अभिमन्योर्वरा भार्या वैराटी चातिसुन्दरी । कुलान्ते सुषुवे पुत्रं मृतो बाणाग्निना शिशुः
अभिमन्यूची सुंदर पत्नी, विराटाची कन्या, आपल्या वंशाच्या अखेरीस एका पुत्राला जन्म दिला; पण तो मुलगा बाणांच्या आगीत मरण पावला.
जीवितः स तु कृष्णेन भागिनेयसुतः स्वयम् । द्रौणिबाणाग्निनिर्दग्धः प्रतापेनाद्भुतेन च
तो भाचा कृष्णाने स्वतः आपल्या अद्भुत सामर्थ्याने पुन्हा जिवंत केला, जरी द्रोणाच्या बाणांच्या आगीत तो जळून गेला होता.
परिक्षीणेषु वंशेषु जातो यस्माद्वरः सुतः । तस्मात्परीक्षितो नाम विख्यातः पृथिवीतले
वंश जवळजवळ संपत असताना असा उत्तम मुलगा जन्माला आला म्हणून, तो पृथ्वीवर परीक्षित या नावाने प्रसिद्ध झाला.
निहतेषु च पुत्रेषु धृतराष्ट्रोऽतिदुःखितः । तस्थौ पाण्डवराज्ये च भीमवाग्बाणपीडितः
आपले पुत्र मारले गेल्यावर धृतराष्ट्र फार दुःखी झाला आणि पांडवांच्या राज्यात राहिला, भीमाच्या कठोर शब्दांनी आणि बाणांसारख्या टोचणींनी त्रस्त झाला.
गान्धारी च तथातिष्ठत् पुत्रशोकातुरा भृशम् । सेवां तयोर्दिवारात्रं चकारार्तो युधिष्ठिरः
गांधारीसुद्धा तिथेच राहिली, मुलांच्या दुःखाने फार व्याकुळ झाली होती; युधिष्ठिर दुःखाने त्यांची दिवसरात्र सेवा करत असे.
विदुरोऽप्यतिधर्मात्मा प्रज्ञानेत्रमबोधयत् । युधिष्ठिरस्यानुमते भ्रातृपार्श्वे व्यतिष्ठत
विदुर, अत्यंत धर्मनिष्ठ, त्यांना ज्ञानाची दृष्टी देत असे; युधिष्ठिराच्या संमतीने तो भावाच्या जवळ राहिला.
धर्मपुत्रोऽपि धर्मात्मा चकार सेवनं पितुः । पुत्रशोकोद्भवं दुःखं तस्य विस्मारयन्निव
धर्मपुत्र युधिष्ठिरसुद्धा आपल्या वडिलांची सेवा करत होता, जणू पुत्रशोकातून आलेले दुःख विसरवण्याचा प्रयत्न करत होता.
यथा शृणोति वृद्धोऽसौ तथा भीमोऽतिरोषितः । वारबाणेनाहनत्तं तु श्रावयन्संस्थिताञ्जनान्
जसा वृद्ध धृतराष्ट्र ऐकायचा, तसा भीम फार रागावून, बाणांसारख्या कठोर शब्दांनी त्याला सर्वांसमोर टोचणी देत असे.
मया पुत्रा हताः सर्वे दुष्टस्यान्धस्य ते रणे । दुःशासनस्य रुधिरं पीतं हृद्यं तथा भृशम्
"मीच तुझ्या सर्व पुत्रांना, अंध वाईट माणसा, युद्धात मारले; दुष्शासनाचे रक्त मी प्यायलो, आणि ते मला फार आवडले."
भुनक्ति पिण्डमन्धोऽयं मया दत्तं गतत्रपः । ध्वांक्षवद्वा श्ववच्चापि वृथा जीवत्यसौ जनः
"हा अंध माणूस निर्लज्जपणे मी दिलेला अन्न खातो, गिधाडासारखा किंवा कुत्र्यासारखा; हा माणूस व्यर्थ जगतो."
एवंविधानि रूक्षाणि श्रावयत्यनुवासरम् । आश्वासयति धर्मात्मा मूर्खोऽयमिति च ब्रुवन्
अशा कठोर गोष्टी तो रोज त्याला ऐकवायचा; पण धर्मनिष्ठ युधिष्ठिर त्याला समजावत असे, 'हा मूर्ख आहे' असे म्हणत.
अष्टादशैव वर्षाणि स्थित्वा तत्रैव दुःखितः । धृतराष्ट्रो वने यानं प्रार्थयामास धर्मजम्
अठरा वर्षे तिथेच दुःखात राहिल्यावर, धृतराष्ट्राने धर्मपुत्र युधिष्ठिराकडे वनवासाची परवानगी मागितली.
अयाचत धर्मपुत्रं धृतराष्ट्रो महीपतिः । पुत्रेभ्योऽहं ददाम्यद्य निर्वापं विधिपूर्वकम्
राजा धृतराष्ट्राने धर्मपुत्र युधिष्ठिराला विनंती केली, 'आज मी माझ्या पुत्रांसाठी विधिपूर्वक श्राद्ध करायचे आहे.'
वृकोदरेण सर्वेषां कृतमत्रौर्ध्वदैहिकम् । न कृतं मम पुत्राणां पूर्ववैरमनुस्मरन्
'भीमाने इथल्या सर्वांचे अंतिम संस्कार केले, पण माझ्या मुलांचे नाही, कारण तो जुनी शत्रुत्व मनात ठेवून आहे.'
ददासि चेद्धनं मह्यं कृत्वा चैवोर्ध्वदैहिकम् । गमिष्येऽहं वनं तप्तुं तपः स्वर्गफलप्रदम्
'तू मला धन दिलेस आणि अंतिम संस्कार केलेस, तर मी वनात जाऊन स्वर्ग फळ देणारे तप करीन.'
