विदुरो न यदा दृष्टो धर्मस्तं पृष्टवांस्तदा । क्वास्ते स विदुरो धीमांस्तमुवाचाम्बिकासुतः
विदुर दिसला नाही म्हणून धर्माने विचारले, 'तो विदुर, तो बुद्धिमान कुठे आहे?' त्यावर अंबिकेचा मुलगा उत्तर देतो.
विरक्तश्चरते क्षत्ता निरीहो निष्परिग्रहः । कुतोऽप्येकान्तसंवासी ध्यायतेऽन्तः सनातनम्
तो सारथी सर्वसंगपरित्याग करून, इच्छा नसलेला, कोणतीही वस्तू न ठेवता, एकांतात राहतो आणि अंतःकरणात सनातनाचा ध्यान करतो.
गङ्गां गच्छन्द्वितीयेऽह्नि वने राजा युधिष्ठिरः । ददर्श विदुरं क्षामं तपसा संशितव्रतम्
दुसऱ्या दिवशी, वनात गंगेच्या दिशेने जात असताना, राजा युधिष्ठिराने तपश्चर्येत दृढ आणि कृश झालेला विदुर पाहिला.
दृष्ट्वोवाच महीपालो वन्देऽहं त्वां युधिष्ठिरः । तस्थौ श्रुत्वा च विदुरः स्थाणुभूत इवानघः
त्याला पाहून राजा म्हणाला, 'मी तुला वंदन करतो, युधिष्ठिर.' हे ऐकून विदुर स्तब्ध उभा राहिला, जणू काही मूर्तीच.
क्षणेन विदुरस्यास्यान्निःसृतं तेज अद्भुतम् । लीनं युधिष्ठिरस्यास्ये धर्मांशत्वात्परस्परम्
क्षणातच विदुराच्या मुखातून एक अद्भुत तेज बाहेर आले आणि धर्मस्वरूप असल्यामुळे ते युधिष्ठिराच्या मुखात विलीन झाले.
क्षत्ता जहौ तदा प्राणाञ्छुशोचाति युधिष्ठिरः । दाहार्थं तस्य देहस्य कृतवानुद्यमं नृपः
त्या वेळी सारथीने प्राण सोडले. युधिष्ठिर फार दुःखी झाला आणि राजाने त्याच्या देहाच्या दहनाची तयारी केली.
शृण्वतस्तु तदा राज्ञो वागुवाचाशरीरिणी । विरक्तोऽयं न दाहार्हो यथेष्टं गच्छ भूपते
तेव्हा राजाच्या ऐकण्यात एक देहहीन वाणी आली, 'हा विरक्त आहे, त्याचा दाह करू नकोस; राजन, तू हवे तसे जा.'
श्रुत्वा ते भ्रातरः सर्वे सस्नुर्गङ्गाजलेऽमले । गत्वा निवेदयामासुर्धृतराष्ट्राय विस्तरात्
हे ऐकून सर्व भाऊ गंगेच्या निर्मळ पाण्यात स्नान करून, सर्व घडलेले धृतराष्ट्राला जाऊन सविस्तर सांगितले.
स्थितास्तत्राश्रमे सर्वे पाण्डवा नागरैः सह । तत्र सत्यवतीसूनुर्नारदश्च समागतः
पांडव सर्वजण नगरवासीयांसह त्या आश्रमात राहिले. तिथे सत्यवतीचा पुत्र आणि नारदही आले.
मुनयोऽन्ये महात्मानश्चागता धर्मनन्दनम् । कुन्ती प्राह तदा व्यासं संस्थितं शुभदर्शनम्
इतर महान ऋषीही धर्माच्या निवासस्थानी आले. तेव्हा कुंतीने तिथे उपस्थित असलेल्या, शुभदर्शी व्यासांना विचारले.
कृष्ण कर्णस्तु पुत्रो मे जातमात्रस्तु वीक्षितः । मनो मे तप्यतेऽत्यर्थं दर्शयस्व तपोधन
कृष्णा, कर्ण माझा मुलगा आहे; त्याचा जन्म झाल्यावर मी त्याला पाहिले होते. माझ्या मनाला फार दुःख होते; तपश्चर्येने महान असलेल्या, मला तो दाखव.
