गमनाय मतिं चक्रे राजा हैमाचलं प्रति । षट्त्रिंशद्वार्षिकं राज्ये स्थापयित्वोत्तरासुतम्
राजाने सुवर्ण पर्वताकडे जाण्याचा निर्धार केला आणि उत्तराचा मुलगा, म्हणजे आपला मुलगा, त्याला छत्तीस वर्षे गादीवर बसवले.
निर्जगाम वनं राजा द्रौपद्या भ्रातृभिः सह । षट्त्रिंशच्चैव वर्षाणि कृत्वा राज्यं गजाह्वये
राजा द्रौपदी आणि भावांसह वनात गेला; गजाह्वय नगरीत छत्तीस वर्षे राज्य केले होते.
गत्वा हिमाचले षट् ते जहुः प्राणान्पृथासुताः । परीक्षिदपि राजर्षिः प्रजाः सर्वाः सुधार्मिकः
हिमालयात पोहोचल्यावर पृथेचे सहा पुत्र प्राण सोडून गेले; आणि परीक्षित राजर्षीने सर्व प्रजेला धर्माने सांभाळले.
अपालयच्च राजेन्द्रः षष्टिवर्षाण्यतन्द्रितः । बभूव मृगयाशीलो जगाम च वनं महत्
त्या राजाने थकवा न मानता साठ वर्षे राज्य केले; त्याला शिकार आवडू लागली आणि तो मोठ्या वनात गेला.
विद्धं मृगं विचिन्वानो मध्याह्ने भूपतिः स्वयम् । तृषितश्च परिश्रान्तः क्षुधितश्चोत्तरासुतः
दुपारी जखमी हरिण शोधताना, उत्तराचा मुलगा राजा स्वतः तहानलेला, दमलेला आणि भुकेला झाला.
राजा घर्मेण सन्तप्तो ददर्श मुनिमन्तिके । ध्याने स्थितं मुनिं राजा जलं पप्रच्छ चातुरः
उकाड्याने त्रस्त झालेला राजा जवळच्या ऋषीकडे गेला; ध्यानात मग्न असलेल्या त्या ऋषीकडे पाहून, शहाण्या राजाने त्याच्याकडे पाणी मागितले.
नोवाच किञ्चिन्मौनस्थश्चुकोप नृपतिस्तदा । मृतं सर्पं तदादाय धनुष्कोट्या तृषातुरः
तो ऋषी शांत बसला, काहीच बोलला नाही; तेव्हा तहानेने त्रस्त झालेल्या राजाने धनुष्याच्या टोकाने एक मृत साप उचलला.
कलिनाविष्टचित्तस्तु कण्ठे तस्य न्यवेशयत् । आरोपिते तथा सर्पे नोवाच मुनिसत्तमः
कलीने मन व्यापलेला राजा त्या सापाला ऋषीच्या गळ्यात ठेवला; तरीही तो श्रेष्ठ ऋषी काहीच बोलला नाही.
न चचाल समाधिस्थो राजापि स्वगृहं गतः । तस्य पुत्रोऽतितेजस्वी गविजातो महातपाः
समाधीत असलेला ऋषी हलला नाही, आणि राजा आपल्या घरी परतला; त्या ऋषीचा पुत्र, जो गायीच्या पोटी जन्मलेला आणि मोठा तपस्वी होता,
महाशक्तोऽथ शुश्राव क्रीडमानो वनान्तिके । मित्राण्याहुश्च तत्पुत्रं पितुः कण्ठे तवाधुना
तो सामर्थ्यवान मुलगा वनाजवळ खेळत असताना, त्याच्या मित्रांनी सांगितले, 'तुझ्या वडिलांच्या गळ्यात आता साप आहे.'
लम्भितोऽस्ति मृतः सर्पः केनापीति मुनीश्वर । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चुकोपातिशयं तदा
महर्षे, कुणीतरी म्हणाले, "मृत साप त्याच्यावर टाकला आहे." त्यांच्या या बोलण्याने तो फारच संतापला.
शशाप नृपतिं क्रुद्धो गृहीत्वाशु करे जलम् । पितुः कण्ठेऽद्य मे येन विनिक्षिप्तो मृतोरगः
रागाने त्याने हातात पाणी घेतले आणि राजा ज्याने आज माझ्या वडिलांच्या गळ्यात मृत साप टाकला, त्याला शाप दिला.
तक्षकः सप्तरात्रेण तं दशेत्पापपूरुषम् । मुनेः शिष्योऽथ राजानं समुपेत्य गृहे स्थितम्
"टक्षक सात दिवसांत त्या पापी माणसाला दंश करील." त्यानंतर ऋषीच्या शिष्याने राजाकडे जाऊन, जो आपल्या घरी होता, त्याला भेटले.
शापं निवेदयामास मुनिपुत्रेण चार्पितम् । अभिमन्युसुतः श्रुत्वा शापं दत्तं द्विजेन वै
त्याने राजाला ऋषीपुत्राने दिलेला शाप सांगितला. अभिमन्युपुत्राने ऐकले की ब्राह्मणाने हा शाप दिला आहे.
अनिवार्यं च विज्ञाय मन्त्रिवृद्धानुवाच ह । शप्तोऽहं द्विजरूपेण मम द्वेषादसंशयम्
हे टळू शकत नाही हे समजून, त्याने आपल्या वयोवृद्ध मंत्र्यांना सांगितले, "मला ब्राह्मणाने शाप दिला आहे, हे नक्कीच द्वेषापोटी झाले आहे."