एकान्ते विदुरेणोक्तो राजा धर्मसुतः शुचिः । धनं दातुं मनश्चक्रे धृतराष्ट्राय चार्थिने
विदुराने एकांतात सांगितल्यावर, धर्मपुत्र युधिष्ठिराने शुद्ध मनाने मागणी करणाऱ्या धृतराष्ट्राला धन द्यायचे ठरवले.
समाहूय निजान्मर्वानुवाच पृथिवीपतिः । धनं दास्ये महाभागाः पित्रे निर्वापकामिने
आपल्या मंत्र्यांना बोलावून, पृथ्वीचा स्वामी म्हणाला, 'हे भाग्यवानहो, मी माझ्या वडिलांना, जे श्राद्ध करू इच्छितात, धन देणार आहे.'
तच्छ्रुत्वा वचनं भ्रातुर्न्येष्ठस्यामिततेजसः । संग्रहेऽस्य महाबाहुर्मारुतिः कुपितोऽब्रवीत्
अमित तेज असलेल्या आपल्या मोठ्या भावाचे हे शब्द ऐकून, सभा भरली असताना महाबली मारुती रागावून बोलला.
धनं देयं महाभाग दुर्योधनहिताय किम् । अन्धोऽपि सुखमाप्नोति मूर्खत्वं किमतः परम्
धन द्यावं, हे भाग्यवान, दुर्योधनाच्या फायद्यासाठी—यापेक्षा वेडपणा कोणता? आंधळ्यालाही सुख मिळतं, याहून मोठं मूर्खपण काय असू शकतं?
तव दुर्मन्त्रितेनाथ दुःखं प्राप्ता वने वयम् । द्रौपदी च महाभागा समानीता दुरात्मना
तुझ्या वाईट सल्ल्यामुळे आम्ही वनात दुःख भोगलं, आणि भाग्यवती द्रौपदीला त्या दुष्टाने ओढून नेलं.
विराटभवने वासः प्रसादात्तव सुव्रत । दासत्वं च कृतं सर्वैर्मत्स्यस्यामितविक्रमैः
तुझ्या कृपेने, हे दृढनिश्चयी, आम्ही विराटाच्या घरी राहिलो आणि सर्वांनी मिळून बलवान मत्स्याच्या दास्यत्व पत्करलं.
देविता त्वं न चेज्ज्येष्ठः प्रभवेत्संक्षयः कथम् । सूपकारो विराटस्य हत्वाभूवं तु मागधम्
तू राणी नसतीस तर विनाश टाळता आला असता का? मी मागधाचा वध करून विराटाचा स्वयंपाकी झालो.
बृहन्नला कथं जिष्णुर्भवेद्बालस्य नर्तकः । कृत्वा वेषं महाबाहुर्योषाया वासवात्मजः
बृहन्नला, जो विजयी आहे, तो लहान मुलासाठी नर्तक कसा झाला? वज्रपुत्राने स्त्रीचे वेष घेऊन हे केलं.
गाण्डीवशोभितौ हस्तौ कृतौ कङ्कणशोभितौ । मानुषं च वपुः प्राप्य किं दुःखं स्यादतः परम्
गांडीवाने शोभणारे हात कंकणांनी सजवले गेले; माणसाचा देह घेतल्यावर याहून मोठं दुःख काय असू शकतं?
दृष्ट्वा वेणीं कृतां मूर्ध्नि कज्जलं लोचने तथा । असिं गृहीत्वा तरसा छेद्म्यहं नान्यथा सुखम्
डोक्यावर वेणी घातलेली आणि डोळ्यांत काजळ पाहून, तलवार उचलून मी लगेच छेदून टाकीन—नाहीतर मला कधीच समाधान मिळणार नाही.
अपृष्ट्वा च महीपालं निक्षिप्तोऽग्निर्मया गृहे । दग्धुकामश्च पापात्मा निर्दग्धोऽसौ पुरोचनः
राजाची परवानगी न घेता मी घरात आग लावली; जाळण्याच्या इच्छेने त्या पापी पुरोचनाचा नाश झाला.
कीचका निहताः सर्वे त्वामपृष्ट्वा जनाधिप । न तथा निहताः सर्वे सभार्या धृतराष्ट्रजाः
राजाची परवानगी न घेता सर्व कीचकांचा वध केला; पण धृतराष्ट्रपुत्रांचा आणि त्यांच्या पत्नींचा असा वध झाला नाही.
मूर्खत्वं तव राजेन्द्र गन्धर्वेभ्यश्च मोचिताः । दुर्योधनादयः कामं शत्रवो निगडीकृताः
राजेंद्र, तुझ्या मूर्खपणामुळे आम्ही गंधर्वांच्या तावडीतून सुटलो; दुर्योधन आणि इतर शत्रूंना मात्र कैद करण्यात आलं.
दुर्योधनहितायाद्य धनं दातुं त्वमिच्छसि । नाहं ददे महीपाल सर्वथा प्रेरितस्त्वया
आज तू दुर्योधनाच्या फायद्यासाठी धन द्यायचं ठरवलं आहेस; राजन, मी काहीही केलं तरी देणार नाही, जरी तू कितीही आग्रह केला तरी.
इत्युक्त्वा निर्गते भीमे त्रिभिः परिवृतो नृपः । ददौ वित्तं सुबहुलं धृतराष्ट्राय धर्मजः
असं म्हणून भीम बाहेर गेला आणि तीन जणांसह निघून गेला; धर्मपुत्राने भरपूर धन धृतराष्ट्राला दिलं.