एवंविधानि रूक्षाणि श्रावयत्यनुवासरम् । आश्वासयति धर्मात्मा मूर्खोऽयमिति च ब्रुवन्
अशा कठोर गोष्टी तो रोज त्याला ऐकवायचा; पण धर्मनिष्ठ युधिष्ठिर त्याला समजावत असे, 'हा मूर्ख आहे' असे म्हणत.
अष्टादशैव वर्षाणि स्थित्वा तत्रैव दुःखितः । धृतराष्ट्रो वने यानं प्रार्थयामास धर्मजम्
अठरा वर्षे तिथेच दुःखात राहिल्यावर, धृतराष्ट्राने धर्मपुत्र युधिष्ठिराकडे वनवासाची परवानगी मागितली.
अयाचत धर्मपुत्रं धृतराष्ट्रो महीपतिः । पुत्रेभ्योऽहं ददाम्यद्य निर्वापं विधिपूर्वकम्
राजा धृतराष्ट्राने धर्मपुत्र युधिष्ठिराला विनंती केली, 'आज मी माझ्या पुत्रांसाठी विधिपूर्वक श्राद्ध करायचे आहे.'
वृकोदरेण सर्वेषां कृतमत्रौर्ध्वदैहिकम् । न कृतं मम पुत्राणां पूर्ववैरमनुस्मरन्
'भीमाने इथल्या सर्वांचे अंतिम संस्कार केले, पण माझ्या मुलांचे नाही, कारण तो जुनी शत्रुत्व मनात ठेवून आहे.'
ददासि चेद्धनं मह्यं कृत्वा चैवोर्ध्वदैहिकम् । गमिष्येऽहं वनं तप्तुं तपः स्वर्गफलप्रदम्
'तू मला धन दिलेस आणि अंतिम संस्कार केलेस, तर मी वनात जाऊन स्वर्ग फळ देणारे तप करीन.'
एकान्ते विदुरेणोक्तो राजा धर्मसुतः शुचिः । धनं दातुं मनश्चक्रे धृतराष्ट्राय चार्थिने
विदुराने एकांतात सांगितल्यावर, धर्मपुत्र युधिष्ठिराने शुद्ध मनाने मागणी करणाऱ्या धृतराष्ट्राला धन द्यायचे ठरवले.
समाहूय निजान्मर्वानुवाच पृथिवीपतिः । धनं दास्ये महाभागाः पित्रे निर्वापकामिने
आपल्या मंत्र्यांना बोलावून, पृथ्वीचा स्वामी म्हणाला, 'हे भाग्यवानहो, मी माझ्या वडिलांना, जे श्राद्ध करू इच्छितात, धन देणार आहे.'
तच्छ्रुत्वा वचनं भ्रातुर्न्येष्ठस्यामिततेजसः । संग्रहेऽस्य महाबाहुर्मारुतिः कुपितोऽब्रवीत्
अमित तेज असलेल्या आपल्या मोठ्या भावाचे हे शब्द ऐकून, सभा भरली असताना महाबली मारुती रागावून बोलला.
धनं देयं महाभाग दुर्योधनहिताय किम् । अन्धोऽपि सुखमाप्नोति मूर्खत्वं किमतः परम्
धन द्यावं, हे भाग्यवान, दुर्योधनाच्या फायद्यासाठी—यापेक्षा वेडपणा कोणता? आंधळ्यालाही सुख मिळतं, याहून मोठं मूर्खपण काय असू शकतं?
तव दुर्मन्त्रितेनाथ दुःखं प्राप्ता वने वयम् । द्रौपदी च महाभागा समानीता दुरात्मना
तुझ्या वाईट सल्ल्यामुळे आम्ही वनात दुःख भोगलं, आणि भाग्यवती द्रौपदीला त्या दुष्टाने ओढून नेलं.
विराटभवने वासः प्रसादात्तव सुव्रत । दासत्वं च कृतं सर्वैर्मत्स्यस्यामितविक्रमैः
तुझ्या कृपेने, हे दृढनिश्चयी, आम्ही विराटाच्या घरी राहिलो आणि सर्वांनी मिळून बलवान मत्स्याच्या दास्यत्व पत्करलं.
देविता त्वं न चेज्ज्येष्ठः प्रभवेत्संक्षयः कथम् । सूपकारो विराटस्य हत्वाभूवं तु मागधम्
तू राणी नसतीस तर विनाश टाळता आला असता का? मी मागधाचा वध करून विराटाचा स्वयंपाकी झालो.
बृहन्नला कथं जिष्णुर्भवेद्बालस्य नर्तकः । कृत्वा वेषं महाबाहुर्योषाया वासवात्मजः
बृहन्नला, जो विजयी आहे, तो लहान मुलासाठी नर्तक कसा झाला? वज्रपुत्राने स्त्रीचे वेष घेऊन हे केलं.
गाण्डीवशोभितौ हस्तौ कृतौ कङ्कणशोभितौ । मानुषं च वपुः प्राप्य किं दुःखं स्यादतः परम्
गांडीवाने शोभणारे हात कंकणांनी सजवले गेले; माणसाचा देह घेतल्यावर याहून मोठं दुःख काय असू शकतं?
दृष्ट्वा वेणीं कृतां मूर्ध्नि कज्जलं लोचने तथा । असिं गृहीत्वा तरसा छेद्म्यहं नान्यथा सुखम्
डोक्यावर वेणी घातलेली आणि डोळ्यांत काजळ पाहून, तलवार उचलून मी लगेच छेदून टाकीन—नाहीतर मला कधीच समाधान मिळणार नाही.