समर्थोऽसि महाभाग कुरु मे वाञ्छितं प्रभो । गान्धार्युवाच दुर्योधनो रणेऽगच्छद्वीक्षितो न मया मुने
तू समर्थ आहेस, हे भाग्यवान; माझी इच्छा पूर्ण कर, प्रभो. गांधारी म्हणाली, 'दुर्योधन रणात गेला, पण मी त्याला पाहू शकले नाही, हे मुनी.'
तं दर्शय मुनिश्रेष्ठ पुत्रं मे त्वं सहानुजम् । सुभद्रोवाच अभिमन्युं महावीरं प्राणादप्यधिकं प्रियम्
माझ्या मुलाला, त्याच्या भावांसह, तू मला दाखव, हे मुनीश्रेष्ठ. सुभद्रा म्हणाली, 'अभिमन्यू, तो महावीर, माझ्या प्राणाहून अधिक प्रिय आहे.'
द्रष्टुकामास्मि सर्वज्ञ दर्शयाद्य तपोधन । सूत उवाच एवंविधानि वाक्यानि श्रुत्वा सत्यवतीसुतः
मला त्याला पाहायचे आहे, हे सर्वज्ञ, आज मला तो दाखव, हे तपस्वी. सूत म्हणाला, 'अशा प्रकारची वचने ऐकून सत्यवतीचा पुत्र...'
प्राणायामं ततः कृत्वा दध्यौ देवीं सनातनीम् । सन्ध्याकालेऽथ सम्प्राप्ते गङ्गायां मुनिसत्तमः
त्यांनी प्राणायाम करून, सनातन देवीचे ध्यान केले. संध्याकाळी, तो श्रेष्ठ ऋषी गंगेच्या काठी होता.
सर्वांस्तांश्च समाहूय युधिष्ठिरपुरोगमान् । तुष्टाव विश्वजननीं स्नात्वा पुण्यसरिज्जले
सर्वांना, युधिष्ठिरासह, बोलावून, त्यांनी पुण्यवान गंगेच्या पाण्यात स्नान करून, विश्वजननी देवीचे स्तवन केले.
प्रकृतिं पुरुषारामां सगुणां निर्गुणां तथा । देवदेवीं ब्रह्मरूपां मणिद्वीपाधिवासिनीम्
तिनेच ही सृष्टी, पुरुषाची प्रिया, गुणयुक्त आणि निर्गुण, देवांची देवी, ब्रह्मरूप आणि मणिद्वीपात वास करणारी म्हणून स्तुती केली.
यदा न वेधा न च विष्णुरीश्वरो न वासवो नैव जलाधिपस्तथा । न वित्तपो नैव यमश्च पावक- स्तदासि देवि त्वमहं नमामि ताम्
जेव्हा ब्रह्मा, विष्णू, शंकर, इंद्र, जलाचा अधिपती, कुबेर, यम किंवा अग्नी नव्हते, तेव्हा फक्त तूच होतीस, हे देवी, मी तुझ्या चरणी वंदन करतो.
जलं न वायुर्न धरा न चाम्बरं गुणा न तेषां च न चेन्द्रियाण्यहम् । मनो न बुद्धिर्न च तिग्मगुः शशी तदासि देवि त्वमहं नमामि ताम्
जेव्हा पाणी, वारा, पृथ्वी, आकाश, त्यांचे गुण, इंद्रिये, मन, बुद्धी किंवा तेजस्वी चंद्र नव्हता, तेव्हा फक्त तूच होतीस, हे देवी, मी तुझ्या चरणी वंदन करतो.
इमं जीवलोकं समाधाय चित्ते गुणैर्लिङ्गकोशं च नीत्वा समाधौ । स्थिता कल्पकालं नयस्यात्मतन्त्रा न कोऽप्यस्ति वेत्ता विवेकं गतोऽपि
हे जग आपल्या मनात धरून, गुणांसह लिंगदेह समाधीत विलीन करून, तू कल्पकाळपर्यंत स्वेच्छेने स्थित राहतेस. विवेक मिळवलेल्यांनाही तुझे खरे स्वरूप कळत नाही.