किं विधेयं मयामात्या उपायश्चिन्त्यतामिह । मृत्युः किलानिवार्योऽसौ वदन्ति वेदवादिनः
"माझ्या मंत्र्यांनो, मी काय करावे? काही उपाय शोधा. कारण वेदज्ञ लोक म्हणतात की मृत्यू टाळता येत नाही."
यत्नस्तथापि शास्त्रोक्तः कर्तव्यः सर्वथा बुधैः । उपायवादिनः केचित्प्रवदन्ति मनीषिणः
"तरीही, शास्त्रात सांगितलेला प्रयत्न बुद्धिमानांनी नेहमी करावा. काही विचारवंत म्हणतात की उपाय शोधावा."
विज्ञोपायेन सिध्यन्ति कार्याणि नेतरस्य च । मणिमन्त्रौषधीनां वै प्रभावाः खलु दुर्विदः
"योग्य उपायांनीच कामे साध्य होतात, अन्यथा नाही. मणी, मंत्र आणि औषध यांचे सामर्थ्य समजणे खरेच कठीण आहे."
न भवेदिति किं तैस्तु मणिमद्भिः सुसाधितैः । सर्पदष्टा पुरा भार्या मुनेः सञ्जीविता मृता
"ज्यांच्याकडे उत्तम मणी आहेत, त्यांच्यामुळे काहीच होत नाही असे असेल, तर पूर्वी एका ऋषीची सर्पदंशाने मृत झालेली पत्नी पुन्हा कशी जिवंत झाली?"
दत्त्वार्धमायुषस्तेन मुनिना सा वराप्सराः । भवितव्ये न विश्वासः कर्तव्यः सर्वथा बुधैः
"त्या ऋषीने आपल्या अर्ध्या आयुष्याचा भाग देऊन त्या अप्सरेला पुन्हा जिवंत केले. पण जेव्हा काळ बलवान असतो, तेव्हा बुद्धिमानांनी त्यावर कधीच विश्वास ठेवू नये."
प्रत्यक्षं तत्र दृष्टान्तं पश्यन्तु सचिवाः किल । दिवि कोऽपि पृथिव्यां वा दृश्यते पुरुषः क्वचित्
"मंत्र्यांनी हा दाखला प्रत्यक्ष पाहावा. स्वर्गात किंवा पृथ्वीवर कोणताही मनुष्य काळापासून सुटलेला आहे का?"
दैवे मतिं समाधाय यस्तिष्ठेत्तु निरुद्यमः । विरक्तस्तु यतिर्भूत्वा भिक्षार्थं याति सर्वथा
"काळावर मन एकाग्र करून, प्रयत्न न करता राहावे; किंवा विरक्त होऊन, संन्यासी सर्वत्र भिक्षा मागण्यासाठी जातो."
गृहस्थानां गृहे काममाहूतो वाथवान्यथा । यदृच्छयोपपन्नं च क्षिप्तं केनापि वा मुखे
"गृहस्थांच्या घरी, बोलावले असो वा नसो, जे काही सहज मिळते किंवा कुणीतरी तोंडात घालते—"
उद्यमेन विना चास्यादुदरे संविशेत्कथम् । प्रयत्नश्चोद्यमे कार्यो यदा सिद्धिं न याति चेत्
"प्रयत्नाशिवाय ते अन्न पोटात कसे जाईल? प्रयत्न करावाच लागतो, कारण यश मिळत नसेल तर—"
तदा दैवं स्थितं चेति चित्तमालम्बयेद्बुधः । मन्त्रिण ऊचुः को मुनिर्येन दत्त्वार्धमायुषो जीविता प्रिया
"तेव्हा मग बुद्धिमानांनी काळावरच विसंबून राहावे." मंत्री म्हणाले, "कोणत्या ऋषीने आपल्या प्रियतमेचे अर्धे आयुष्य देऊन तिला जिवंत केले?"
कथं मृता महाराज तन्नो ब्रूहि सविस्तरम् । राजोवाच भृगोर्भार्या वरारोहा पुलोमा नाम सुन्दरी
"ती कशी मरण पावली, हे महाराज, आम्हाला सविस्तर सांगा." राजा म्हणाला, "भृगुंची पत्नी, सुंदर आणि मनोहर, तिचे नाव पुलोमा होते."
तस्यां तु च्यवनो नाम मुनिर्जातोऽतिविश्रुतः । च्यवनस्य च शर्यातेः सुकन्या नाम सुन्दरी
"तिच्या पोटी अतिशय प्रसिद्ध असा च्यवन नावाचा ऋषी जन्माला आला. च्यवन आणि शर्याती यांच्या सुंदर कन्येचे नाव सुकन्या होते."
तस्यां जज्ञे सुतः श्रीमान्प्रमतिर्नाम विश्रुतः । प्रमतेस्तु प्रिया भार्या प्रतापी नाम विश्रुता
"तिच्या पोटी श्रीमंत आणि प्रसिद्ध असा प्रमति नावाचा पुत्र झाला. प्रमतीची प्रिय पत्नी प्रतापी नावाने प्रसिद्ध होती."
रुरुर्नाम सुतो जातस्तथा परमतापसः । तस्मिंश्च समये कश्चित्स्थूलकेशश्च विश्रुतः
रुरु नावाचा एक मुलगा जन्माला आला, तो अत्यंत कठोर तप करणारा होता. त्याच वेळी स्थूलकेश नावाचा एक प्रसिद्ध ऋषीही होता.
बभूव तपसा युक्तो धर्मात्मा सत्यसम्मतः । एतस्मिन्नन्तरे मान्या मेनका च वराप्सराः
तो तपस्वी, धर्मपरायण आणि सत्यप्रिय म्हणून सर्वांना मान्य होता. या दरम्यान, मेनका ही सर्वांना मान्य आणि सुंदर अप्सरा—