या प्रियेपासून वेगळा झाल्यावर मला जगायचंच नाही वाटत; तिच्या सुंदर रूपाला मी न भेटलो, न तिला मिठी मारली, न ओठांवर चुंबन घेतलं.
न पाणिग्रहणं प्राप्तं मन्दभाग्येन सर्वथा । लाजाहोमस्तथा चाग्नौ न कृतस्त्वनया सह
माझ्या दुर्दैवाने, मला तिचा हात धरून लग्नही करता आलं नाही; अग्नीपुढे लाजांची होमही तिच्यासोबत घालता आली नाही.
मानुष्यं धिगिदं कामं गच्छन्त्वद्य ममासवः । दुःखितस्य न वा मृत्युर्वाञ्छितः समुपैति हि
हे माणसाचं जीवन खरंच व्यर्थ आहे; आज माझा जीवच निघून जाईल. दुःखात असलेल्या माणसाला मृत्यूही हवा असला तरी तो येत नाही.
सुखं तर्हि कथं दिव्यमाप्यते भुवि वाञ्छितम् । प्रपतामि ह्रदे घोरे पावके प्रपताम्यहम्
मग मला हवं असलेलं सुख, ते स्वर्गातलं असो किंवा पृथ्वीवरचं, मिळणार कसं? मी या भयंकर नदीत उडी घेईन किंवा आगीत स्वतःला झोकून देईन.
विषमद्मि गले पाशं कृत्वा प्राणांस्त्यजाम्यहम् । विलप्यैवं रुरुस्तत्र विचार्य मनसा पुनः
मी विष प्राशन करीन, नाहीतर गळ्यात दोरी घालून प्राण सोडीन; असं म्हणत तो तिथे रडत बसला आणि पुन्हा मनात विचार करू लागला.
उपायं चिन्तयामास स्थितस्तस्मिन्नदीतटे । मरणात्किं फलं मे स्यादात्महत्या दुरत्यया
त्या नदीच्या काठी उभा राहून तो काही उपाय शोधू लागला; मरणानं, म्हणजेच स्वतःला संपवून, मला काय मिळणार?
दुःखितश्च पिता मे स्याज्जननी चातिदुःखिता । दैवस्तुष्टो भवेत्कामं दृष्ट्वा मां त्यक्तजीवितम्
माझ्या वडिलांना दुःख होईल, आईला तर फारच दुःख होईल; आणि कदाचित नशीब माझा जीव गेला म्हणून समाधानी होईल.
सर्वः प्रमुदितश्च स्यान्मत्क्षये नात्र संशयः । उपकारः प्रियायाः कः परलोके भवेदपि
माझा नाश झाला तर सगळ्यांना आनंदच होईल, यात शंका नाही; पण माझ्या प्रियेचं काय भलं होईल, तेही पुढच्या जन्मात?
मृते मय्यात्मघातेन विरहात्पीडितेऽपि च । परलोके प्रिया सापि न मे स्यादात्मघातिनः
मी जर विरहाने त्रस्त होऊन स्वतःचा अंत केला, तरी पुढच्या जन्मातही ती प्रिया मला मिळणार नाही, कारण आत्महत्या करणाऱ्याला ती मिळत नाही.
एतदर्थं मृते दोषा मयि नैवामृते पुनः । विमृश्यैव रुरुस्तत्र स्नात्वाचम्य शुचिः स्थितः
म्हणूनच, मी मेलो तर दोष माझ्यावरच येईल; पण न मेलो तर नाही. असं मनाशी ठरवून तो तिथे स्नान करून, शुद्ध होऊन, रडत उभा राहिला.
अब्रवीद्वचनं कृत्वा जलं पाणावसौ मुनिः । यन्मया सुकृतं किञ्चित्कृतं देवार्चनादिकम्
असं म्हणून त्या ऋषीने हातात पाणी घेतलं आणि म्हणाला: मी देवांची पूजा केली, काही चांगले कर्म केलं असेल—
गुरवः पूजिता भक्त्या हुतं जप्तं तपः कृतम् । अधीतास्त्वखिला वेदा गायत्री संस्कृता यदि
मी गुरूंना भक्तीने नमस्कार केला, यज्ञ केला, जप केला, तप केला, सर्व वेद शिकले, गायत्री मंत्र शुद्ध केला असेल—
रविराराधितस्तेन सञ्जीवतु मम प्रिया । यदि जीवेन्न मे कान्ता त्यजे प्राणानहं ततः
सूर्याची पूजा करून मी पुण्य मिळवलं असेल, तर माझी प्रिया पुन्हा जिवंत होवो; पण ती जगली नाही, तर मी माझा प्राण सोडीन.
