प्रत्यक्षं तत्र दृष्टान्तं पश्यन्तु सचिवाः किल । दिवि कोऽपि पृथिव्यां वा दृश्यते पुरुषः क्वचित्
"मंत्र्यांनी हा दाखला प्रत्यक्ष पाहावा. स्वर्गात किंवा पृथ्वीवर कोणताही मनुष्य काळापासून सुटलेला आहे का?"
दैवे मतिं समाधाय यस्तिष्ठेत्तु निरुद्यमः । विरक्तस्तु यतिर्भूत्वा भिक्षार्थं याति सर्वथा
"काळावर मन एकाग्र करून, प्रयत्न न करता राहावे; किंवा विरक्त होऊन, संन्यासी सर्वत्र भिक्षा मागण्यासाठी जातो."
गृहस्थानां गृहे काममाहूतो वाथवान्यथा । यदृच्छयोपपन्नं च क्षिप्तं केनापि वा मुखे
"गृहस्थांच्या घरी, बोलावले असो वा नसो, जे काही सहज मिळते किंवा कुणीतरी तोंडात घालते—"
उद्यमेन विना चास्यादुदरे संविशेत्कथम् । प्रयत्नश्चोद्यमे कार्यो यदा सिद्धिं न याति चेत्
"प्रयत्नाशिवाय ते अन्न पोटात कसे जाईल? प्रयत्न करावाच लागतो, कारण यश मिळत नसेल तर—"
तदा दैवं स्थितं चेति चित्तमालम्बयेद्बुधः । मन्त्रिण ऊचुः को मुनिर्येन दत्त्वार्धमायुषो जीविता प्रिया
"तेव्हा मग बुद्धिमानांनी काळावरच विसंबून राहावे." मंत्री म्हणाले, "कोणत्या ऋषीने आपल्या प्रियतमेचे अर्धे आयुष्य देऊन तिला जिवंत केले?"
कथं मृता महाराज तन्नो ब्रूहि सविस्तरम् । राजोवाच भृगोर्भार्या वरारोहा पुलोमा नाम सुन्दरी
"ती कशी मरण पावली, हे महाराज, आम्हाला सविस्तर सांगा." राजा म्हणाला, "भृगुंची पत्नी, सुंदर आणि मनोहर, तिचे नाव पुलोमा होते."
तस्यां तु च्यवनो नाम मुनिर्जातोऽतिविश्रुतः । च्यवनस्य च शर्यातेः सुकन्या नाम सुन्दरी
"तिच्या पोटी अतिशय प्रसिद्ध असा च्यवन नावाचा ऋषी जन्माला आला. च्यवन आणि शर्याती यांच्या सुंदर कन्येचे नाव सुकन्या होते."
तस्यां जज्ञे सुतः श्रीमान्प्रमतिर्नाम विश्रुतः । प्रमतेस्तु प्रिया भार्या प्रतापी नाम विश्रुता
"तिच्या पोटी श्रीमंत आणि प्रसिद्ध असा प्रमति नावाचा पुत्र झाला. प्रमतीची प्रिय पत्नी प्रतापी नावाने प्रसिद्ध होती."
रुरुर्नाम सुतो जातस्तथा परमतापसः । तस्मिंश्च समये कश्चित्स्थूलकेशश्च विश्रुतः
रुरु नावाचा एक मुलगा जन्माला आला, तो अत्यंत कठोर तप करणारा होता. त्याच वेळी स्थूलकेश नावाचा एक प्रसिद्ध ऋषीही होता.