प्रार्थयत्येष मां लोको मृतानां दर्शनं पुनः । नाहं क्षमोऽस्मि मातस्त्वं दर्शयाशु जनान्मृतान्
हे जग मला मृत लोकांचे दर्शन मागते, पण मी ते शक्य करू शकत नाही, आई. तूच लवकर मृतांना लोकांना दाखव.
सूत उवाच एवं स्तुता तदा देवी माया श्रीभुवनेश्वरी । स्वर्गादाहूय सर्वान्वै दर्शयामास पार्थिवान्
सूतेने सांगितले: अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, मायारूपी, श्रीभुवनेश्वरी देवीने स्वर्गातून सर्वांना बोलावून, पृथ्वीवरील राजांना दाखवले.
दृष्ट्वा कुन्ती च गान्धारी सुभद्रा च विराटजा । पाण्डवा मुमुदुः सर्वे वीक्ष्य प्रत्यागतान्स्वकान्
कुंती, गांधारी, सुभद्रा आणि विराटची मुलगी यांना पाहून, सर्व पांडवांना आपले आप्त पुन्हा भेटल्याचा आनंद झाला.
पुनर्विसर्जितास्तेन व्यासेनामिततेजसा । स्मृत्वा देवीं महामायामिन्द्रजालमिवोद्यतम्
नंतर, अमाप तेज असलेल्या व्यासांनी त्यांना मुक्त केले. त्यांनी देवी महामायेचे स्मरण केले, जणू काही अद्भुत मायाजाळ घडले होते.
तदा पृष्ट्वा ययुः सर्वे पाण्डवा मुनयस्तथा । राजा नागपुरं प्राप्तः कुर्वन् व्यासकथां पथि
मग पांडव आणि ऋषी विचारून निघून गेले. राजा नागपुरात पोहोचला आणि वाटेत व्यासकथांचे वर्णन करत गेला.
रुरुचरित्रवर्णनम् सूत उवाच ततो दिने तृतीये च धृतराष्ट्रः स भूपतिः । दावाग्निना वने दग्धः सभार्यः कुन्तिसंयुतः
रुरुचरित्राचे वर्णन सूतेने सांगितले: त्यानंतर तिसऱ्या दिवशी, धृतराष्ट्र राजा, त्याची पत्नी आणि कुंतीसह, जंगलातील दावाग्नीने भस्मसात झाला.
सञ्जयस्तीर्थयात्रायां गतस्त्यक्त्वा महीपतिम् । श्रुत्वा युधिष्ठिरो राजा नारदाद्दुःखमाप्तवान्
संजय तीर्थयात्रेला गेला आणि राजाला सोडून दिले. हे नारदाकडून ऐकून, युधिष्ठिर राजाला मोठा दु:ख झाला.
षट्त्रिंशेऽथ गते वर्षे कौरवाणां क्षयात्पुनः । प्रभासे यादवाः सर्वे विप्रशापात्क्षयं गताः
कौरवांचा विनाश होऊन छत्तीस वर्षे गेल्यावर, सर्व यादव प्राभास येथे ब्राह्मणांच्या शापामुळे नष्ट झाले.
ते पीत्वा मदिरां मत्ताः कृत्वा युद्धं परस्परम् । क्षयं प्राप्ता महात्मानः पश्यतो रामकृष्णयोः
ते मद्यपान करून, नशेत एकमेकांशी भांडले आणि त्या महात्म्यांचा विनाश झाला, हे सर्व रामकृष्णांच्या डोळ्यांसमोर घडले.
देहं तत्याज रामस्तु कृष्णः कमललोचनः । व्याधबाणहतः शापं पालयन्भगवान्हरिः
रामाने देहत्याग केला आणि कमलनयन कृष्णाने, शाप पाळून, शिकाऱ्याच्या बाणाने घायाळ होऊन, भगवंत हरि म्हणून देह सोडला.