इत्युक्त्वा तज्जलं भूमौ चिक्षेपाराध्य देवताः । राजोवाच एवं विलपतस्तस्य भार्यया दुःखितस्य च
असं म्हणून त्याने ते पाणी जमिनीवर सोडलं आणि देवतांची पूजा केली.
देवदूतस्तदाभ्येत्य वाक्यमाह रुरुं ततः । देवदूत उवाच माकार्षीः साहसं ब्रह्मन्कथं जीवेन्मृता प्रिया
राजा म्हणतो: तो आपल्या पत्नीच्या दुःखाने अशा प्रकारे रडत असताना, तिथे एक देवदूत आला आणि रुरूला म्हणाला—
गतायुरेषा सुश्रोणी गन्धर्वाप्सरसोः सुता । अन्यां कामय चार्वङ्गीं मृतेयं चाविवाहिता
देवदूत म्हणाला: ब्राह्मण, असा अविचार करू नकोस; जी मेली ती प्रिया पुन्हा कशी जिवंत होईल?
किं रोदिषि सुदुर्बुद्धे का प्रीतिस्तेऽनया सह । रुरुरुवाच देवदूत न चान्यां वै वरिष्याम्यहमङ्गनाम्
हिचा आयुष्य संपलं, ही सुंदर नितंबांची, गंधर्व आणि अप्सरेची मुलगी आहे; दुसरी एखादी सुंदर स्त्री पसंत कर, कारण ही तर लग्नाअगोदरच मेली.
यदि जीवेन्न जीवेद्वा मर्तव्यं चाधुना मया । राजोवाच विदित्वेति हठं तस्य देवदूतो मुदान्वितः
अरे मूर्खा, का रडतोस? तिच्यासोबत तुला काय सुख मिळणार? रुरू म्हणाला: देवदूता, मी दुसरी कोणतीही स्त्री निवडणार नाही.
उवाच वचनं तथ्यं सत्यं चातिमनोहरम् । उपायं शृणु विप्रेन्द्र विहितं यत्सुरैः पुरा
त्याने अगदी खरी, मनमोहक आणि हृदयाला भिडणारी वाणी बोलली. हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, पूर्वी देवांनी आखलेली एक युक्ती ऐक.
आयुषोऽर्धप्रदानेन जीवयाशु प्रमद्वराम् । रुरुरुवाच आयुषोऽर्धं प्रयच्छामि कन्यायै नात्र संशयः
आपल्या आयुष्याचा अर्धा भाग देऊन प्रमद्वरेला लगेच जिवंत कर. रुरु म्हणाला — मी माझ्या आयुष्याचा अर्धा भाग या कन्येला देतो, यात मला काहीच शंका नाही.
अद्य प्रत्यावृतप्राणा प्रोत्तिष्ठतु मम प्रिया । विश्वावसुस्तदा तत्र विमानेन समागतः
आज माझ्या प्रियेचे प्राण परत येऊन ती पुन्हा उठो. त्याच वेळी, विश्वावसु आपल्या दिव्य रथातून तिथे आला.
ज्ञात्वा पुत्रीं मृतां चाशु स्वर्गलोकात्प्रमद्वराम् । ततो गन्धर्वराजश्च देवदूतश्च सत्तमः
स्वर्गलोकातून आपल्या मुली प्रमद्वरेच्या मृत्यूची बातमी कळताच, गंधर्वांचा राजा आणि तो श्रेष्ठ देवदूत तेथे आले.
धर्मराजमुपेत्येदं वचनं प्रत्यभाषताम् । धर्मराज रुरोः पत्नी सुता विश्वावसोस्तथा
ते दोघे धर्मराजाजवळ जाऊन म्हणाले — धर्मराजा, रुरुची पत्नी ही विश्वावसुची कन्या आहे.
मृता प्रमद्वरा कन्या दष्टा सर्पेण चाधुना । सा रुरोरायुषोऽर्धेन मर्तुकामस्य सूर्यज
प्रमद्वरा ही कन्या सर्पदंशाने नुकतीच मरण पावली आहे. सूर्यपुत्रा, ती मरायची इच्छा धरून, रुरुच्या आयुष्याच्या अर्ध्या भागाने पुन्हा जिवंत होणार आहे.