क्रीडां चक्रे नदीतीरे त्रिषु लोकेषु सुन्दरी । गर्भं विश्वावसोः प्राप्य निर्गता वरवर्णिनी
ती सुंदर अप्सरा, जी तीनही लोकांत प्रसिद्ध होती, नदीच्या काठी खेळत होती. तिने विश्वावसु याच्यापासून गर्भधारणा केली आणि नंतर ती तेजस्विनी तिथून निघून गेली.
स्थूलकेशाश्रमे गत्वा विससर्ज वराप्सराः । कन्यकां च नदीतीरे त्रिषु लोकेषु सुन्दरीम्
ती श्रेष्ठ अप्सरा स्थूलकेशाच्या आश्रमात गेली आणि त्या सुंदर कन्येला, जी तीनही लोकांत वंदनीय होती, नदीच्या काठी सोडून दिले.
दृष्ट्वानाथां तदा कन्यां जग्राह मुनिसत्तमः । पुपोष स्थूलकेशस्तु नाम्ना चक्रे प्रमद्वराम्
ती कन्या तिथे एकटी पडलेली पाहून त्या श्रेष्ठ ऋषींनी तिला उचलले. स्थूलकेशाने तिला वाढवले आणि तिचे नाव प्रमद्वरा ठेवले.
सा काले यौवनं प्राप्ता सर्वलक्षणसंयुता । रुरुर्दृष्ट्वाथ तां बालां कामबाणार्दितो ह्यभूत्
काळानुसार ती युवती झाली आणि सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त होती. रुरुने तिला पाहिले आणि त्याच्या मनात प्रेमाची जाणीव जागी झाली.
परीक्षिद्राज्ञो गुप्तगृहे वासवर्णनम् परीक्षिदुवाच कामार्तः स मुनिर्गत्वा रुरुः सुप्तो निजाश्रमे । पिता पप्रच्छ दीनं तं किं रुरो विमना असि
परीक्षित म्हणाला: प्रेमाने व्याकुळ झालेला रुरु आपल्या आश्रमात आला, तेव्हा त्याचे वडील झोपले होते. वडिलांनी त्याला विचारले, 'रुरु, तू इतका उदास का आहेस?'
स तमाहातिकामार्तः स्थूलकेशस्य चाश्रमे । कन्या प्रमद्वरा नाम सा मे भार्या भवेदिति
प्रेमाने खूपच व्याकुळ झालेला तो म्हणाला, 'स्थूलकेशाच्या आश्रमात प्रमद्वरा नावाची एक कन्या आहे—ती माझी पत्नी व्हावी असे मला वाटते.'
स गत्वा प्रमतिस्तूर्णं स्थूलकेशं महामुनिम् । प्रमुह्य सुमुखं कृत्वा ययाचे तां वराननाम्
मग प्रमती पटकन स्थूलकेश या महर्षीकडे गेला आणि नम्रपणे, हसतमुखाने, त्या तेजस्विनी कन्येची मागणी केली.
ददौ वाचं स्थूलकेशः प्रदास्यामि शुभेऽहनि । विवाहार्थं च सम्भारं रचयामासतुर्वने
स्थूलकेश म्हणाला, 'मी तिला शुभ दिवशी देईन.' आणि मग दोघांनीही जंगलात लग्नाची तयारी सुरू केली.
प्रमतिः स्थूलकेशश्च विवाहार्थं समुद्यतौ । बभूवतुर्महात्मानौ समीपस्थौ तपोवने
प्रमती आणि स्थूलकेश, हे दोघेही महान, लग्नासाठी उत्सुकतेने तयारी करू लागले आणि दोघेही त्या तपोवनात जवळच राहू लागले.
तस्मिन्नवसरे कन्या रममाणा गृहाङ्गणे । प्रसुप्तं पन्नगं पादेनास्पृशच्चारुलोचना
त्या वेळी ती कन्या घराच्या अंगणात खेळत होती. सुंदर डोळ्यांची ती मुलगी चुकून झोपलेल्या सापाला पायाने स्पर्श केला.
दष्टा तु पन्नगेनाथ सा ममार वराङ्गना । कोलाहलस्तदा जातो मृतां दृष्ट्वा प्रमद्वराम्
त्या सापाने चावल्यामुळे ती सुंदर युवती तिथेच मरण पावली. प्रमद्वरा मृत झाल्याचे पाहून मोठा गोंधळ उडाला.
मिलिता मुनयः सर्वे चुक्रुशुः शोकसंयुताः । भूमौ तां पतितां दृष्ट्वा पिता तस्यातिदुःखितः
सर्व ऋषी एकत्र आले आणि दुःखाने रडू लागले. तिला जमिनीवर पडलेली पाहून तिच्या वडिलांचे मन फारच दुःखी झाले.
रुरोद विगतप्राणां दीप्यमानां सुतेजसा । रुरुः श्रुत्वा तदाक्रन्दं दर्शनार्थं समागतः
आपल्या तेजस्वी पण प्राणहीन मुलीवर तो रडू लागला. त्या वेळी रडण्याचा आवाज ऐकून रुरु तिथे पाहण्यासाठी आला.
ददर्श पतितां तत्र सजीवामिव कामिनीम् । रुदन्तं स्थूलकेशं च दृष्ट्वान्यानृषिसत्तमान्
त्याने तिला तिथे पडलेली पाहिली, जणू ती अजूनही जिवंत आहे, आपली प्रियसीच. आणि स्थूलकेश व इतर श्रेष्ठ ऋषी रडताना त्याने पाहिले—
रुरुः स्थानाद्बहिर्गत्वा रुरोद विरहाकुलः । अहो दैवेन सर्पोऽयं प्रेषितः परमाद्भुतः
रुरु तिथून बाहेर गेला आणि विरहाने व्याकुळ होऊन रडू लागला: 'अरे देवा, या सापाला नशीबाने पाठवले, किती अद्भुत आहे!'