बभूव तपसा युक्तो धर्मात्मा सत्यसम्मतः । एतस्मिन्नन्तरे मान्या मेनका च वराप्सराः
तो तपस्वी, धर्मपरायण आणि सत्यप्रिय म्हणून सर्वांना मान्य होता. या दरम्यान, मेनका ही सर्वांना मान्य आणि सुंदर अप्सरा—
क्रीडां चक्रे नदीतीरे त्रिषु लोकेषु सुन्दरी । गर्भं विश्वावसोः प्राप्य निर्गता वरवर्णिनी
ती सुंदर अप्सरा, जी तीनही लोकांत प्रसिद्ध होती, नदीच्या काठी खेळत होती. तिने विश्वावसु याच्यापासून गर्भधारणा केली आणि नंतर ती तेजस्विनी तिथून निघून गेली.
स्थूलकेशाश्रमे गत्वा विससर्ज वराप्सराः । कन्यकां च नदीतीरे त्रिषु लोकेषु सुन्दरीम्
ती श्रेष्ठ अप्सरा स्थूलकेशाच्या आश्रमात गेली आणि त्या सुंदर कन्येला, जी तीनही लोकांत वंदनीय होती, नदीच्या काठी सोडून दिले.
दृष्ट्वानाथां तदा कन्यां जग्राह मुनिसत्तमः । पुपोष स्थूलकेशस्तु नाम्ना चक्रे प्रमद्वराम्
ती कन्या तिथे एकटी पडलेली पाहून त्या श्रेष्ठ ऋषींनी तिला उचलले. स्थूलकेशाने तिला वाढवले आणि तिचे नाव प्रमद्वरा ठेवले.
सा काले यौवनं प्राप्ता सर्वलक्षणसंयुता । रुरुर्दृष्ट्वाथ तां बालां कामबाणार्दितो ह्यभूत्
काळानुसार ती युवती झाली आणि सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त होती. रुरुने तिला पाहिले आणि त्याच्या मनात प्रेमाची जाणीव जागी झाली.
परीक्षिद्राज्ञो गुप्तगृहे वासवर्णनम् परीक्षिदुवाच कामार्तः स मुनिर्गत्वा रुरुः सुप्तो निजाश्रमे । पिता पप्रच्छ दीनं तं किं रुरो विमना असि
परीक्षित म्हणाला: प्रेमाने व्याकुळ झालेला रुरु आपल्या आश्रमात आला, तेव्हा त्याचे वडील झोपले होते. वडिलांनी त्याला विचारले, 'रुरु, तू इतका उदास का आहेस?'
स तमाहातिकामार्तः स्थूलकेशस्य चाश्रमे । कन्या प्रमद्वरा नाम सा मे भार्या भवेदिति
प्रेमाने खूपच व्याकुळ झालेला तो म्हणाला, 'स्थूलकेशाच्या आश्रमात प्रमद्वरा नावाची एक कन्या आहे—ती माझी पत्नी व्हावी असे मला वाटते.'
स गत्वा प्रमतिस्तूर्णं स्थूलकेशं महामुनिम् । प्रमुह्य सुमुखं कृत्वा ययाचे तां वराननाम्
मग प्रमती पटकन स्थूलकेश या महर्षीकडे गेला आणि नम्रपणे, हसतमुखाने, त्या तेजस्विनी कन्येची मागणी केली.
ददौ वाचं स्थूलकेशः प्रदास्यामि शुभेऽहनि । विवाहार्थं च सम्भारं रचयामासतुर्वने
स्थूलकेश म्हणाला, 'मी तिला शुभ दिवशी देईन.' आणि मग दोघांनीही जंगलात लग्नाची तयारी सुरू केली.
प्रमतिः स्थूलकेशश्च विवाहार्थं समुद्यतौ । बभूवतुर्महात्मानौ समीपस्थौ तपोवने
प्रमती आणि स्थूलकेश, हे दोघेही महान, लग्नासाठी उत्सुकतेने तयारी करू लागले आणि दोघेही त्या तपोवनात जवळच राहू लागले.
तस्मिन्नवसरे कन्या रममाणा गृहाङ्गणे । प्रसुप्तं पन्नगं पादेनास्पृशच्चारुलोचना
त्या वेळी ती कन्या घराच्या अंगणात खेळत होती. सुंदर डोळ्यांची ती मुलगी चुकून झोपलेल्या सापाला पायाने स्पर्श केला.