अपृष्ट्वा च महीपालं निक्षिप्तोऽग्निर्मया गृहे । दग्धुकामश्च पापात्मा निर्दग्धोऽसौ पुरोचनः
राजाची परवानगी न घेता मी घरात आग लावली; जाळण्याच्या इच्छेने त्या पापी पुरोचनाचा नाश झाला.
कीचका निहताः सर्वे त्वामपृष्ट्वा जनाधिप । न तथा निहताः सर्वे सभार्या धृतराष्ट्रजाः
राजाची परवानगी न घेता सर्व कीचकांचा वध केला; पण धृतराष्ट्रपुत्रांचा आणि त्यांच्या पत्नींचा असा वध झाला नाही.
मूर्खत्वं तव राजेन्द्र गन्धर्वेभ्यश्च मोचिताः । दुर्योधनादयः कामं शत्रवो निगडीकृताः
राजेंद्र, तुझ्या मूर्खपणामुळे आम्ही गंधर्वांच्या तावडीतून सुटलो; दुर्योधन आणि इतर शत्रूंना मात्र कैद करण्यात आलं.
दुर्योधनहितायाद्य धनं दातुं त्वमिच्छसि । नाहं ददे महीपाल सर्वथा प्रेरितस्त्वया
आज तू दुर्योधनाच्या फायद्यासाठी धन द्यायचं ठरवलं आहेस; राजन, मी काहीही केलं तरी देणार नाही, जरी तू कितीही आग्रह केला तरी.
इत्युक्त्वा निर्गते भीमे त्रिभिः परिवृतो नृपः । ददौ वित्तं सुबहुलं धृतराष्ट्राय धर्मजः
असं म्हणून भीम बाहेर गेला आणि तीन जणांसह निघून गेला; धर्मपुत्राने भरपूर धन धृतराष्ट्राला दिलं.
कारयामास विधिवत्पुत्राणां चौर्ध्वदैहिकम् । ददौ दानानि विप्रेभ्यो धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः
त्याने पुत्रांच्या अंतिम संस्कारांची सर्व विधीप्रमाणे व्यवस्था केली आणि अंबिकेचा पुत्र धृतराष्ट्राने ब्राह्मणांना दान दिलं.
कृत्वौर्ध्वदैहिकं सर्वं गान्धारीसहितो नृपः । प्रविवेश वनं तूर्णं कुन्त्या च विदुरेण च
सर्व अंतिम विधी करून, राजा गांधारीसोबत, कुंती आणि विदुरासह लवकरच वनात गेला.
सञ्जयेन परिज्ञातो निर्गतोऽसौ महामतिः । पुत्रैर्निवार्यमाणापि शूरसेनसुता गता
संजयाने ओळखून, तो बुद्धिमान निघून गेला; पुत्रांनी थांबवण्याचा प्रयत्न केला तरी शूरसेनकन्या निघून गेली.
विलपन्भीमसेनोऽपि तथान्ये चापि कौरवाः । गङ्गातीरात्परावृत्य ययुः सर्वे गजाह्वयम्
भीमसेन रडत होता, आणि इतर कौरवही तसेच; गंगेच्या काठी थांबून, सर्वजण हस्तिनापुराकडे वळले.
ते गत्वा जाह्नवीतीरे शतयूपाश्रमं शुभम् । कृत्वा तृणैः कुटीं तत्र तपस्तेपुः समाहिताः
ते सर्व जन्हवीच्या तीरावर, शुभ शतयूपाच्या आश्रमात गेले; तिथे गवताची झोपडी बांधून, एकाग्रतेने तपस्या करू लागले.
गतान्यब्दानि षट् तेषां यदा याता हि तापसाः । युधिष्ठिरस्तु विरहादनुजानिदमब्रवीत्
त्यांना तिथे सहा वर्षं गेली; जेव्हा ते तपस्वी निघून गेले, तेव्हा विरहाने युधिष्ठिराने असे बोलले.
स्वप्ने दृष्टा मया कुन्ती दुर्बला वनसंस्थिता । मनो मे जायते द्रष्टुं मातरं पितरौ तथा
माझ्या स्वप्नात मला कुंती वनात राहणारी, अशक्त अवस्थेत दिसली. माझ्या मनाला आई-वडिलांना भेटण्याची खूप ओढ वाटते.
विदुरं च महात्मानं सञ्जयं च महामतिम् । रोचते यदि वः सर्वान् व्रजाम इति मे मतिः
तुम्हा सर्वांना आवडत असेल तर आपण विदुर, तो महान आत्मा, आणि संजय, तो बुद्धिमान, यांना भेटायला जाऊ या, असे माझे मन आहे.
ततस्ते भ्रातरः सर्वे सुभद्रा द्रौपदी तथा । वैराटी च महाभागा तथा नागरिको जनः
मग सर्व भाऊ, सुभद्रा, द्रौपदी, तसेच विराटाची पुण्यवंत कन्या आणि नगरातील लोक एकत्र जमले.
प्राप्ताः सर्वजनैः सार्धं पाण्डवा दर्शनोत्सुकाः । शतयूपाश्रमं प्राप्य ददृशुः सर्व एव ते
पांडव सर्व लोकांसह भेटीसाठी उत्सुकतेने शतयूपाच्या आश्रमात पोहोचले आणि तिथे सर्वांना पाहिले.