मम शर्मविघाताय दुःखहेतुरयं किल । किं करोमि क्व गच्छामि मृता मे प्राणवल्लभा
'हा माझ्या दुःखाचा आणि सुखभंगाचा खरा कारणीभूत आहे. मी काय करू, कुठे जाऊ—माझी प्राणप्रिय मरण पावली.'
न वै जीवितुमिच्छामि वियुक्तः प्रिययानया । नालिङ्गिता वरारोहा न मया चुम्बिता मुखे
माझ्या प्रियेपासून वेगळा झाल्यावर मला जगायचंच नाही वाटत; तिच्या सुंदर रूपाला मी न भेटलो, न तिला मिठी मारली, न ओठांवर चुंबन घेतलं.
न पाणिग्रहणं प्राप्तं मन्दभाग्येन सर्वथा । लाजाहोमस्तथा चाग्नौ न कृतस्त्वनया सह
माझ्या दुर्दैवाने, मला तिचा हात धरून लग्नही करता आलं नाही; अग्नीपुढे लाजांची होमही तिच्यासोबत घालता आली नाही.
मानुष्यं धिगिदं कामं गच्छन्त्वद्य ममासवः । दुःखितस्य न वा मृत्युर्वाञ्छितः समुपैति हि
हे माणसाचं जीवन खरंच व्यर्थ आहे; आज माझा जीवच निघून जाईल. दुःखात असलेल्या माणसाला मृत्यूही हवा असला तरी तो येत नाही.
सुखं तर्हि कथं दिव्यमाप्यते भुवि वाञ्छितम् । प्रपतामि ह्रदे घोरे पावके प्रपताम्यहम्
मग मला हवं असलेलं सुख, ते स्वर्गातलं असो किंवा पृथ्वीवरचं, मिळणार कसं? मी या भयंकर नदीत उडी घेईन किंवा आगीत स्वतःला झोकून देईन.
विषमद्मि गले पाशं कृत्वा प्राणांस्त्यजाम्यहम् । विलप्यैवं रुरुस्तत्र विचार्य मनसा पुनः
मी विष प्राशन करीन, नाहीतर गळ्यात दोरी घालून प्राण सोडीन; असं म्हणत तो तिथे रडत बसला आणि पुन्हा मनात विचार करू लागला.
उपायं चिन्तयामास स्थितस्तस्मिन्नदीतटे । मरणात्किं फलं मे स्यादात्महत्या दुरत्यया
त्या नदीच्या काठी उभा राहून तो काही उपाय शोधू लागला; मरणानं, म्हणजेच स्वतःला संपवून, मला काय मिळणार?
दुःखितश्च पिता मे स्याज्जननी चातिदुःखिता । दैवस्तुष्टो भवेत्कामं दृष्ट्वा मां त्यक्तजीवितम्
माझ्या वडिलांना दुःख होईल, आईला तर फारच दुःख होईल; आणि कदाचित नशीब माझा जीव गेला म्हणून समाधानी होईल.
सर्वः प्रमुदितश्च स्यान्मत्क्षये नात्र संशयः । उपकारः प्रियायाः कः परलोके भवेदपि
माझा नाश झाला तर सगळ्यांना आनंदच होईल, यात शंका नाही; पण माझ्या प्रियेचं काय भलं होईल, तेही पुढच्या जन्मात?
मृते मय्यात्मघातेन विरहात्पीडितेऽपि च । परलोके प्रिया सापि न मे स्यादात्मघातिनः
मी जर विरहाने त्रस्त होऊन स्वतःचा अंत केला, तरी पुढच्या जन्मातही ती प्रिया मला मिळणार नाही, कारण आत्महत्या करणाऱ्याला ती मिळत नाही.
एतदर्थं मृते दोषा मयि नैवामृते पुनः । विमृश्यैव रुरुस्तत्र स्नात्वाचम्य शुचिः स्थितः
म्हणूनच, मी मेलो तर दोष माझ्यावरच येईल; पण न मेलो तर नाही. असं मनाशी ठरवून तो तिथे स्नान करून, शुद्ध होऊन, रडत उभा राहिला.
अब्रवीद्वचनं कृत्वा जलं पाणावसौ मुनिः । यन्मया सुकृतं किञ्चित्कृतं देवार्चनादिकम्
असं म्हणून त्या ऋषीने हातात पाणी घेतलं आणि म्हणाला: मी देवांची पूजा केली, काही चांगले कर्म केलं असेल—
गुरवः पूजिता भक्त्या हुतं जप्तं तपः कृतम् । अधीतास्त्वखिला वेदा गायत्री संस्कृता यदि
मी गुरूंना भक्तीने नमस्कार केला, यज्ञ केला, जप केला, तप केला, सर्व वेद शिकले, गायत्री मंत्र शुद्ध केला असेल—
रविराराधितस्तेन सञ्जीवतु मम प्रिया । यदि जीवेन्न मे कान्ता त्यजे प्राणानहं ततः
सूर्याची पूजा करून मी पुण्य मिळवलं असेल, तर माझी प्रिया पुन्हा जिवंत होवो; पण ती जगली नाही, तर मी माझा प्राण सोडीन.
इत्युक्त्वा तज्जलं भूमौ चिक्षेपाराध्य देवताः । राजोवाच एवं विलपतस्तस्य भार्यया दुःखितस्य च
असं म्हणून त्याने ते पाणी जमिनीवर सोडलं आणि देवतांची पूजा केली.