दष्टा तु पन्नगेनाथ सा ममार वराङ्गना । कोलाहलस्तदा जातो मृतां दृष्ट्वा प्रमद्वराम्
त्या सापाने चावल्यामुळे ती सुंदर युवती तिथेच मरण पावली. प्रमद्वरा मृत झाल्याचे पाहून मोठा गोंधळ उडाला.
मिलिता मुनयः सर्वे चुक्रुशुः शोकसंयुताः । भूमौ तां पतितां दृष्ट्वा पिता तस्यातिदुःखितः
सर्व ऋषी एकत्र आले आणि दुःखाने रडू लागले. तिला जमिनीवर पडलेली पाहून तिच्या वडिलांचे मन फारच दुःखी झाले.
रुरोद विगतप्राणां दीप्यमानां सुतेजसा । रुरुः श्रुत्वा तदाक्रन्दं दर्शनार्थं समागतः
आपल्या तेजस्वी पण प्राणहीन मुलीवर तो रडू लागला. त्या वेळी रडण्याचा आवाज ऐकून रुरु तिथे पाहण्यासाठी आला.
ददर्श पतितां तत्र सजीवामिव कामिनीम् । रुदन्तं स्थूलकेशं च दृष्ट्वान्यानृषिसत्तमान्
त्याने तिला तिथे पडलेली पाहिली, जणू ती अजूनही जिवंत आहे, आपली प्रियसीच. आणि स्थूलकेश व इतर श्रेष्ठ ऋषी रडताना त्याने पाहिले—
रुरुः स्थानाद्बहिर्गत्वा रुरोद विरहाकुलः । अहो दैवेन सर्पोऽयं प्रेषितः परमाद्भुतः
रुरु तिथून बाहेर गेला आणि विरहाने व्याकुळ होऊन रडू लागला: 'अरे देवा, या सापाला नशीबाने पाठवले, किती अद्भुत आहे!'
मम शर्मविघाताय दुःखहेतुरयं किल । किं करोमि क्व गच्छामि मृता मे प्राणवल्लभा
'हा माझ्या दुःखाचा आणि सुखभंगाचा खरा कारणीभूत आहे. मी काय करू, कुठे जाऊ—माझी प्राणप्रिय मरण पावली.'
न वै जीवितुमिच्छामि वियुक्तः प्रिययानया । नालिङ्गिता वरारोहा न मया चुम्बिता मुखे
माझ्या प्रियेपासून वेगळा झाल्यावर मला जगायचंच नाही वाटत; तिच्या सुंदर रूपाला मी न भेटलो, न तिला मिठी मारली, न ओठांवर चुंबन घेतलं.
न पाणिग्रहणं प्राप्तं मन्दभाग्येन सर्वथा । लाजाहोमस्तथा चाग्नौ न कृतस्त्वनया सह
माझ्या दुर्दैवाने, मला तिचा हात धरून लग्नही करता आलं नाही; अग्नीपुढे लाजांची होमही तिच्यासोबत घालता आली नाही.
मानुष्यं धिगिदं कामं गच्छन्त्वद्य ममासवः । दुःखितस्य न वा मृत्युर्वाञ्छितः समुपैति हि
हे माणसाचं जीवन खरंच व्यर्थ आहे; आज माझा जीवच निघून जाईल. दुःखात असलेल्या माणसाला मृत्यूही हवा असला तरी तो येत नाही.
सुखं तर्हि कथं दिव्यमाप्यते भुवि वाञ्छितम् । प्रपतामि ह्रदे घोरे पावके प्रपताम्यहम्
मग मला हवं असलेलं सुख, ते स्वर्गातलं असो किंवा पृथ्वीवरचं, मिळणार कसं? मी या भयंकर नदीत उडी घेईन किंवा आगीत स्वतःला झोकून देईन.